drs.J.W.Swaen Historicus www.blikopdewereld.nl
MeMo Havo mod 6 Hfst 1 Van Ned-Indië tot Indonesië Opkomst en ondergang van een kolonie
Hoofdvraag: Hoe ontstond Nederlands - Indië en hoe ontwikkelde die kolonie zich tot zelfstandige republiek Indonesië?
Hoofdstuk 1: Van VOC – koopman tot bestuursambtenaar
Om sterk te staan tegenover hun concurrenten besloten de Nederlanders in 1602 samen te werken in de VERENIGDE OOST – INDISCHE COMPAGNIE(VOC). De STATEN- GENERAAL verleende de VOC een handelsmonopolie op de handel met de Oost. Naast het handelsmonopolie vertegenwoordigde men ook de Republiek. Toen de Compagnie in 1796 als handelsbedrijf had afgedaan, liet zij als erfenis een aantal belangrijke, door Nederlanders bestuurde gebieden achter.
Deelvraag: Hoe ontwikkelde de VOC - kooplieden zich tot bestuurders van Nederlands – Indië en welke gevolgen had dat?
1.1 De Indonesische vorstendommen
Java was in 1596 een ontwikkeld gebied. Bevolking leefde in de desa’s onder gezag van adellijke bestuurders die de vorst moesten gehoorzamen. Ze vormden grote of kleine staten.
Men moest tienden van de oogst aan hem afstaan en dienstplichtigen leveren. De voorts stond in verbinding met de goden en beschikte over bovennatuurlijke gaven.
Dat geloof komt voort uit de ADAT, een eeuwenoud stelsel van gewoonten en voorschriften.
In 1300 kreeg de Islam vaste voet in Indonesië.
Men onderhield veel internationale contacten lang voordat de Portugezen ( 1511) er kwamen. De macht in de vorstendommen berustte bij de havenvorst, het adellijke bestuur en de cargadoors.
Bundeling van kracht en kennis
- Eerste expeditie in 1596. Doel een flink aandeel veroveren in de specerijenhandel.
Dat lukte niet door:
1) Felle concurrentie
2) Engelsen en Portugezen verzetten zich tegen groeiende Hollandse invloed
- 1602 Oprichting VOC. Mocht verdragen sluiten, oorlog voeren en nederzettingen stichtten.
- 1610 Instelling functie van Gouverneur Generaal
- 1619 – 1623 en 1627 – 1629 Jan Pieterszoon Coen legde de basis monopolie kruidnagels en handel in nootmuskaat . ( Uitroeiing Bantamse bevolking).
1.2 ONTSTAAN VAN EEN KOLONIAAL BESTUUR
In de loop van de 18e eeuw werden Engeland en Frankrijk steeds machtiger en brokkelde de macht van de Zeven Verenigde Provinciën af.
1780 Republiek in oorlog met Engeland waarbij de Engelsen de directe verbinding tussen Nederland en de Indonesische archipel blokkeerde.
In Batavia raakte men in geldnood omdat men geen goederen op de vrije markt mocht verkopen.
1795 Stadhouder Willem V vlucht naar Engeland door de Franse bezetting en stelde de brieven van Kew op waarin hij de Aziatische en West - Indische bezittingen in feite aan de Engelsen gaf.
Alleen Java en enkele andere gebieden bleven onder Hollands gezag.
1795 Bataafse Republiek.
1 maart 1796 opheffing VOC door de Staten Generaal.
1802 ‘commissie grondwet’ voor de kolonie: twee stromingen
Conservatieve stroming: verdediging Nederlandse positie
Vooruitstrevende: voor hervorming koloniale maatschappij
De politiek in het moederland bepaalde voortaan wat er in Indonesië zou gebeuren.
Daendels
1806 einde Bataafse Republiek. Koninkrijk Holland o.l.v. Lodewijk Napoleon. Bestuurderin de Oost werd Daendels. Hij reorganiseerde tussen 1808 – 1811 het ambtenarenapparaat.
Probeerde corruptie te bestrijden en legde de grote Postweg aan dwars door Java.
Hij stelde HEREDIENSTEN in die nauwelijks werden betaald. Men moest die verrichten..
Daendels optreden maakte hem gehaat bij veel Nederlanders en Indonesiërs en zijn geldzucht en grootheidswaan keerde zich tegen hem.
Na zijn Indië periode (1808-1811), , trok hij met Napoleon op naar Moskou en stierf als gouverneur van het slavenfort Elmina in het huidige Ghana.
Onder de Engelsen
1811 bestuur in handen van de Engelsen. Raffles stelde pachtprijs, sloot niet aan bij karakter Javaanse desa”s.
Betrouwbare gegevens om individuele landrente op te baseren ontbraken. In de praktijk betekende dat een lastenverzwaring.
1814 Engeland geeft bezittingen weer terug aan Nederland.
Verzet tegen Hollands bestuur
- Pas in mei 1816 werd Hollands bestuur hersteld. Veel verzet bevolking vooral in de Molukken. Matoelesia werd uiteindelijk opgehangen.
- Tussen 1816 en 1830 werd de basis gelegd voor het koloniale beleid zoals dat in de 19e en 20e eeuw gevoerd is.
- Hollandse bemoeizucht een van de oorzaken uitbreken Java oorlog in 1825 o.l.v. Dipanegra. Javaanse bestuursadel versneld onder Nederlands gezag gebracht. 15.000 Nederlanders vonden de dood en 200.000 inlanders.
1.4 Het cultuurstelsel
Invoering Cultuurstelsel in 1830
- Men verplichtte grote delen Javaanse bevolking agrarische exportproducten te verbouwen voor de Nederlandse markt. 1/5 land en deel van zijn arbeid afstaan in ruil voor een vergoeding, het zogenaamde plantloon.
- Voor Nederland was het een goudmijn. Opbrengsten tussen 1850 en 1860 30% van het totale Staatsinkomen.
- Sinds 1848 kon het Parlement meebeslissen over koloniale beleid.
- Er kwam kritiek van de kant van de liberalen. Zij zagen meer in vrije arbeid dan in dwangcultuur.
- In 1870 kwam de Agrarische Wet tot stand die particuliere ondernemers gelegenheid gaf zich in de kolonie te vestigen
- In 1890 definitief einde verplichte verbouw suikerriet.
Alleen koffie werd nog tot 1915 gedwongen geteeld.
1.5 Organisatie van bestuur
Opperbestuur in Den Haag: gaf aan Gouverneur Generaal opdrachten. Bestuur in Indië 8 departementen waaronder Binnenlands Bestuur. Zes Gouverneurs-- Resident - assistent resident.
Hoogste Indonesische bestuurder was de Regent; erfelijke positie. Indonesische bestuur dankte positie aan strenge gezagsverhoudingen. Ondergeschikt aan Hollands Bestuur.
Djocja, bezoek van de resident aan de regent
