Het neo-liberale model dreigt de slag te verliezen

Het neoliberale model dreigt de slag te verliezen

Commentaar NRC zaterdag 11 oktober 2008

drs.J.W.Swaen Historicus www.blikopdewereld.nl

In de Verenigde Staten is het debat over ‘de toekomst van het kapitalisme’ losgebarsten. In Newsweek schrijft Fukuyama, de filosoof die bijna twintig jaar geleden de definitieve overwinning van de liberale democratie verkondigde, deze week over „de ondergang van NV Amerika”. Fukuyama kritiseert al langer de regering-Bush. Maar nu verkeert het ‘kapitalisme’ kennelijk in dezelfde toestand als het ‘communisme’ een generatie geleden: in surseance.Er is inderdaad reden om de noodklok te luiden. Nooit sinds de Koude Oorlog hebben overheden die juist economische vrijheid predikten, zo grootscheeps ingegrepen. Alleen al in Amerika en Groot-Brittannië is 525 respectievelijk 650 miljard euro gereserveerd voor de private financiële sector, ofwel ruim tweemaal het bruto binnenlands product van heel Nederland. En tot overmaat van ramp blijkt dat ook nog eens amper zin te hebben.

Hoewel niemand weet waarom, is het niet gewaagd te veronderstellen dat de economische chaos ook politieke consequenties zal hebben. Economische systemen functioneren namelijk niet in het luchtledige, maar worden gedragen door politieke ideeën. De afgelopen drie decennia domineerde het idee van Thatcher en Reagan. Overal gingen deregulering en privatisering de boventoon voeren, ook in programma’s van partijen met een andere traditie.
Mede door de ideologische orthodoxie en de boekhoudkundige blindheid van Bush is een ooit nuttig concept nu ontspoord. En dat raakt niet alleen dit Angelsaksische model, waarin de wil van de aandeelhouder wet is. Ook continentaal Europa zal onder ogen moeten zien dat het op een kruispunt staat. Maar waarheen?

Afgelopen eeuw bleek een dominant politiek-economisch idee steeds ongeveer dertig jaar houdbaar. Voordat Thatcher en Reagan in 1980 aan hun ideologische zegetocht begonnen, was Europa in de ban van de ‘sociale markteconomie’. In het Rijnlandse model draaide het meer om ‘stakeholders’ dan om ‘shareholders’.
Deze ‘welfare state’, die vanaf circa 1950 werd opgebouwd totdat de overheidsfinanciën er in de jaren 70 onder bezweken, was het westerse antwoord op de Tweede Wereldoorlog en de daarop volgende Koude Oorlog. Na de Eerste Wereldoorlog, op zijn beurt weer het einde van het laisser faire van de Belle Époque, waren de liberale democratieën immers niet opgewassen gebleken tegen de uitdaging van communisme, fascisme en nationaal-socialisme. Het wordt tegenwoordig weleens vergeten, omdat het al weer zo lang geleden is, maar in het interbellum oefende de planeconomie van Stalin en Hitler wel degelijk aantrekkingskracht uit.

De geschiedenis herhaalt zich nooit volledig. Maar dat maakt de toekomst juist zo onvoorspelbaar. Op dit moment is het autoritaire staatskapitalisme in China een attractief bestel voor menig ontwikkelingsland. Het neoliberale model dreigt deze concurrentieslag nu te verliezen. Dat wil nog niet zeggen dat de westerse wereld zich moet voegen. Staatskapitalisme en burgerlijke democratie staan namelijk bijna altijd op gespannen voet met elkaar. Maar deze dreigende nederlaag betekent wel dat een politieke bezinning op een economische crisis nu prioriteit moet hebben. Ook in Nederland.
Niet alleen de materiële welvaart van de miljoenen burgers staat op het spel, ook het democratisch welzijn kan in het geding raken.

11-10-08 drs.J.W.Swaen www.blikopdewereld.nl

Ontwikkeling