Ontwikkeling

Kredietcrisis herinnert Duitsland aan monsters uit het verleden

De banksters moeten boeten

Joost van der Vaart in NRC 11 oktober 2008

drs.J.W.Swaen Historicus www.blikopdewereld.nl

Wankelende banken zijn voor Duitsers een nog groter schrikbeeld dan voor anderen. De zwarte jaren 20 en 30 doemen op. Sindsdien is het devies: Geen experimenten. Soliditeit voor alles.

Onvergetelijk tafereel. De Duitse bondskanselier Angela Merkel en haar minister van Financiën Peer Steinbrück gaven afgelopen zondag in het Kanzleramt een toelichting op de kredietcrisis. Die heeft nu ook het stabiele Duitsland in volle hevigheid bereikt. Merkels kantoor, een kolossaal ontwerp van twee Berlijnse architecten, ligt tegenover het gebouw van de Rijksdag. Van buiten oogt het als een vliegdekschip, van binnen is het licht en modern. Of het de lichtval is, of een half doorwaakte nacht: beide bewindslieden zien er vaalbleek uit. Hun gezichten zijn strak. Merkel is zoals altijd beheerst. Steinbrück wekt een ongedurige indruk.

Ze staan voor wat misschien wel de grootste krachtproef in hun loopbaan is: een Duitse hypotheekbank van de ondergang redden, en wat nog veel belangrijker is: de burgers een gevoel van vertrouwen geven.

Merkel zegt met nadruk: Wij zeggen tegen de spaarders dat hun spaargeld veilig is. Daar staat de regering voor in. En we zeggen ook dat degenen die onverantwoordelijk zaken hebben gedaan, ter verantwoording zullen worden geroepen. Daar zal de regering voor zorgen.

Steinbrück doet het daarna nog een keer over, in iets andere bewoordingen. Spaarders in Duitsland hebben niets te vrezen. Ze zullen niet één euro verliezen. Dat is een belangrijk signaal, zodat er rust komt en er geen reacties optreden die buitenproportioneel zijn en die de beheersing van deze crisis nog moeilijker maken.

Het zijn historische woorden, waarvan pas een dag later zal blijken wat ze letterlijk waard zijn: duizend miljard euro. Voor dat bedrag aan tegoeden van privéspaarders hebben Merkel en Steinbrück zich namens de Duitse regering garant gesteld. Aanleiding is het bijna-bankroet en de chaotische redding van de Hypo Real Estate, een grote hypotheekbank in München die door de internationale kredietcrisis in acute geldnood is geraakt. De garantie van Merkel en Steinbrück, afgegeven met het oog op mogelijke onrust bij het publiek, is uniek voor Duitsland. Nooit eerder heeft een regering dit voor haar rekening genomen. Of moeten nemen. Het is vooral een politiek signaal, zegt een kabinetslid van Merkel.

Maar werkt het ook?

Drie dagen later, hoek Kurfürstendamm/ Brandenburgische Strasse in Berlijn. Hier is een filiaal gevestigd van de Berliner Sparkasse, een spaarbank waar gewone mensen geld opnemen en inleggen. Geen grootbank uit het commerciële circuit - veel Duitsers zijn behoudend wat hun geldzaken betreft en gaan liever naar de vertrouwde spaarbank in de buurt. De Sparkasse is een publiekrechtelijk kredietinstituut met een wettelijke verankering bij de (lokale) overheid (zie kader).

Alles lijkt er rustig. Klanten genoeg, maar van een stormloop op de kas is geen sprake, meldt een medewerker. Men doet wat gebruikelijk is rond dit uur: geld opnemen om het in de winkels verderop uit te geven. Er komen wel meer telefoontjes binnen dan normaal, vooral van ongeruste oudere klanten die informeren naar de ernst van de situatie. Die stellen we gerust met de woorden van de kanselier: uw spaargeld is veilig.

Duitsland heeft een intense afkeer van financiële onrust en onzekerheid. Die weerzin is historisch bepaald. Iedere Duitser heeft op school geleerd dat tijdens de inflatiejaren van de Weimar Republiek - van 1919 tot 1923 - het kwaad van het nazisme is gezaaid. En dat twee jaar na de bankencrisis van 1931 Hitler aan de macht kwam.

Een stabiele munt, een degelijk en veilig bankensysteem en een overheid die daar dag en nacht over waakt, zijn voor de Duitsers universele waarden waarop bankiers tot voor kort werden beoordeeld en politici nog steeds worden afgerekend. Immers, geen land heeft zichzelf en de wereld zo doen lijden onder de gevolgen van het tegenovergestelde: monetaire instabiliteit, hyperinflatie, bankfaillissementen en een radicale, anti-democratische beweging die daarvan genadeloos wist te profiteren.

De joods-Oostenrijkse auteur Stefan Zweig (1881-1942) schrijft in zijn autobiografische werk Die Welt von Gestern; Erinnerungen eines Europäers dat niets de Duitsers zo vatbaar heeft gemaakt voor Adolf Hitler en het nationaal-socialisme als de inflatiejaren van 1919 tot 1923. In november 1923 was één Amerikaanse dollar ruim vierduizend miljard mark waard. Met bankbiljetten werd de kachel aangemaakt.

Zweig beschreef deze apocalyptische jaren als volgt: Voor honderd dollar kon je rijen huizen van zes etages hoog aan de Kurfürstendamm kopen. Fabrieken kostten omgerekend niet meer dan vroeger een kruiwagen. Opgeschoten jongens die een vergeten kist zeep op de havenkaai hadden gevonden, reden maandenlang in autos en leefden als vorsten van de zeepblokken die ze per stuk verkochten. Hun ouders, ooit welgestelde mensen, liepen te bedelen.

Voor een manuscript dat Zweig naar zijn uitgever stuurde, eiste de auteur een vooruitbetaling ter waarde van tienduizend boeken. Toen het geld op zijn rekening was gestort, bleek het omgerekend nauwelijks meer te zijn dan de waarde van de postzegels die hij had gebruikt om het manuscript mee te frankeren. In de tram betaalde je met miljoenen. In de goot vond je biljetten van honderdduizend mark, door een bedelaar verachtelijk weggesmeten.

Wie deze jaren had meegemaakt, voelde dat er een verschrikkelijke reactie moest komen. Op de achtergrond stonden glimlachend de nazis de gebeurtenissen gade te slaan. Ze wisten dat hun uur zou komen.

De Duitse historicus Sebastian Haffner schrijft in zijn Von Bismarck bis Hitler; ein Rückblick dat de inflatie aanvankelijk spaartegoeden had doen wegslinken, maar dat in 1923 ook de lonen en salarissen waardeloos werden. En zo trof de geldontwaarding niet alleen de sparende burgers, maar ook de arbeiders. In Duitsland heersten absurde toestanden, die in het najaar van 1923 tot een diepe politieke crisis leidden.

Het is al met al niet verwonderlijk dat de hyperinflatie in de Weimar Republiek voor eeuwig met rood is gemarkeerd in het collectieve geheugen van de Duitsers. Hetzelfde geldt voor de bankencrisis van 1931. Die was overgewaaid uit Amerika - net als de huidige kredietcrisis. In Duitsland was er een goede voedingsbodem voor: de geldontwaarding van acht jaar eerder. Deze had het eigen vermogen van de banken sterk aangetast. Het publieksvertrouwen in de Duitse banken, essentieel voor het goed functioneren van kredietinstellingen, was gering.

Het was de tijd van Erich Kästners beroemd geworden gedicht Hymnus auf die Bankiers, waarin korte metten met de bankensector en zijn bazen wordt gemaakt. ...Ihr Appetit is bodenlos/ Sie fressen Gott und die Welt/ Sie säen nicht. Sie ernten bloss.... U oogst alleen maar.

De Duitse banken hadden zich, om hun geldnood te lenigen, massaal met kortlopende Amerikaanse kredieten geherfinancierd. Het duurde even, maar toen het in 1929 op Wall Street en met de Amerikaanse banken was misgegaan, sloeg de crisis over naar banken in Europa. De banken in Duitsland, met hun kortlopende Amerikaanse kredieten, raakten in grote problemen. Dieptepunt was het spectaculaire faillissement van de Darmstädter und Nationalbank (Danat), destijds een van de grootste banken van het land. De ineenstorting van de Danat-Bank bracht een kettingreactie op gang. Andere banken dreigden om te vallen en het beetje vertrouwen dat de burger nog in het financiële systeem had, verdampte compleet. De run op de (spaar)banken was een feit. De economie stagneerde.

Hypo Real Estate van vandaag is niet de Danat-Bank van 1931. Maar de vrees bij de Duitse politici en de financiële autoriteiten voor absurde toestanden waarover Sebastian Haffner schrijft, zit diep en is existentieel. Het vertrouwen moet tegen elke prijs worden bewaard. Het is Merkel minstens duizend miljard euro waard, de staatsgarantie voor de spaartegoeden. Het totale privévermogen van de Duitsers wordt overigens, volgens opgave van de spaarbanken, op ruim vier keer zoveel geschat: 4.500 miljard euro, met inbegrip van pensioenaanspraken, obligaties, aandelen, levensverzekeringen, et cetera. Waardepapieren vallen buiten de staatsgarantie.

Hypo Real Estate is voorlopig gered met een krediet van 50 miljard euro. De directeur, Georg Funke, heeft deze week ontslag genomen. Zijn onderneming moest binnen enkele dagen tot twee keer toe en onder hectische omstandigheden van een bankroet worden gered. Het financiële gat bij de bank werd steeds groter en Funkes inlichtingen erover waren ontoereikend. Door het veelgelezen boulevardblad Bild werd hij uitgescholden voor bankster. Dat rijmt op gangster, zo voegt de krant er ten overvloede aan toe.

De problemen bij Hypo Real Estate zijn geen uitzondering. Al geruime tijd kunnen vraagtekens worden gezet bij de ooit zo geroemde naoorlogse soliditeit van de Duitse banken. Ook die blijken volop te hebben gespeculeerd op de markt voor Amerikaanse hypotheken, de bron van alle ellende. Tot de eerste slachtoffers hoorden vorig jaar de zogeheten Landesbanken, kredietinstellingen die in handen zijn van de Duitse deelstaten. Ongehinderd door kennis van zaken en met gebrekkig - want politiek - toezicht zijn enkele Landesbanken voor miljarden euros in Amerika het schip ingegaan. Ze moesten met garantie van de staat door de concurrentie worden gered.

Het feit dat uitgerekend Duitse bankiers, met hun reputatie van degelijkheid, zich aan grootschalige speculaties met geld van spaarders schuldig hebben gemaakt, is maatschappelijk en politiek helemaal verkeerd gevallen. Alom wordt er schande van gesproken. Een christen-democratische parlementariër zegt het zo: Dit is het land van Adenauer en Erhard: Keine Experimente. Soliditeit voor alles, en welvaart voor iedereen. Niet voor enkelen. Dat hebben de managers in de financiële sector de laatste jaren uit het oog verloren.

Bondskanselier Merkel en minister Steinbrück zijn woedend; volgens sommigen te laat. De Hypo Real Estate heeft zijn problemen afgelopen zondag op de stoep van het Kanzleramt en de Bondsdag gedumpt.

Maar Merkel laat het er niet bij zitten. Ze wil speculanten en bankdirecteuren die zich aan mismanagement schuldig zouden hebben gemaakt, voor de rechter slepen. Duitsland kent wetten op basis waarvan managers kunnen worden gearresteerd. Die moeten meer en beter worden gebruikt, zei ze in de Bondsdag.

Voor de sociaal-democraat Steinbrück is de kredietcrisis ideologie geworden. De Anglo-Amerikaanse banken met hun overdreven fixatie op rendementen zijn volgens hem de schuldigen. De crisis op de financiële markten is voor alles een Amerikaans probleem. Wat we hier zien is een systeem dat mateloze overdrijving mogelijk heeft gemaakt én heeft geduld, en dat zichzelf ten slotte opheft.

Met deze woorden haalde Steinbrück, wiens vakkennis onomstreden is, zich de boosheid van de Amerikanen en de Britten op de hals. Maar ook in eigen land zijn de barse woorden van de bewindsman niet bij iedereen goed gevallen. Het gezaghebbende Handelsblatt, een economische krant, schreef in een commentaar dat Steinbrücks gefoeter de zorgen van de spaarders alleen maar versterkt. De minister bezweert de crisis niet; hij zou haar met zn ongezouten taal juist groter maken. Ook Merkel krijgt klop van Handelsblatt. Ze heeft verzuimd aan de spaarders uit te leggen wat er op de financiële markten aan de hand is, en kiest voor een nationale oplossing in plaats van een internationale.

Merkel en Steinbrück waren vanaf het moment dat er sprake van was - ruim een week geleden - tegen het plan van een Europees reddingsfonds voor de gezamenlijke bankensector in de EU. In haar toelichting in de Bondsdag zei de bondskanselier dat er internationaal gecoördineerd moet worden en nationaal gehandeld. In de praktijk betekent dat: geen Duits belastinggeld naar Franse, Britse of Nederlandse banken. Eigen banken eerst.

Merkel moet nu leiderschap tonen. Heel Duitsland kijkt naar haar. En heel Europa. Slaagt de regering erin de banken in het economisch belangrijkste land van de EU overeind te houden? De situatie is volgens Merkel ernstiger dan ooit tevoren. Het is oorlog, alleen het wapengekletter ontbreekt. In de media zijn al vergelijkingen getrokken met de in wezen net zo onberekenbare gebeurtenissen tijdens de zogeheten Duitse Herfst. Dat is de periode in september en oktober 1977 waarin een ontvoering, een vliegtuigkaping en politieke onrust door terreurdaden van de ultralinkse Rote Armee Fraktion (RAF) samenvielen. Ook toen werd een groot beroep gedaan op de leiderschapskwaliteiten van de bondskanselier, destijds de sociaal-democraat Helmut Schmidt. Hij slaagde in zijn missie en vergaarde roem voor vele jaren.

Nog hebben de Duitsers vertrouwen in hun politieke leiders. Nog wordt het spaargeld niet massaal bij de banken opgenomen. Nog is van absurde toestanden geen sprake. En nog is de kredietcrisis in Duitsland niet uitgegroeid tot het onbeheersbare monster dat in de jaren 20 en 30 zulke diepe wonden heeft geslagen.

Er is hoogstens groeiende belangstelling voor gouden munten, meldt munthandelaar Walter Braun. Goud geldt als de laatste zekerheid. Maar Braun wordt niet overlopen. Daarvoor is de goudprijs al te hoog. Een 59-jarige apotheker in Berlijn zegt dat hij zich geen zorgen maakt. Zijn vermogen zit in onroerend goed, en daar gaat het al jaren slecht mee. De Poolse verkoopster in de krantenkiosk om de hoek, een vrouw die van haar drie baantjes onlangs een tweedehands Mercedes heeft aangeschaft, vraagt waar al dat onheil toch vandaan komt. Uit Amerika? Ik merk er weinig van, zegt ze. Maar een klant zei dat de Opelfabriek in Bochum tijdelijk dicht gaat omdat er te weinig autos worden besteld. Ik ben blij dat ik er net een heb gekocht. Ik houd helemaal niet van oppotten.

Absurde toestanden leidden in het najaar van 1923 tot een diepe politieke crisis Voor honderd dollar kon je toen rijen huizen van zes etages hoog aan de Kurfürstendamm kopen Het Duitse bankwezen kent een unieke structuur. Het is opgedeeld in drie zuilen: commerciële banken in de private sector; spaarbanken en Landesbanken met publiekrechtelijke eigendomsverhoudingen (overheid); coöperatieve banken. Tussen die drie zuilen bestaat een strikte scheiding. Met name de banken die in handen zijn van regionale en lokale overheden zijn lang doelwit van Brussel geweest. Zo hebben Landesbanken, eigendom van de Duitse deelstaten, de afgelopen jaren veel van hun werkzaamheden moeten afstoten en andere bronnen van inkomsten moeten zoeken om aan de regels van vrije concurrentie in de Europese Unie te voldoen. Grofweg is dat de oorzaak geweest van hun ondeskundig handelen in de periode die aan de kredietcrisis vooraf ging. Landesbanken hoefden nooit verder te kijken dan de grens van de deelstaat. De laatste jaren moesten ze de wereldmarkt opzoeken - vorig jaar met rampzalige gevolgen. De commerciële banken (zoals Deutsche Bank en Commerzbank ) hebben door de kredietcrisis ook stroppen opgelopen; niemand weet nog voor hoeveel precies. De enige kredietinstellingen in Duitsland die de dans lijken te zijn ontsprongen, zijn de spaarbanken en de coöperatieve banken, vanouds de instituten waar de meeste Duitsers hun spaargeld hebben uitstaan. Die houden met hun conservatieve beleggingsbeleid stand in de crisis - voorlopig.