Ontwikkeling

Acht vragen over de duurste staatsingreep sinds de Grote Depressie

Freek Staps in NRC 25 september 2008

drs.J.W.Swaen Historicus www.blikopdewereld.nl

1. Hoeveel is 700 miljard dollar eigenlijk?

Om makkelijk te beginnen: 486 miljard euro. Ter vergelijking: op basis van de vorige week bekend geworden Miljoenennota zou de Nederlandse overheid met dat bedrag bijna drie jaar lang alle uitgaven kunnen dekken.

In de Verenigde Staten komt het overeen met wat de oorlog in Irak tot nu toe heeft gekost. Maar ook met wat het land elk jaar uitgeeft aan sociale zekerheid. Of wat de VS kwijt zijn aan nationale veiligheid.

Het noodfonds komt neer op 3.200 dollar per Amerikaan, bejaarden en kinderen meegerekend. „Het is een flink bedrag”, zei president Bush, „want het was een groot probleem.”

Het bedrag komt bovenop de 85 miljard die de overheid steekt in verzekeraar AIG, de 29 miljard voor het steunen van de zakenbanken Bear Stearns en JPMorgan Chase en de 25 miljard voor de hypotheekverstrekkers Freddie Mac en Fannie Mae waarote eerder deze maand al was besloten

2. Waar komt het bedrag vandaan en wie gaat het betalen?

700 miljard is het maximaal mogelijke bedrag dat de Amerikaanse overheid kan uitgeven zonder dat er nieuwe wetgeving voor moet worden gemaakt. Het bedrag ligt hoger dan de meest optimistische schattingen van de kosten, maar lager dan sommige pessimistische scenario’s.

En ja, uiteindelijk gaat de Amerikaanse belastingbetaler het betalen. Maar in eerste instantie wil de overheid verder in het rood gaan staan – en het geld dus lenen. De Amerikaanse overheid had al eerder besloten maximaal 10.600 miljard dollar in de min te mogen, dat moet nu opgehoogd tot 11.300 miljard.

Veel geld, maar een verantwoorde uitgave vinden de VS. „Ik ben er zeker van dat deze vergaande oplossing Amerikaanse families veel minder zal kosten dan het alternatief”, zei minister van Financiën Hank Paulson. „Want dat is een voortdurende reeks van omvallende banken en bevroren kredietmarkten, die niet in staat zijn de economische groei van geld te voorzien.”

3. Wat houdt het reddingsplan in?

Het ministerie van Financiën en de centrale bank (de Fed) willen een staatsfonds oprichten dat voor honderden miljarden aan riskante beleggingen overneemt van banken. De overheid wil daarmee de neerwaartse spiraal doorbreken van lagere beurskoersen, slechtere bedrijfsresultaten en omgevallen danwel op het laatste nippertje geredde banken. Het waren immers de risicovolle beleggingen op basis van hypotheken aan Amerikanen met een lage kredietwaardigheid, die de kredietcrisis inluidden.

Het is niet gezegd dat al het geld uit het staatsfonds wordt gebruikt. Bedoeling is niet alleen de riskante beleggingen over te nemen, maar ook om ze later weer te verkopen – aan Wall Street, jawel. De Amerikaanse overheid hoopt dankzij het staatsfonds het vertrouwen in het financiële systeem te herstellen. En in dat geval worden de beleggingen weer meer waard.

„Het verwijderen van zorgwekkende activa is een begin van het herstel van de kracht van ons financiële systeem”, aldus het ministerie van Financiën dit weekend. „En zo kan het de economische groei weer financieren.”

4. Wordt dat niet een erg machtig staatsfonds?

Het staatsfonds krijgt inderdaad zo goed als vrij spel – meer macht dan het verantwoordelijke ministerie van Financiën ooit heeft gehad. Het fonds hoeft slechts twee keer per jaar verantwoording aan het Congres af te leggen. Er kunnen ook geen rechtszaken tegen het ministerie worden aangespannen, staat letterlijk in het voorstel. Wat er niet instaat, is hoe de beleggingen na overname beheerd zullen worden.

Geld dat in het staatsfonds terugvloeit na de eventuele verkoop van de riskante beleggingen zal, aldus het ministerie van Financiën, „worden teruggestort op de rekening van het ministerie ten gunste van de Amerikaanse belastingbetaler”. President Bush: „We zullen flink wat van het geld terugkrijgen.”

Maar voorlopig is het de vraag of iemand ooit, en hoeveel dan voor de riskante beleggingen wil betalen. Nu in ieder geval nog niets – dat was nou net het probleem.

5. Al met al goed nieuws voor de banken. Hoe wordt misbruik voorkomen?

Dat gebeurt door middel van een omgekeerde veiling: de overheid koopt de schulden aan voor degene die er het minst voor vraagt. Zo wordt opdrijving van de prijs tegengegaan.

Maar er is een dilemma: hoe minder de overheid voor de beleggingen betaalt, hoe groter de verliezen van de banken zullen zijn. En dat leidt weer tot dalende beurskoersen en economische instabiliteit – wat het staatsfonds nou juist moet voorkomen.

Overigens zullen de banken dankzij het staatsfonds niet alleen van hun risicovolle beleggingen afkomen, ze verdienen er ook aan. Een deel van de 700 miljard is bestemd voor het aannemen van nieuwe werknemers en het inhuren van specialistische kennis. En die zit bij de banken op Wall Street.

6. Worden Europese banken hier beter van?

Banken in de EU hebben net zo hard geld gestoken in de risicovolle beleggingen als Amerikaanse. Vooralsnog hebben ze pech: in het plan staat dat het noodfonds alleen Amerikaanse banken wil helpen. Wel heeft minister van Financiën Paulson al gezegd dat hij wil „nadenken over een uitzondering” voor buitenlandse bedrijven met een vestiging in de VS.

7. Hoe gaat het de komende dagen verder?

Omdat het om belastinggeld gaat, moet het Congres met het plan instemmen. Dat zal wel lukken: de meeste Congresleden zien het staatsfonds als noodzakelijk. Maar ze zullen ook eisen stellen. Veel Democraten bijvoorbeeld, willen dat er geld wordt vrijgemaakt voor huiseigenaren die zichzelf in de problemen geleend hebben. Anderen willen in het plan opnemen dat de beloningen voor bankbestuurders aan banden worden gelegd.

Hoe het ook zij, er is een grote kans dat het plan voor het einde van deze week is goedgekeurd. Dan gaan de politici namelijk met reces – en vliegen ze terug naar hun eigen staat, om op verkiezingscampagne te gaan voor de presidentskandidaat van hun keuze.

8. Is het hierna weer pais en vree in de ‘echte’ economie, ook in Nederland?

Sinds de Grote Depressie van eind jaren dertig van de vorige eeuw, heeft de Amerikaanse overheid niet zo fors ingegrepen als nu. Toch wordt hier en daar betwijfeld of het wel voldoende is. Sommigen denken dat 1.000 miljard meer in de buurt komt van het geld dat nodig is voor het staatsfonds.

In Nederland houdt minister Bos (Financiën, PvdA) staande dat de situatie in de VS sterk verschilt van die in Nederland, al zullen de gevolgen ook hier merkbaar zijn. „De hele crisis betekent de definitieve teloorgang van een systeem dat is gebaseerd op hebzucht, onverantwoorde risico’s en perverse beloningen”, zie hij vrijdag. En één van de Amerikaanse sleutelfiguren bij de overheidspogingen de ‘echte’ economie af te schermen van de kredietcrisis, Sheila Bair, zegt dat Europa zich niet teveel illusies moet maken: „We zitten allemaal in hetzelfde schuitje.”

President Bush blijft optimistisch. In zijn wekelijkse radiotoespraak zei hij zaterdagochtend dat de Verenigde Staten nog steeds „de meest getalenteerde, productieve en ondermenende werknemers ter wereld hebben; dit land is de beste plek om te investeren en zaken te doen”. Sinds het begin van dit jaar zijn in Amerika al 600.000 van dat soort werknemers ontslagen.