Ontwikkeling

Joden

drs J.W.Swaen Historicus www.blikopdewereld.nl

Een overzicht van de belangrijkste gebeurtenissen:

1944 De Nederlandse regering in Londen aanvaardt wetsbesluit E 100, dat voorziet in het herstel van het financieel-economische rechtsverkeer. En ook wetsbesluit E 93, waarmee een aantal anti-joodse verordeningen wordt teruggedraaid. Uitgangspunt is herstel van de eigendomsrechten van voor de oorlog.

1945 Bepaalde categorieën ambtenaren en militairen krijgen met voorrang financiële schadeloosstelling ingevolge een wetsbesluit van de regering in Londen. Het Londense Besluit Herstel Rechtsverkeer bepaalt tevens dat er een Raad voor het Rechtsherstel in het leven moet worden geroepen.

Deze raad, die op 20 augustus wordt geïnstalleerd, is onder meer bevoegd tot het nemen van rechterlijke beslissingen in restitutiekwesties. Dankzij de afdeling Rechtspraak van de Raad is het rechtsherstel volgens historici in grote lijnen succesrijk geweest.

1945 Een groep joodse ondernemers brandmerkt het rechtsherstel ten aanzien van de eigen gemeenschap als 'omslachtig' en 'tijdrovend'.

1952 De Raad voor het Rechtsherstel bepaalt dat de commissionairs die hebben gehandeld in 'joodse' effecten 'te kwader trouw' zijn geweest. De beurs dreigt voor het eerst in de geschiedenis met een staking, waarvoor de regering bijna zwicht. De regering produceert uiteindelijk een afkoopregeling, waarbij de joden 90 procent van de waarde van hun effecten krijgen uitgekeerd.

1954 De Nederlandse staat sluit met het Verbond van Verzekeraars het zogeheten 'Veegens-akkoord', waarbij de 'slapende' polissen worden afgekocht voor ongeveer 700.000 gulden.

1967 De Raad voor het Rechtsherstel wordt opgeheven.

1995 De Republikeinse senator D'Amato dreigt Zwitserse banken met een boycot door de stad New York als deze medewerking blijven weigeren aan een onderzoek naar joodse tegoeden.

1997 Grote regeringsconferentie in Londen over het nazi-goud. In verschillende landen laait de discussie over tegoeden uit de Tweede Wereldoorlog weer op.

1997-2000 Installatie van vijf regeringscommissies: Van Kemenade (omvang van de roof van 'joodse' bezittingen en uitvoering van het vermogensrechtsherstel), Scholten (gedrag van banken, verzekeraars en handelaren op de effectenbeurs), Kordes (geschiedenis van roofbank Lippmann-Rosenthal), Van Galen (bank- en verzekeringstegoeden Nederlands-Indië) en Ekkart (herkomst van 'oorlogskunst'). Het merendeel van de eindrapporten is reeds gepubliceerd.

Commissies

In 1996 brandde in Nederland de discussie los over de joodse tegoeden. Het jaar daarop is een viertal onderzoekscommissies aan de slag gegaan. In 1998 is ook een onderzoek gedaan naar de tegoeden van Indische Nederlanders. Een overzicht:

Commissie-Van Kemenade Deze commissie heeft getracht in kaart te brengen hoeveel bezittingen zijn geroofd van joden in Nederland. Ook is gekeken naar de opzet en uitvoering van het vermogensrechtsherstel na de Tweede Wereldoorlog.

Op 27 januari van dit jaar is het eindrapport gepubliceerd. Belangrijkste conclusie: de overheid is bij de teruggave van geroofd joods bezit tekortgeschoten. Voorstel van de commissie is dat de Staat een financiële tegemoetkoming (geen schadevergoeding) van 250 miljoen gulden geeft aan een fonds voor joodse nabestaanden.

Commissie-Kordes Deze commissie is ingesteld nadat een deel van het archief is teruggevonden van de Duitse roofbank Lippmann-Rosenthal. Er is onderzocht of ambtenaren zich strafbaar hebben gedragen door in de jaren zestig bezittingen van joodse slachtoffers te kopen. Uit het begin 1998 verschenen interimrapport bleek dit niet het geval te zijn. In het eindrapport concludeert de commissie wel dat door de overheid een ,,nogal formeel-zakelijke benaderingswijze aan de dag is gelegd''.

Commissie-Ekkart Deze commissie onderzoekt de herkomst van 'oorlogskunst'. Het gaat om zo'n vierduizend kunstwerken die in de oorlog in Duitse handen vielen en nadien niet terugkeerden bij de (joodse) eigenaren of hun erfgenamen, maar bij de Nederlandse overheid. Het onderzoek duurt tot 2002.

Commissie-Scholten Deze commissie heeft gekeken hoe banken, verzekeraars en handelaren op de effectenbeurs hebben gehandeld ten aanzien van de joodse tegoeden. De commissie concludeerde eind 1998 dat het ,,hoogst onwaarschijnlijk is dat de Nederlandse banken zich tijdens en na de Tweede Wereldoorlog in aanzienlijke mate en stelselmatig hebben verrijkt ten koste van joodse oorlogsslachtoffers''. In het eindrapport, dat half december vorig jaar verscheen, kwam de commissie tot veel hardere conclusies ten aanzien van de Vereniging voor de Effectenhandel.

Commissie-Van Galen Deze commissie verrichtte onderzoek naar de particuliere bank- en verzekeringstegoeden in Nederlands-Indië. Conclusie: Japanse bezetters hebben zich niet vergrepen aan de banktegoeden, levensverzekeringen en effecten van Indische Nederlanders.