Ontwikkeling

Deel 2 Van dictatuur tot democratie

1945: Einde van een tijdperk

Samengesteld door drs.J.W.Swaen Historicus

19 oktober 2005 www.blikopdewereld.nl

De Engelsman Michael Eliot Howard hield op 13 december 1985 de veertiende Huizinga-lezing onder de titel ‘1945, the end of an era'. Hij is Regius professor in de moderne geschiedenis aan de universiteit van Oxford (een door de Engelse koningin op voordracht van de minister-president vervulde leerstoel) en kenner van oorlogen en de mannen erachter. Gezeten in zijn behaaglijke werkkamer in het doolhof van Oxfords Oriel College, vertelt Howard wat de Russen willen, en in welke soort geschiedenis hij gelooft.

Verschenen in Cultureel Supplement 21-11-85 NRC

Was het na de Tweede Wereldoorlog te verwachten dat de  wereld zou worden gedomineerd  door deze twee supermogendheden?

 "Ja, dat was te verwachten, honderd jaar eerder zelfs al. Een paar  profeten, zoals de Europese denker  De Tocqueville en de Britse historicus Seeley, hadden dat voorspeld.  Dat schreven zij in een tijd waarin de VS en Rusland pas begonnen  hun onmetelijke achterlanden open te leggen en de dimensies van hun  toekomstige macht duidelijk te  maken. De Europese staten begonnen net in te zien dat zij wellicht  in de toekomst zouden zijn als de  Italiaanse stadstaten van de renaissance.  "Toen de VS eenmaal deel gingen  nemen aan de Tweede Wereldoorlog en de Sovjet-Unie demonstreerde  dat het een Blitz.Krieg kon overleven, werd duidelijk dat de schaal  van de oorlogsinspanning van deze  machten die van alle andere naties  in het niet zou doen zinken.  "De Britten werden zich hier pas  onaangenaam bewust van in 1944.  Tot het midden van de oorlog  dachten wij dit we even sterk waren als de Verenigde Staten. Tegen  het eind van de oorlog wisten de  premier en zijn ambtelijke en militaire top wel beter.  "Churchill heeft daarover een wat  verdrietige herinnering opgenomen  in zijn memoires. Hij zat op de Jalta  conferentie tussen de grote Russische beer en de machtige Amerikaanse bison en voelde zich als het  arme Britse ezeltje. dat als enige  de weg naar huis wist. Sindsdien  hebben wij ons als Britten natuurlijk altijd proberen te troosten met  de gedachte dat we misschien  kleiner maar ook veel wijzer zijn  dan één van de Grote Twee -- iets  waar ik het volstrekt niet mee eens  ben. 

"Het Britse publiek als geheel  heeft pas in 1956. ten tijde van  Suez begrepen dat we geen wereldmacht meer waren. Dat was het uur van de waarheid. "Zelf" toen waren er nog vooraanstaande staande politici die dachten dat wij de plicht bezaten op het wereldtoneel zelfstandig actie te ondernemen, zoals wij in de negentiende eeuw konden. Het wasis erg moeilijk wennen aan een nieuw tijdperk voor mensen die voor 1914 volwassen waren geworden toen Engeland de grootste wereldmacht binnen ieders gezichtsveld was."   

Waarom werd Churchill na de oorlog zo bruusk opzijgeschoven door de Britse kiezers?   

  "Het was niet Churchill, maar de Conservatieve partij die werd verslagen. Hij was pas in 1940 leider van die partij geworden. nadat bij er in 1923 of zo lid van was geworden en er ook laten nog regelmatig tegen rebelleerde. Partijpolitiek was bij een zwerver tussen Conservatief en liberaal. Als zij een premier hadden moeten kiezen, hadden veel Engelsen op Churchil gestemd, maar zij moesten een regering kiezen, en zij associeerden de Conservatieve partij met de verwarde politiek die ons mede de Tweede Wereldoorlog had aangedaan. Het was veel meer de partij van Neville Chamberlain dan die van  Winston Churchill. Men bracht de partij ook in verband met alle vooroorlogse ellende recessie en werkloosheid.   

“Wij kregen tijdens de oorlog voortdurend te horen dat wij vochten voor een betere toekomst. De algemene verwachting was dat Labour meer van een nieuw Groot-    Brittannië terecht zou brengen dan de Conservatieven."   

Churchill had toch de oorlog gewonnen.   

"Het was ondankbaar. Hij had de oorlog briljant gewonnen, maar het was objectief gezien de vraag of bij de beste premier in vredestijd zou zijn geweest. Churchill handelde erg stom door zich in de verkiezingscampagne van '45 niet als staatsman boven de partijen te plaatsen maar zich te gedragen als een partijpoliticus van een bij uitstek onnozel soort. Hij zocht ruzie met de leiders van de Labour partij en toonde zich zijn oorlogsfaam onwaardig.   

"Men moet bovendien niet vergeten dat hij een persoonlijkheid met buitengewoon grote gebreken was. Zijn vooroorlogse carrière was zeer grillig geweest. Hij was in staat tot    kolossale beoordelingsfouten. Waar hij natuurlijk gelijk in had was de opkomst van Hitler en de noodzaak die tot staan te brengen. Maar hij koos ook partij voor de ongelukkige koning Edward VIII, voor wie hij zoiets als de Partij van de Koning trachtte te vormen om te voorkomen dat Edward VIII  troonafstand zou moeten doen..   Dat was   een voorbeeld van het soort zonderlinge streek waartoe hij in staat was. 

 "Hij heeft tot het uiterste gevochten tegen Constitutionele onafhankelijkheid voor lndia. Hij werd allerwege beschouwd als een rampzalige minister van financiën, en een zeer omstreden minister van oorlog tijdens de Eerste Wereldoorlog die verantwoordelijk was geweest voor de Dardanellen - campagne.  

"Er was in die dagen niet veel enthousiasme voor de leiders van Labour, maar men achtte het domweg de partij die de toekomst vertegenwoordigde." 

Was Churchills nederlaag ook het gevolg van het feit dat hij betrokken was bij ‘Jalta’waar half Europa werd weggegeven?

"Nee, dat kon bijna niemand iets schelen. De Sovjet-Unie was een  groot bondgenoot, die waren we uiterst dankbaar. Bovendien, de Britten wisten weinig van Oost - Europa af, en de gemiddelde kiezer gaf er niets om, ben ik bang. De deling werd aanvaard als een   min of meer rechtvaardige oplossing. 'We kunnen er weinig aan doen, en het is zeker niet nóg een oorlog waard.' Het was geen kwestie van weggeven, maar van niet in staat zijn de Russen eruit te krijgen, of we nu wilden of niet. 

 "Vóór alles wilden de Britten demobiliseren, weer een normaal leven gaan leiden, en de Duitsers onder controle houden. Dat is men over het algemeen vergeten. Er bestond in 1945 veel meer angst voor een Duits reveil dan voor het Russische gevaar. Dat gold in Nederland misschien nog sterker dan bij   ons om begrijpelijke redenen.  

"Indien de Russen in de eerste jaren na de oorlog met meer talent het aanhoudende wantrouwen jegens de Duitsers hadden uitgebuit, als zij Oost -Europa geduldiger   hadden onderworpen en zich in  hun diplomatie welwillender hadden voorgedaan, zou er helemaal  geen Koude Oorlog zijn gevolgd.   In '45 kende de sympathie in   Wcst -Europa voor de Sovjet-Unie  geen grenzen. Er was echt heel wat stompzinnigheid, hardvochtigheid  en grofheid voor nodig om daar verandering in te brengen.  

"Stel je eens voor dat toen Gorbatsjov aan het bewind was geweest, in plaats van Molotov en Wysjinski, dan zou bij waarschijnlijk alles hebben gekregen wat de Russen wilden zonder zich nieuwe  vijanden te boeven maken.  

"Wat de Russen op het ogenblik willen'? (1985) Totale veiligheid op een massale schaal. Dal betekent: de VS zo goed als weg uit West -Europa, terwijl de Westeuropeanen dociel zijn, geen problemen creëren voor de Sovjet Unie, niet agiteren over mensenrechten, geen militaire dreiging vormen, kortom gemakkelijke, niet -uitdagende buren zijn. "Daarnaast zou de Sovjet-Unie graag een evolutie zien naar een socialistische wereld, die zich meer gelegen laat liggen aan Moskou  dan aan de Verenigde Staten. In werke -lijkheid trekt de wereld zich steeds minder aan van beide grootmachten, een even ongemakkelijke waarheid voor de Amerikanen als voor de Russen. De wereld zal   steeds ingewikkelder worden, en  daardoor vol ruzie" en tamelijk gevaarlijk blijven. "Wat de Sovje t-Unie niet wil is een wereld die gedomineerd wordt  door Amerikaans kapitalisme. Om dat te voorkomen zullen de Russen  steun blijven verlenen aan die elementen in de hele wereld die tegen  Amerikaans kapitalisme zijn. of  het nu nationalisten, socialisten of  communisten zijn, of iets anders."  

De verspreiding  van Coca Cola is de laatste veertig jaar flink toegenomen

   "Dat is een interessante graadmeter. Mijn indruk is dat de wereld meer de kant op gaat van, laten we zeggen, de levensstijl van de Verenigde Staten, wat niet betekent: hun politieke controle De beschikbaarheid van Coca Cola garandeert  geen vrijheid of democratie, noch mensenrechten, kijk maar naar de Filippijnen. Je kunt Coca Cola drinken zonder enig contact te hebben met de Amerikaanse ideologie.   "De Sovjets vrezen in dit van Amerika uitgaande, wereldomspannende kapitalistische web te worden gevangen. Dat zou bewijzen dat Marx en Lenin ongelijk hadden, dat kapitalisme werkt en er vrij aardig in slaagt de mensen te geven wat zij willen.  

"Als dat waar was zou het proletariaat het kapitalisme niet vernietigen, maar er zelf door worden vernietigd. Binnen de Sovjet-Unie wordt daar ongetwijfeld voortdurend over gepraat: 'tot op welke hoogte moeten wij ons aanpassen aan de manier waarop de wereld zich ontwikkelt. in hoeverre moeten wij toegeven dat onze goden  Marx en Lenin dood zijn'.   "Het is een cliché vast te stellen dat zij zich zwaar bedreigd voeen,   niet zozeer militair. maar vooral door de ontwikkeling van een wereld die de tegengestelde kant opgaat van waar zij op rekenden.  

"Neem een  huiveringwekkend  voorbeeld: China, dat loopt zo ongeveer over naar het andere kamp. Amerikanen die voortdurend wijzcn op de Sovjet -triomfen in de   Derde Wereld, lijden aan paranoia,  gebaseerd op onwetendheid. Die  paar bondgenootjes die de Sovjet -Unie hier en daar heeft opgepikt  ten gevolge van lokale rivaliteiten, Ethiopië, Mozambique, Angola, een paar Latijns Amerikaanse landen wat zijn die vergeleken niet China, Egypte, in feite ook Syrië dat aan het oversteken is. lndia Paikistan, de hele wereld'? (nov 1985)

De Verenigde Staten en de Sovjet-Unie zijn elk op hun  eigen manier de erfgenamen van de universalistische ideeën van de Verlichting.

Michael Howard NRC van 14-12-1985.

Hieronder volgt de verkorte tekst (van deHuizingalezing die de Brit  Michael Eliot Howard, hoogleraar in de moderne geschiedenis aan de  universiteit van Oxford, op 13 december 1985, in de Leidse  Pieterskerk heeft gehouden. 

De Europese erfenis van onderlinge verscheidenheid en conflicten zal de wereld blijven beroeren

DE Tweede Wereldoorlog eindigde in 1945 en dit jaar hebben wij  het einde van een nachtmerrie gevierd. (...) Vandaag de dag zullen de  meeste van ons erkennen dat 1945 niet alleen het einde betekende van een oorlog die in 1939 begon, maar  ook van Duitslands streven naar gebiedsuitbreiding en de vestiging van  een wereldrijk, dat door professor Fritz Fischer zo treffend is omschreven als "Duitslands Griff nach der  Weltmacht." Het was het einde van  een halve eeuw van Duitse oorlogen en van het Duitsland dat deze oorlogen  had ontketend.  Dit kunnen we nu wel met een redelijk gerust hart stellen. Hoe onze conclusie over de mate waarin Duitsland verantwoordelijk was voor het  uitbreken van de oorlog van 1914 ook zal luiden, de aspiraties die werden  aangewakkerd door gezaghebbende figuren binnen de heersende klassen van  het vooroorlogse Duitsland. evenals de  oogmerken van deze oorlog zoals zij die kort na het uitbreken ervan bekendmaakten, hadden expliciet de onderwerping van Europa ten doel, waarmee de definitieve basis zou zijn gelegd voor de status van wereldmacht,  of zoals wij tegenwoordig zouden zeggen, "supermacht". Deze status was in  1914 nog voorbehouden aan Engeland,  Duitslands grote rivaal; menige Duitser van voor de Eerste Wereldoorlog  droomde dan ook van de nederlaag  van Engeland en de strijd was nog niet  losgebarsten, of het toebrengen van  deze nederlaag werd door de officiële  Duitse politiek tot haar voornaamste  doet verklaard. Weltmacht oder Niedergang! 

Hegemonie   

Vijfentwintig jaar later was het HitIer die de jacht op de Wereldmacht  heropende, zij het langs een andere weg. Liever dan de Britse macht,  waarvoor bij in de loop der tijd zoveel  respect had gekregen, op de proef te  stellen en het door hem zo bewonderde Britse wereldrijk te vernietigen,  wilde bij de Duitse hegemonie op de verovering van Oost - Europa grondvesten. (...)   

   Of de Duitse leiders hun wereldmacht nu op de ruïnes van het Britse  Rijk of op die van de Sovjet-Unie  wensten te bouwen, de weg daarnaar toe leidde onvermijdelijk via een hegemonie over Europa die even absoluut diende te zijn als de hegemonie  van Napoleon. Het oude evenwicht  tussen soevereine staten die elkanders macht wederzijds beknotten moest  worden vernietigd en Duitslands buurstaten moesten, hetzij langs officiële weg, hetzij langs niet officiële, worden ondergebracht in één Rijk.  Zo'n Reich zou de consequentie zijn geweest van de Duitse overwinning in 1918 en werd tijdens de Tweede Wereldoorlog zelfs heel even werkelijkheid. (...)   

  Zo was het jaar 1945 getuige van het einde van de Duitse Griff nach der Weltmacht, waarvan de eerste helft van de twintigste eeuw in het teken had gestaan. ( ... ) Mag het twintigste-eeuwse Duitsland nu louter als de opvolger, als de erfgenaam worden gezien van een agressieve drift waarmee elke grote Europese staat in het verleden wel eens behept is geweest in een poging zijn macht te verstevigen?  Was het "Duitse verschijnsel" niet meer dan een uiting van een proces dat inherent was aan de ontwikkeling van het Europese statenstelsel, waarbij elke staat, na thuis de touwtjes stevig  in handen genomen te hebben en de aanvallen op zijn grenzen te hebben afgeslagen, naar een grotere veiligheid streefde door middel van gebiedsuitbreiding, totdat de macht van de tegenstander hem dwong zich met de  maximaal haalbare grenzen tevreden te stellen en daarbinnen in vrede te leven? En zo ja, was 1945 dan eigenlijk wel het einde van een tijdperk?  

EUROPA 1789

EUROPA 1815

Schiep de eventuele oplossing van het  Duitse probleem. net als in het geval  van het Franse probleem in 1815 en  het Spaanse probleem in 1648, niet  alleen maar ruimte voor een volgend, en in dit geval veel zorgwekkender probleem. namelijk dat van de Sovjet Unie? Zou Hitiers greep naar de wereldmacht simpelweg worden opgevolgd door die van Stalin?

Equivalent   

Voordat we proberen deze laatste vraag te beantwoorden, een vraag die,  begrijpelijkerwijs, zovelen van ons vandaag de dag bezighoudt, dienen we  eerst dit historische proces van de opkomst en ondergang van grootmachten  eens onder de loep te nemen. Was  Hitler eigenlijk niet alleen maar het  twintigste-eeuwse equivalent van Philips de Tweede en Lodewijk de Veertiende?   

  Ik geloof het niet; niet omdat Duitsland wezenlijk zou verschillen van andere Europese landen, of omdat de  Duitsers anders zouden zijn dan andere Europese volkeren, en zelfs niet wegens de twintigste eeuwse technologie  die het vermogen van regeringen om  hun eigen volk onder de duim te houden en oorlogen te voeren zo ingrijpend heeft veranderd, maar wegens de golf van aardbevingen die volgde na de Franse Revolutie en waarvan de laatste trillingen zelfs op dit moment  nog voelbaar zijn tot in de verste uithoeken van de aarde. Oorlogen van  prinsen werden oorlogen van naties, die moeilijker beheersbaar zijn en veel  moeilijker te stoppen.  

"Gallic Declaration of War, or, Bumbardment of all Europe"

This scatological English cartoon mocks France’s claim that it was going to war for "liberty," suggesting instead that France’s body politic is ill and that England needs to fight back to defend itself from such sickness. The figures in this drawing represent all the major leaders of Europe, including Louis XVI, Catherine of Russia, William Pitt, King George III of Britain, and the Pope, while symbols represent the Prussian and Habsburg monarchies.Source: mfr 86.322

   Ik wil hiermee het belang van het nationalisme in eerdere oorlogen  geenszins bagatelliseren . Maar het nationalisme van de negentiende eeuw  was een ander geval. Het was niet alleen historisch van aard, maar ook  ideologisch en teleologisch. Het was  niet alleen zelfbewust, maar impliceerde een zekere missiedrang. de behoefte om een waardestelsel uit te dragen  dat, hoewel geworteld in de eigen natie, van universeel belang werd geacht  en daarom zo wijd mogelijk verbreid diende te worden. Dat de Franse revolutionaire legers zo voortvarend over  Europa heen walsten, was niet alleen  te danken aan hun toewijding aan het  historische beeld van Frankrijk, aan een idee dat nota bene belichaamd  werd door de monarchie die zojuist te  gronde was gericht. 

Universeel ideaal   

Ik doel hier op het idee dat voor Frankrijk een taak was weggelegd bij  de verwezenlijking van een universeel  ideaal: van vrijheid, gelijkheid en  broederschap dat stamt uit de filosofie  van de Verlichting en dat de Amerikaanse revolutionairen  en de Engelse  radicalen evenzeer had geïnspireerd  als de Fransen. En het symbool van  dit ideaal, Ie tricolor, werd zeker in het begin als een bevrijder gezien, waar hij ook werd geplant. De leiders van revolutionair Frankrijk zagen zichzelf als degenen die door de geschiedenis waren uitverkoren om de ketenen te verbreken van een corrupte  oude orde die heel Europa in haar  macht had. Nadat ze zichzelf hadden  bevrijd, zagen ze het als hun plicht anderen te bevrijden. Zij gaven de aanzet tot een reeks "nationale bevrijdingsoorlogen" die in de loop van de  negentiende eeuw op Italië en de Balkan zou overslaan en in de twintigste  eeuw op de rest van de bewoonde wereld.     

"Noble Act of 500,000 Republicans"

The revolutionary wars, which would continue in one form or another until Napoleon’s defeat in 1815, were different from other conflicts in early modern Europe. In this struggle that emerged in 1792, both sides thought they were fighting for different ideas of governance and society: political democracy versus traditional hierarchy. When England and France had fought before 1789, they might have also clashed over political ideas, but it was clearly a war between dynasties over economics and geographical assets. The one other struggle that could have such varying ideals concerned religion. This image promoted the French as republicans, fighting for a constitution. Note that the constitution is presented as two tablets, as in many renditions of the Ten Commandments. The opponents are described as slaves.Source: mfr 86.163

  Maar hoewel de Franse legers geloofden dat zij de vrijheid meevoerden op de punt van hun bajonet, bleven het Franse legers, en een bajonet blijft een bajonet, ongeacht het doel waarvoor bij wordt gebruikt.  

The Contrast, 1793 British Liberty/French Liberty"

In this color print from 1793, the height of the Terror, two circular drawings appear next to each other, contrasting two types of liberty. English liberty exists, as the figure suggests, but based on the Magna Carta, calm prevails. Representing French liberty is an uncontrolled, unruly woman, a killer and destroyer. That a woman represents both sides remains interesting in light of the fact that women were excluded from office. Source: mfr 86.321

"Bevrijding" is soms onlosmakelijk verbonden met “onderwerping", althans daar leek het veel op in de meeste landen die door de Franse revolutionaire legers waren bevrijd; ook de kortstondige Bataafse Republiek in Nederland kon daarvan meepraten, vooral nadat er een Bonaparte op de troon was gezet.  

"Triumph of the Year 1813"

Napoleon’s efforts to dominate central Europe kindled a huge reaction, as national feelings soared among the many ethnic groups inhabiting the area. While these feelings would eventually lead to great internal conflicts, at first they were focused on francophobia and hostility to Napoleon. This cunning image shows a gnarled face made of Napoleon’s victims and an epaulet with fingers grasping toward conquest. Source: Cornell Nap.3

 De traditionele en autochtone waarden die de "oude orde" ondanks al   haar fouten altijd ongemoeid had gelaten werd door de bevrijders uit den vreemde geweld aangedaan. De door Frankrijk bezette volkeren begonnen uit zelfverdediging de oorsprong van hun eigen nationaliteit te onderzoeken.   

  Met name de Duitsers gingen zichzelf als een "natie" zien die haar identiteit aan een heel andere oorsprong  ontleende dan de Franse. In de ogen van Duitse filosofen had Frankrijk de liberale ideologie in diskrediet gebracht, zoals in de tegenwoordige tijd de Sovjet-Unie de eens zo aantrekkelijke ideologie van het communisme in  diskrediet heeft gebracht. Voor de Duitse liberaal hadden de woorden "vrijheid" en "gelijkheid" een niet vertrouwde klank, in tegenstelling tot Einigkeit und Recht und Freiheit,  eenheid, recht en vrijheid. En op deze zo typisch Duitse kenmerken. eerbied  voor het gezag van de staat, eerbied voor de wet en eerbied voor de macht van het zwaard, diende Duitsland te worden gegrondvest en deze kenmerken werden niet als voortvloeisel van enig moreel gebod beschouwd, maar als inherent aan de aard van das Volk.   

  Zo was tegen het eind van de negentiende eeuw de onderlinge nationale rivaliteit het niveau van een traditionele machtsstrijd tussen staten ontstegen. Er was haast sprake van godsdienstoorlogen, van conflicten tussen   strijdige "levenswijzen".[ ...]   Voor allen die meevochten in de Eerste Wereldoorlog, leken de aspiraties of het voortbestaan van hun natie op het spel te staan. De meeste vonden het dan ook vanzelfsprekend, onvermijdelijk en haast begerenswaardig  om de wapenen aan te gorden. De denkbeelden van Charlés Darwin waren uit de losse pols in politieke termen vertaald. In brede kring werd   aangenomen dat vooruitgang, zowel in internationaal als in biologisch opzicht, een kwestie was van natuurlijke selectie en dat oorlog een natuurlijke manier was om de naties te elimineren die niet in staat mochten worden geacht de fakkel van de beschaving aan toekomstige generaties over te dragen.[…]

De bereidheid om oorlog te voeren was voor 1914 weliswaar in heel Europa aanwezig, maar in Duitsland was ze heel erg groot.[.. ] Ten westen van de Rijn waren de in de Eerste Wereldoorlog opgedane ervaringen verschrikkelijk genoeg om een herleving van het militarisme in de kiem te smoren en men kan zich er zelfs over verwonderen dat het in Duitsland  weer de kop opstak.

Maar dat gebeurde wel, gesterkt door de verbittering over een nederlaag die des te ondraaglijker was na de praktisch ononderbroken reeks Duitse overwinningen aan alle fronten en na een gedicteerde vrede die, bij het bepalen van Duitslands oostgrens, het land beroofde van wat door velen als het hart van de natie werd beschouwd.   

  Toegegeven, de oude klasse die de basis vormde voor het Pruisische militarisme en die zo de nadruk legde op de monarchie, het hof en een geprivilegieerd officierenkorps, was uit de weg geruimd; maar zij werd opgevolgd door het nationaal-socialisme, een populistische beweging die overal waar ze bestond een rijke voedingsbodem schiep voor eerzucht en vooroordelen. In het credo van het nazisme leek het oude Volksempfinden. dat bij spaarzaam gebruik een heilzaam tonicum kon blijken, zich te hebben ingedikt tot een wet zeer dodelijk gif.   

  De vroegere, alleszins gerechtvaardigde fierheid op de Duitse cultuur was verworden tot een biologische schijndoctrine die het ene ras boven het andere stelde. De vroegere bereidheid om voor het vaderland te vechten, een bereidheid waarop eik land in laatste instantie moet kunnen terugvallen om zijn onafhankelijkheid te verkrijgen of te verdedigen, was verworden tot een verering van oorlog als een manier van leven, tot een soldatenethiek volgens welke oorlog niet alleen een onontbeerlijk beleidsinstrument van de natie was, maar een doel op  zichzelf. Het nazisme was zowel het hoogtepunt als het failliet van het  Europese nationalisme, en om er een eind aan te maken moest het tanende nationaliteitsgevoel van andere Europese staten worden aangewakkerd.   

  De Duitse overmoed werd genadeloos afgestraft; niet alleen het Duitse nationalisme werd vernietigd, maar ook de Duitse staat die daardoor geschapen was. Daarom was het niet alleen Duitslands gooi naar de wereldmacht waaraan in 1945 een einde kwam, maar een heel tijdperk van nationalistische conflicten binnen Europa, dat begonnen was met de revolutionaire oorlogen van de Fransen aan het einde van de achttiende eeuw.[…]

           Maar 1945 was getuige van het einde van een heel ander en nog veel belangrijker tijdperk in de wereldgeschiedenis, dat van de centrale plaats, en uiteindelijk de suprematie, van Europa binnen de wereld. (        ... )

De   Fransman Alexis de Tocqueville, die bijna een eeuw eerder leefde, had als   eerste de vooruitziende blik om een wereld te beschrijven die zou worden overheerst door twee continentale grootmachten, de Verenigde Staten en Rusland (   ) Tegen het eind van de negentiende eeuw werden zijn denk - beelden door een veel grotere kring  van Europese geleerden gedeeld.    

       Dit vooruitzicht verklaart in belangrijke mate waarom de Engelsen zo  naarstig probeerden hun over de aardbol verspreide gebiedsdelen samen te  voegen tot een "Groter - Brittannië" en waarom de mogendheden op het vasteland nog, moeite deden om overzeese  gebiedsdelen in de wacht te slepend  namelijk om hun status te behouden  in een machtstelsel dat niet langer uitsluitend Europa zou behelzen, maar de hele wereld.    

     De nederlaag van Duitsland in twee  wereldoorlogen zou meer betekenen  dan de uitschakeling van een van de Europese dingers naar de wereldmacht. Het toebrengen van de nederlaag vergde zoveel van de krachten van de Europese concurrenten. dat deze laatste niet in staat waren het deel  van de wereld dat ze al in hun macht  hadden vast te houden. (     ... ) Slechts één ding had het voortbestaan van de  Europese grootmachten kunnen verzekeren: de blijvende goedkeuring en  steun van de Verenigde Staten. Het achterwege blijven van de steun, niet in de laatste plaats in het geval van  Nederland in Indonesië, luidde het einde in van de oude Europese mogendheden. De bevolking van de Verenigde Staten had zich niet in de Tweede Wereldoorlog gestort om zich voor het karretje te laten spannen van  een imperialistisch systeem waartegen zijzelf als eerste in opstand was gekomen. Het verbijstert de Amerikanen dan ook oprecht dat uitgerekend zij nu in zo brede kring voor de erfgenamen van dat systeem worden uitgemaakt.    

      Men zou op het eerste gezicht misschien denken dat de huidige rivaliteit  tussen de Sovjet - Unie en Amerika een voortzetting is, op een grotere schaal,  van de vroegere nationale tegenstellingen binnen Europa; 'maar dat zou een  wel heel oppervlakkige constatering  zijn. In de eerste plaats laat noch de  Sovjet-Unie. noch de Verenigde Staten zich inspireren door het soort natio -nalisme dat in het credo van nazi - Duitsland zijn absolute hoogtepunt bereikte en een generatie eerder in het  imperialistische Engeland ook al verre  van onbekend was. Het multiraciale  karakter van de twee immense unies zou een dergelijke overtuiging uiteraard onhoudbaar maken en de beide  grootmachten zijn uitzonderlijk slecht in staat gebleken een heersende klasse  voort te brengen.    

     Hun nationalisme is, net als dat van  het revolutionaire Frankrijk aan het  eind van de achttiende eeuw, veeleer gebaseerd op de overtuiging dat hun  politieke systeem een aantal absolute  waarden behelst die universeel toepasbaar zijn;

dit geldt evenzeer voor het  begrip mensenrechten, dat is uitgewerkt door de grondleggers van de Verenigde Staten maar zijn wortels heeft in de Franse, Britse en niet te vergeten de Nederlandse politieke ideëen van de zeventiende en achttiende eeuw, als voor de evolutie van een rechtvaardige maatschappij door middel van de klassenstrijd, die weliswaar tot het gedachtegoed van de Sovjet leiders behoort en wellicht onder Lenin  haar definitieve formulering heeft gekregen, maar die aanvankelijk in het negentiende-eeuwse Engeland werd geformuleerd door Duitse filosofen in ballingschap en. lang voordat zij politiek opgeld deed in Rusland, al tal van invloedrijke politieke partijen in heel Europa inspireerde. De Verenigde Staten en de Sovjet-Unie zijn elk op hun eigen manier de erfgenamen van de universalistische ideeën van de Verlichting, waarop het Europese en met name   het Duitse nationalisme in belangrijke mate een reactie is geweest. (...)

        Hiermee zij niet gezegd dat ik het idee van de "morele gelijkwaardigheid" van de beide supermachten onderschrijf dat in bepaalde Westeuropese kringen in de mode is. Maar het betekent wel dat de mate waarin de supermachten in staat zijn hun invloedssfeer uit te breiden en in elk geval te handhaven, veel meer afhankelijk is van hun voortdurende vermogen om hun imago van het middelpunt van een gemeenschappelijk waardenstelsel te behouden, dan van hun militaire of zelfs economische machtsvertoon.    

   We mogen niet de vergissing begaan te denken dat de Tweede Wereldoorlog, net als de Eerste, alleen maar een oorlog tussen naties was. Het was een ideologisch conflict  waarbij de partijen onderling veelal sterk verdeeld waren. 

Hitler komt de verdienste toe de twee belangrijkste krachten binnen Europa, die vanaf 1918 tot aan zijn opkomst voortdurend in interne conflicten verwikkeld waren geweest, tegen zich te hebben verenigd: de communisten en hun sympathisanten,voor wie de Sovjet-Unie, ondanks al haar gebreken, de beweging van de toekomst vertegenwoordigde, en de democraten, die nog altijd van mening waren dat de markteconomie en de parlementaire democratie, hun talrijke tekortkomingen ten spijt, de beste kans op menselijk geluk bleven bieden.      

   Pas toen Hitler de Sovjet-Unie binnenviel, verenigden de tegengestelde stromingen zich tot aan antifascistisch front, maar Duitsland was nog niet   verslagen of ze stonden alweer grimmig tegenover elkaar. Het prestige en de macht van de zegevierende Sovjet Unie verschafte de communistische partijen in heel Europa zoveel aanzien en invloed, dat het er een paar maanden lang naar uitzag dat ze werkelijk de macht zouden overnemen.   

   Het was veel meer deze laatste dreiging die de West Europese  democratieën zo alarmeerde in de periode die volgde op de Tweede Wereldoorlog, dan die  van de Sovjet Unie, en het feit dat de  bevrijdende banieren van de Sovjet Unie niet in één ruk náar de Atlantische Oceaan  konden doorstomen, was  evenzeer het gevolg van het verloren vertrouwen in het communisme, "de  God die faalde," zoals een toenmalige  Britse publicatie het uitdrukte, als van  de nog resterende Amerikaanse troepen.   

    Zodra de Sovjetbanieren niet langer als bevrijders  werden gezien, maar als onderdrukkers die geen universeel geldende ideologie vertegenwoordigden maar het wezensvreemde streven  van een grote mogendheid om haar macht uit te breiden en te handhaven  - het imago dat ook het revolutionaire Frankrijk zich had verworven aan  het begin van de negentiende eeuw -  verloren zij al hun universalistische morele gezag. Het huidige West Europese communisme weet zich alleen nog daar te handhaven, waar het als een werkelijk autochtone beweging  kan worden beschouwd en de communistische leiders in West-Europa worden niet graag in één adem genoemd  met de Sovjet-Unie.    

   In Oost Europa zal de basis voor de  Sovjet - overheersing wankel blijven zolang de bevolking van deze landen niet  bereid is meer respect en genegenheid voor Moskou aan de dag te leggen dan  ze op dit ogenblik doet.(1985)  Net als in het geval van het Frankrijk van de Revolutie, is het glorieuze toekomstbeeld  dat de Sovjet-Unie de mensheid heeft  voorge -spiegeld geslonken tot een bekrompen en defensief nationalisme,  dat overal waar het zich buiten zijn eigen grenzen waagde contranationalistische gevoelens heeft losgemaakt.   

   Staat het Amerikaanse idealisme aan dezelfde gevaren bloot? Ik denk dat alleen extreem paranoïde politici, of zij zich nu aan de uiterste linker dan wel rechterzijde van het politieke spectrum bevinden, zullen beweren  dat de invloed van de Amerikanen in  West Europa valt of staat met hun militaire aanwezigheid aldaar. Het tegendeel is eerder waar: hun militaire aanwezigheid wordt louter en alleen mogelijk gemaakt door de Amerikaanse  invloed die op zichzelf weer het gevolg is van een gemeenschappelijk  waardestelsel, van de gedeelde overtuiging dat een pluralistische democratie en een marktgerichte economie, ondanks al hun vanzelfsprekende  en schrikbarende tekortkomingen, effectievere middelen zijn voor het  scheppen en spreiden van welvaart en  het garanderen van de mensenrechten dan totalitarisme en staatscontrole.

Vreemde eend   

   Toch blijven zelfs de West Europeanen de Verenigde Staten als een vreemde eend in de bijt beschouwen.  De Amerikaanse strijdkrachten blijven  buitenlandse strijdkrachten, hoe vriendelijk ze ook mogen zijn; en hoe minder sympathie men kan opbrengen  voor de Amerikaanse ideologie, des te  buitenlandser zullen deze strijdkrachten lijken. Dat er een generatie later  in West-Europa anti-Amerikaanse sentimenten zijn opgelaaid, of deze nu worden ingegeven door heimwee naar de machtspositie van weleer, vijandigheid jegens het kapitalistische systeem, of gewoon onvrede met de gevaren en onvolkomenheden van een internationale orde die overeind wordt  gehouden door de Amerikaanse kernmacht, dat alles is volledig te begrijpen. Men kan zich er misschien zelfs over verbazen dat deze sentimenten  niet sterker zijn,  Maar hoe aanvaardbaar of onaanvaardbaar de Amerikaanse aanwezigheid in West Europa ook moge zijn, we mogen onze ogen niet sluiten voor de impopulariteit van de Verenigde Staten in een ze groot deel van wat  met een misleidende term "De Derde  wereld" wordt genoemd; deze impopulariteit komt bij elke stemming in de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties weer tot uiting en zelfs de meest genereuze en omvangrijke  economische hulp kan daar niets aan veranderen.   

  Dit is zeker geen reactie op de aanwezigheid van Amerikaanse bajonetten. Integendeel, juist in die enkele landen waar de Verenigde Staten overzeese troepen hebben gestationeerd -  West-Europa, Zuid-Korea, Egypte en  Japan - zijn de Amerikanen het populairst. Het is veel meer een reactie op de Amerikaanse rijkdom en macht  van de kant van een aantal pas tot ontwik -keling gekomen naties die weinig of geen hoop hebben ooit tot diezelfde elite te behoren en die door hun eigen culturele achtergrond vaak bijzonder  grote moeite hebben met het Westerse waardestelsel.   

  Zoals het Europese verzet tegen het  liberale universalisme in de negentiende eeuw tal van historici en lexicografen en dichters heeft aangezet tot het  herscheppen en soms opnieuw uitvinden van oude en veelal vergeten nationale culturen - de Duitse, de Boheemse, de Ierse, de Vlaamse, de  Kroatische -- zo heeft de weerslag  van een verontrustend en wezensvreemd Westers universalisme op de Derde wereld elites gecreëerd die uitdagend hun etnische onafhankelijkheid afkondigen door de nadruk te  leggen op religieuze gebruiken, kleedgewoonten en cultuurtronen en zich  daarmee distantiëren van ontwikkelingen die ze bedreigend achten voor hun onafhankelijke identiteit. 

Zondebok    

In dit opzicht fungeren de Amerikanen als zondebok voor de gehele Westerse wereld. 

De vroegere koloniale mogendheden waren soms aanzienlijk bedrevener in het kalmeren van de  plaatselijke gemoederen, maar soms  ook aanzienlijk minder bedreven.  Maar wij beschikten in elk geval niet over voldoende, rijkdom en mobiliteit om even nadrukkelijk aanwezig te zijn als de Verenigde Staten en ik betwijfel of wij populairder zouden zijn geweest ais we nu nog in situ waren.    

    De bewering als zou het einde van  het Europese tijdperk de verdeling  van de aardbol impliceren in twee ideologische kampen, waarvan het een zich rond Washington centreert en het ander rond Moskou, is dus sterk misleidend. 

'

'Ons ideaal is een veelomvattende ideologie'   1962

Het door de Franse Revolutie in gang gezette proces van nationale expansie en de reactie daarop mag dan in Europa zelf zijn uitgewoed, het  heeft zich over de hele wereld verspreid. Net als in het geval van Europa, zal de nationalistische reactie heftiger zijn naarmate de macht van de  overheerser en de ideologische dogma's waarop deze is gebaseerd groter  zijn.    

  Noch de militaire macht van de  Sovjet-Unie. noch de economische macht van de Verenigde Staten kan hun leiders een blijvend overwicht garanderen. 

Zij kunnen deze macht hoogstens aanwenden om begrip te  kweken voor de waarden van hun repectievelijke samenlevingen en deze misschien zelfs ingang te doen vinden.  En als deze waarden ingang vinden,  dan zal dat alleen kunnen gebeuren op een manier die strookt met de autochtone cultuur en waarin de toewijding  aan een buitenlands credo niet al te  duidelijk doorschemert.     

    Het is daarom waarschijnlijk dat er evenveel varianten van het marxisme  zijn als van het christendom; regimes  die trouw hebben gezworen aan de democratische idealen, kunnen er heel specifieke opvattingen over de doctrine van de mensenrechten op nahouden; en velen, zoals de islamitische  fundamentalisten. zullen allebei de ideologieën verwerpen en hun eigen  koers volgen aan de hand van de culturele tradities die speciaal voor dat  doel weer van zolder zijn gehaald of in  het leven zijn geroepen.    

    Het Europese tijdperk mag dan ten einde zijn, de Europese erfenis van onderlinge verscheidenheid en conflicten zal de wereld blijven beroeren.

1945: einde van een tijdperk?

In ‘dezer dagen’ door J.L. Heldring  

 Waarom was 1945 het einde van een tijdperk'? Omdat er toen niet alleen een einde kwam aan Duitslands greep naar de wereldmacht, maar ook aan een heel   tijdperk van nationalistische conflicten binnen Europa --- een tijdperk dat begonnen was met de revolutionaire oorlogen van de Fransen aan het einde van de achttiende eeuw.   

Dat was de stelling die Michael Howard, hoogleraar in de moderne geschiedenis aan de universiteit van Oxford, vrijdag jl. in zijn Huizinga lezing verdedigde vanaf de kansel in de Leidse Pieterskerk, een lezing waarvan deze krant (NRC) daags daarna een verkorte tekst - toch nog bijna één pagina  beslaande - gaf.    Met andere woorden: ook het  nationaal-socialisme, waaronder Duitsland zijn laatste greep naar de wereldmacht deed, behoort tot de naweeën, zo niet tot de erfenis, van de Franse Revolutie. die tevens liberalisme en socialisme tot haar kinderen kan rekenen. Howard ontkent dit niet. Hitler, zegt hij, is meer dan het twintigsteeeuwse equivalent  van Philips II   en Lodewijk XIV.    

  Waarom? Niet "omdat Duitsland wezenlijk zou verschillen van andere Europese landen of omdat de Duitsers anders zouden zijn dan andere Europese volken (  ... ), maar wegens de golf van aardbevingen die volgden na de Franse Revolutie en waarvan de laatste trillingen nog voelbaar zijn tot in de verste uithoeken van de aarde.  Oorlogen van vorsten werden oorlogen van naties, die moeilijker beheersbaar zijn en veel moeilijker te stoppen."    

  Het is daarom dat Howard HitIer contrasteerde met Philips II en Lodewijk XIV, die dynastieke oorlogen hadden gevoerd om de hegemonie over Europa, en niet  met Napoleon, product van de Franse Revolutie, waarvan hij de levée en masse de volksmobilisatie, vervolmaakte. Met de Franse Revolutie zijn de Europese oorlogen nationalistische oorlogen geworden, en vergeten we niet dat het nationalisme toenmaals een progressieve stroming was, en hand in hand met de democratie ging.    

  Zo is het nationaal-socialisme,  berustend op de mobilisatie èn op de geest -drift van de massa's, te beschouwen als een bastaard van de democratie, wezenlijk verschillend van de regimes der - al dan  niet verlichte - tirannen, dictatoren en monarchen ervóór en erna.  Howard noemt het dan ook terecht populistisch. Het behoort evengoed tot de Europese erfenis,  dus tot de Europese beschaving  -- want een beschaving heeft niet alleen maar "mooie" kentrekken  -- als liberalisme of socialisme.  Daar kunnen we niet onderuit.

        Maar wat is nu het verschil tussen het tijdperk vóór en dat na  1945?

Hier is Howard minder overtuigend. Het tijdperk vóór  1945 kenmerkte zich door nationalistische conflicten  binnen  Europa. En dat erna? Noch de  Sowjet Unie noch de Verenigde Staten laten zich "inspireren door  het soort nationalisme dat in het  credo van nazi-Duitsland zijn absolute hoogtepunt bereikte en een,  generatie eerder in het imperialistische Engeland ook al verre van  onbekend was", zegt hij.     En hij voegt eraan toe: "Het  multiraciale karakter van de twee immense unies zou een dergelijke overtuiging uiteraard onhoudbaar  maken, en de beide grote mogendheden zijn uitzonderlijk  slecht in staat gebleken een heersende klasse voort te brengen."

Ik  zet daar een paar vraagtekens naast.  Zeker, het geperverteerde nationa -lisme, zoals dat zich in HitIers Duitsland manifesteerde, is in de twee supermogendheden, die  elkaar nu Europa's hegemonie betwisten, afwezig. Maar in de Sowjet Unie is het Russische nationalisme allerminst afwezig. Het  werd in de Tweede Wereldoorlog  zelfs officieel aangewakkerd. En  geen heersende klassen'? Wat is de Nomenklatoera anders dan dat'!      

 De Verenigde Staten zijn evenmin vrij van nationalisme, zelfs niet van missiedrang. Het multiraciale karakter van de samenleving is daar niet noodzakelijkerwijs mee in strijd. Het is denkbaar dat dit juist het nationalisme, als bindende factor, nodig maakt. Maar ook hier moet toegegeven worden dat de perversie zoals die zich in het Europa van de jaren '30 en '40 vertoonde, afwezig is. De checks and balances binnen de samenleving maken dat die tot lunatic franges beperkt blijft.    

    Howard stelt trouwens zelf vast  dat zowel de Verenigde Staten als  de Sovjet-Unie door nationalisme gedreven worden, en dan nog wel  een nationalisme dat "net als dat  van het revolutionaire Frankrijk aan het eind van de achttiende eeuw, gebaseerd is op de overtuiging dat hun politieke systeem  een aantal universele waarden behelst die universeel toepasbaar zijn: dit geldt evenzeer voor de  mensenrechten (   ... ) als voor de evolutie van een rechtvaardige maatschappij door middel van de  klassenstrijd".  

Beide mogendheden zijn, "elk op hun eigen manier, de erfgenamen van de universalistische ideeën van de Verlichting".    

   Maar als dat ze is - en het is  zo - wat is dan het verschil met het tijdperk vóór 1945? Beide supermogendheden zijn nationalistisch en erfgenaam van de Verlichting. Welnu, dat waren de  Europese mogendheden die vóór 1945 om de hegemonie vochten,  ook.

Is het enige verschil dat toen dat nationalisme en die erfenis geperverteerd waren, en nu (nog)  niet? Of dat het tijdperk van het  Europese nationalisme voorbij is?    

Dat laatste moge waar zijn (Howard gelooft niet dat de West Europese staten ooit weer elkaar  zullen beoorlogen). maar daarmee is de Europese erfenis nog niet  verdwenen.   

      Integendeel: "Het  Europese tijdperk mag dan ten  einde zijn, de Europese  erfenis van onderlinge conflicten zal de wereld blijven beroeren."    

  Met deze woorden eindigt de verkorte versie van Howards lezing in de krant. Maar van de  kansel voegde hij daar nog iets aan toe waaruit de indruk ontstond dat hij daar niet al te ongelukkig met was. Zoiets als: tegenstellingen zijn altijd beter dan als gehele rust. (Je kunt je trouwens  afvragen of zonder die Europese  erfenis die conflicten er niet ook  zouden zijn geweest.)     En ten slotte eindigde hij met  een - optimistische bedoelde?-  noot: het zou pessimistisch zijn te  menen dat de "vruchtbare schoot'  der mensheid niet in de toekomst  nieuwe beschavingen, nieuwe geloven zou produceren. Dat is  juist, maar die hoeven niet noodzakelijkerwijs alleen maar  "mooie" kenmerken te hebben...

Vragen bij “1945 einde van een tijdperk".Huizinga lezing M.Howard_ 1.      Wat is de Verlichting?  2.      Noem enkele filosofen?  3.      Waar kwam in 1945 volgens Howard een einde aan? 4.      Welke aspiraties hadden de heersende klassen van het vooroorlogse Duitsland?  5.      Wie was Duitslands grootste rivaal in 1914 en waarom?  6.      Welke verandering was er opgetreden in Duitsland onder Hitler in de jacht op de wereldmarkt?  7.      Wat was, zowel in 1914 als in 1933, de weg die moest worden gegaan?  8.      Welke twee evenwichtsblokken waren er rond de eeuwwisseling ook al weer ontstaan? 9.      Wat was het jaar 1945 uiteindelijk? 10. Was Hitler, volgens Howard, het twintigste-eeuwse equivalent van Philips de Tweede en Lodewijk de Veertiende? Verklaar je antwoord! 11. Hoe.omschrijft Howard het nationalisme van de negentiende eeuw? 12. Welke taak was er voor Frankrijk weggelegd en wie namen dit over? 13. Waartoe leidde de bezetting door Franse revolutionaire troepen? 14. Wat is het verschil tussen de Duitse en Franse identiteit? 15. Hoe was de situatie op het einde van de negentiende eeuw? 16. Hoe werd in 1914 het verschijnsel oorlog gezien? 17. Waardoor nam het militarisme na W.O. I in Duitsland toe? 18. Wie kwam er in de plaats van de oude klasse? 19. Waar liep het oude "Volksempfinden" op uit ? 20. Hoe omschrijft Howard het Nazisme? 21. Waarom zou Howard spreken over de Duitse overmoed? 22. Wat gebeurde er met de Duitse overmoed? 23. Howard noemt drie zaken waaraan in 1945 een einde kwam. Welke? 24. Wie had al eerder een voorspelling gedaan en waarmee? 25. Waarin resulteerde het vooruitzicht van Alexis de Toqueville?   26. De nederlaag, die aan Duitsland werd toegebracht, leidde tot nog een verandering, maar dan voor Duitsland oude concurrenten. Welke? 27. Wie was mede debet aan bovenstaande verandering? (Vraag 26). 28. Wat verbijstert de Amerikanen en waarom?        29. Waarom is volgens Howard de huidige rivaliteit tussen de Verenigde Staten en de Sowjet Unie geen voortzetting, op een grotere schaal, van nationale tegenstellingen?        30. Waar is het nationalisme van de Verenigde Staten en de Sowjet Unie dan wel op gebaseerd?        31. Waarvan is het, volgens Howard, afhankelijk dat de beide supermachten hun invloedssfeer handhaven of zelfs uitbreiden? 32. Hoe karakteriseert Howard W.O. I en hoe karakteriseert hij W.O. II?  33. Welke verdienste had Hitler ?       34. Wanneer verenigden de tegengestelde stromingen zich?        35. Welke dreiging alarmeerde vooral de West-Europese democraten? 36. Wat waren de redenen dat de Sowjet Unie niet in één ruk doorstootte naar de Atlantische oceaan?        37. Wanneer verloor de Sowjet Unie zijn universalistische morele gezag?        38. Waarom weet het huidige West-Europese communisme zich nog te        handhaven?        39. Waarom is de Sovjet overheersing in Oost Europa wankel?        40. Wat is er over van het glorieuze toekomstbeeld van de Sovjet Unie?   41. Waarom vindt Howard dat voor het toekomstbeeld van de Verenigde Staten het tegendeel waar is? 42. Waardoor laaien de anti-Amerikaanse sentimenten op? 43. Waarom zijn de Verenigde Staten in de 'Derde Wereld, impopulair? 44. Waartoe leidde het Europese verzet tegen het liberale universalisme in de negentiende eeuw? 45. Waarop heeft dat zijn weerslag gehad? 46. Wat is het zogenaamde zondebokprincipe? 47. Is er in 1945 sprake van een einde van een tijdperk? 48. Wat zal de macht van de Sovjet-Unie en de Verenigde Staten in de toekomst brengen?        49. Wat is definitief ten einde en wat niet?   Vragen bij “Dezer dagen” van J.L. Heldring   1. Waar plaatst Heldring vraagtekens bij Howard’s “1945 einde van een tijdperk”? 2. Wat heeft Howard aan zijn laatste, op schrift gestelde woorden, mondeling     toegevoegd?