Termen- en begrippenlijst De Republiek in een tijd van vorsten 1477-1702

De Republiek

drs.J.W.Swaen Historicus www.blikopdewereld.nl

Absolutisme	Staatsvorm waarbij de koning alle macht in handen heeft en alleen aan God verantwoording hoeft af te leggen.
Accijns	Belasting die wordt geheven op de verkoop van producten
Acte van Navigatie	Engelse wet uit 1651. Alleen Engelse schepen mochten niet-Europese producten naar Engeland verschepen.
Acte van Verlatinghe	Ook wel genoemd 'Plakkaat van Verlatinghe'; officieel besluit van de Staten-Generaal op 22 juli 1581 in den Haag (niet langer in Brussel) waarin Filips II als soeverein werd afgezworen.
Alva	Landvoogd van de Nederlanden, opvolger van Margaretha van Parma. Werd door zijn harde optreden de ‘íjzeren hertog’ genoemd
Anglicaanse Kerk	Nadat de paus had geweigerd het huwelijk van hendrik VIII en Catharina van Aragon te ontbinden, besloot hendrik in 1534 zichzelf tot hoofd van de Engelse of Anglicaanse kerk uit te roepen.
Anjou, hertog van	Door Staten Generaal aangezocht om soeverein te worden, maar voldeed niet.
Armada	Een ´onoverwinnelijke´oorlogsvloot waarmee Filips II in 1588 probeerde Engeland te veroveren. deze onderneming liep uit op een catastrofe.
Arminianen	Aanhangers van Arminius, ook wel ´rekkelijken´of ´remonstranten´genoemd. Zij geloofden dat elke gelovige de genade van God kon verdienen, mits hij leefde zoals de Bijbel dat verlangde.
Bede	Een verzoek van de vorst om financiële bijstand aan de vertegenwoordigers van de standen. Als tegenprestaties vroegen de standen om privileges.
Beeldenstorm	In 1566 werden in veel Nederlandse gewesten kerkelijke gebouwen aangevallen. Vernielingen werden aangebracht; kerken werden overgenomen en geschikt gemaakt voor de gereformeerde eredienst. Calvinistische kernen leidden deze volksbeweging die in het zuiden begon en in hoog tempo over het land trol. Veel katholieke ontevredenen die vóór de Beeldenstorm fel tegen Filips en Margaretha van Parma waren, keerden snel terug tot gehoorzaamheid aan de vorst.
Beurs	Handelsplaats in Amsterdamse handel, waar kooplui informatie kregen over verzekeringspremies of prijzen van goederen.
Bill of Rights	De wet die tijdnes de 'Glorius Revolution' van 1688-1689 Engeland voorgoed veranderde van een absolute in een parlementaire democratie.
Bloedbruiloft	In 1572 trachtte de Franse koning protestanten (hugenoten) en katholieken te verzoenen door middel van een huwelijk van zijn zus met de hugenoot Hendrik van Navarra. Tijdens het huwelijksfeest werd een bloedbad aangericht onder protestanten.
Bourgondische Rijk	Het rijk dat in de 14e en 15e eeuw tot bloei kwam in de Nederlanden. Uiteindelijk na de dood van Karel de Stoute werd het onderdeel van het Habsburgse Rijk.
Calvinisme	Een protestantse richting die teruggaat op de ideeën van Johannes Calvijn. Later werd deze godsdienstrichting wel aangeduid met de term 'gereformeerd'.
Centralisatiepolitiek	Het beleid van veel vorsten om hun gebieden sterker aaneen te smeden en zodoende zowel binnen- als buitenlands tot een grote machtsontplooiing te komen. Boven plaatselijke wetten, regels en gebruiken kwamen nieuwe centrale wetten en regels. Boven plaatselijke besturen kwamen nieuwe centrale instellingen. Dit beleid werd ook sterk gestimuleerd door het voortdurende geldgebrek van de vorsten en hun streven naar godsdienstige eenheid. In Nederland door Filips II.
Coalitiepolitiek	Stadhouder Willem III wilde samen met andere Europese landen een sterk blok vormen tegen Lodewijk XIV.
Commercialisering	De Hollandse boeren, kooplieden en ambachtslieden wekten commercieel. Dat wil zeggen: zij concurreerden met elkaar en verkochten hun handelswaar met winst op een buitenlandse of een binnenlandse markt.
Commissiehandel	Men regelt iets voor een ander en krijgt daar dan een vergoeding voor.
Contract van correspondentie	Bij toerbeurt werd volgens een vastgelegd schema de verdeling plaats van de belangrijkste bestuursbaantjes door de regentenfamilies.
Deductie van Francken	Verklaring uit 1587 waarin de Goudse pensionaris François Francken de beslissing van de Hollandse egewesten verdedigde om een nieuwe staatsvorm aan te geven. Op basis van dit stuk konden in 1588 de zeven soevereine gewesten zich in de Republiek der Zeven Nederlanden verenigen.
Dertigjarige Oorlog	Oorlog die van 1618 tot 1648 vooral speelde in het heilige Roomse Rijk. Duitse vorsten verdedigden het particularisme tegen de centralisatieplannen van de Habsburgers en kwamen in opstand tegen de hardhandige behandeling van protestanten.
De-Urbanisatie	Mensen trekken vanuit de steden naar het platteland.
Driehoekshandel	Handelspatroon van de WIC tussen Europa, Afrika en Amerika. Vanuit Europa werden wapens, drank en bijvoorbeeld werktuigen naar Afrika vervoerd. Daar werden slaven ingeladen die in Amerika werden verkocht. Op de terugreis naar Nederland namen de kooplieden onder andere maïs, suiker, zout of tabak mee.
Drievoudig Verbond	Verbond uit 1596 waarin Engeland, Frankrijk en de Republiek samenwerkten tegen Spanje. Het drievoudig verbond is slechts korte tijd van kracht geweest. Al na twee jaar sloten Frankrijk en Spanje een nieuw verdrag.
Edict van Nantes	Verordening uit 1598 van de Franse koning Hendrik IV die de Hugenoten ( Franse protestanten) een belangrijke mate van godsdienstvrijheid gaf alsmede burgerrechten verleende. Lodewijk XIV herriep het edict in 1685. Dit leidde tot een massale uittocht van ca. 400.000 Hugenoten. Vele gingen naar de Noordelijke en Zuidelijke Nederlanden.
East India Compagny	In 1600 opgericht samenwerkingsverband van Engelse handelaren. Ongeveer 250 jaar lang was de EIC een van de machtigste commerciële bedrijven ter wereld. Het zwaartepunt van de handel bevond zich in India.
Feodalisme	Maatschappelijk systeem uit de Middeleeuwen, waarbinnen boeren op de landerijen van een landheer werkten. In het gewest Holland ontbrak het feodalisme.
Filips II	(1527 - 1598) Filips was de zoon van Karel V. Toen Karel in 1555 troonsafstand deed, volgde Filips hem op in Spanje en de Nederlanden. In 1559 verliet hij zijn hof in Brussel en vestigde zich definitief in Madrid. Filips' politiek werd beheerst door zijn verdediging van het katholicisme en zijn machtsstreven in Europa. In beide faalde hij. Grote delen van Europa werden protestant. Ook zijn eigen Nederlandse gewesten kwamen tegen hem in opstand en werden goeddeels protestant. In Frankrijk en Engeland kreeg hij geen voet aan de grond. De vernietiging van de Armada, de vloot waarmee hij in 1588 Engeland had willen veroveren, betekende het einde van de Spaanse heerschappij op zee. Toen Filips in 1598 stierf, was het einde van Spanje's wereldmacht ingeluid.
Frederik Hendrik	(1584-1647) werd geboren in 1584, het jaar dat zijn vader, Willem van Oranje, werd vermoord. In 1625 volgde hij zijn broer Maurits op als stadhouder en opperbevelhebber van het leger. In de oorlog met Spanje slaagde Frederik Hendrik erin een reeks steden op de Spanjaarden te heroveren. Het leverde hem de bijnaam 'stedendwinger' op. Noord-Brabant en delen van Limburg werden aan het Nederlandse grondgebied toegevoegd. Frederik Hendrik en zijn vrouw Amalia van Solms waren het eerste stadhouderlijke paar dat een hof hield. Hun vorstelijk aanzien werd nog verhoogd door de huwelijken van hun kinderen. Zo trouwde zoon Willem met de Engelse koningsdochter Mary Stuart.
Geheime Raad	Een van de adviesraden van de Spaanse landvoogd(es) in de Nederlanden. de Geheime Raad stelde wetten op en voerde uit.
Geloofsvrijheid	Vrijheid voor ieder individu om openlijk het geloof te belijden da men aanhangt. In de republiek bestond geen geloofsvrijheid, maar er werd wel 'vrijheid van geweten' toegestaan. 'Vrijheid van eredienst' was voorbehouden aan de calvinisten
Generaliteitslanden	Door de Republiek veroverde delen van andere gewesten vooral van Vlaanderen, Brabant en Limburg die door de Staten generaal werden bestuurd.
Gewestelijke Staten	Het zelfstandig bestuur van een gewest. In de Staten waren drie standen vertegenwoordigd.
Gilden	Organisatie per bedrijfstak waarbij alle ondernemers zich moeten aansluiten. Ze werkten met strenge regels en voorschriften. Een ambachtelijke en traditionele productiewijze werd in stand gehouden.
Glorius Revolution	Bestuurlijke omwenteling die begon met de kroning van Willem II en Mary Start tot Engels Koningspaar. deze revolutie in 1688-1689 maakte van Engeland voorgoed een parlementaire monarchie.
Gomaristen	Volgelingen van de geleerde Gomarus, ook wel 'remonstranten' of 'preciezen' genoemd. Zij geloofden dat God alles in het leven vooraf bepaalt (predestinatie). Een mens kon d etoegang tot d ehemel niet verdienen.
Handelskapitalisme	Economische ontwikkeling in de 16e eeuw waarbij door de bloei van de handel en industrie het kapitaal van de koopman een hoofdrol gaat spelen in de samenleving. Bezittingen worden dan belangrijker dan afkomst. De eerste vorm van kapitalisme, waarbij de winst door middel van de handel werd gemaakt.
Hollandse Waterlinie	Een goed uitgedacht verdedigingsstelsel, dat bestond uit vestingwerken en tussenliggende gebieden die onder water werden gezet.
Hugenoten	Franse protestanten die in eigen land werden vervolgd en in grote aantallen naar de Republiek vluchtten.
Humanisme	Europese beweging in de zestiende eeuw die zich baseerde op het idee van 'humanitas' , menselijkheid, uit de Oudheid.
Inter-Aziatische handel VOC	Handel in producten door de VOC binnen Azië, vanuit Batavia.
Kaapvaart	Het aanvallen van vijandige schepen (zilvervloot van Piet Hein).
Kapitaal intensief	Er wordt relatief veel geld in de productie geïnvesteerd.
Karel de V	1500-1588 Was keizer van Duitsland, koning van Spanje, hertog van Bourgondië en heer der Nederlanden. Hij verenigde de Nederlandse gewesten en gaf ze een autonome positie binnen het Duitse keizerrijk. In 1555 trad hij af en trok zich terug in een klooster in Spanje.
Karveel	Type zeilschip dat op Hollandse scheepswerven werd gebouwd.
Ketter	Iemand met religieuze opvattingen die niet overeenkomen met de heersende geloofsopvatting. Protestanten waren lange tijd ketters in d elanden waar het rooms-katholicisme het enige toegestane geloof was.
Keuterboer	Boer met weinig grond, vaak in loondienst.
Kleine burgerij	Kleine ondernemers zoals winkeliers en gegoede ambachtslieden
Koopmansbeurs	Permanente jaarmarkt in Amsterdam.
Lord Protector	Landvoogd in Engeland. Olivier Cromwell werd de 'Lord Protector', nadat Karel I in 1649 was onthoofd. Hij maakte een einde aan de burgeroorlog in Frankrijk, maar heerste als een dictator.
Mare Liberum	Hugo de Groots boek uit 1609, waarin hij pleitte voor vrije handel.
Mercantilistische maatregelen	Maatregelen die worden ingesteld door de centrale overheid en die bedoeld zijn om de eigen handel te beschermen. Voorbeelden hier van: Engelse Acte van Navigatie, verhoging Franse invoerrechten.
Moedernegotie	De graanhandel met de landen in het Oostzeegebied in de zestiende eeuw. Hollandse kooplieden kochten daar graan in voor de eigen markt.
Monopolie	Het alleenhandelrecht.
Nederlandse Opstand	Deze Opstand duurde van 1568 tot 1648. Ook wel de Tachtigjarige Oorlog genoemd. Tijdens deze Opstand ontworstelden zeven Nederlandse gewesten zich aan het centralistische gezag van Filips II.
Obligatie	Is een bedrag dat iemand uitleent aan een overheidsinstelling van een stad of staat tegen een rentevergoeding. Na de looptijd krijgt men zijn ingelegde geld terug. Er bestaan ook bedrijfsobligaties.
Oldenbarneveldt’ Johan van	De jurist Johan van Oldenbarneveldt koos in 1572 de zijde van de Opstand. Hij kreeg grote politieke invloed, maakte carrière, en werd in 1586 landsadvocaat (raadspensionaris) van het machtige gewest Holland. Toen na het sluiten van de wapenstilstand met Spanje (1609) de politieke conflicten in de Republiek hoog oplaaiden, was Van Oldenbarneveldt een van de hoofdrolspelers. Twistpunten waren de verhouding tussen kerk en staat, en bovenal de vraag hoe zelfstandig de gewesten waren. Van Oldenbarneveldt en het gewest Holland waren voorstander van grote zelfstandigheid. Prins Maurits was daar op tegen. In 1618 liet Maurits zijn tegenstanders arresteren. Van Oldenbarneveldt werd ter dood veroordeeld. Op 13 mei 1619 werd hij onthoofd.
Oligarchie	Een bestuursvorm waarbij de macht in handen is van een klein groepje vooraanstaande mensen.
Oranjegezinden	Aanhangers van de stadhouders. de benaming orangisten kwam op in de patriottentijd, de orangisten waren de tegenstanders van de patriotten. Voor 1789 werden de aanhangers van de stadhouder prinsgezinden genoemd, de tegenstanders staatsgezinden. Het ging hier om de tegenstelling binnen het regentendom. Bij de tegenstelling orangisten-patriotten waren veel grotere delen van de bevolking betrokken.
Pacificatie van Gent	Besluit tot vrede tussen alle Nederlandse gewesten met het doel de plunderende Spaanse soldaten te verdrijven en te protesteren tegen het Spaanse bewind. Alle 17 Nederlandse gewesten sluiten zich aaneen in 1576 tegen Spanje. Hield drie jaar stand.
Pamflet	Is een kort geschrift waarin de schrijver op een felle manier zijn standpunt naar voren brengt.
Parma, hertog van	Zoon van Margaretha van Parma (1545- 1592). Briljant militair en diplomaat, de meest kundige landvoogd die Filips II in de Nederlanden benoemd heeft. In 1579 werd hij meteen na de dood van Don Juan landvoogd en daarmee opperbevelhebber van de troepen. Hij zorgde voor politieke steun (Unie van Atrecht) en voor militaire successen (verovering van Maastricht in 1579, verovering van Vlaanderen, Brabant en verovering van het oosten en noorden van de Nederlanden. Hij was hard op weg de Opstand te breken, maar moest zich met de Armanda gaan bemoeien . In Maurits kreeg hij een geducht militaire tegenstander en de Staten generaal waren na deze levensgevaarlijke dreigingen meer bereid gezamenlijk op te treden.
Partenrederij	Een investeerder financierde een deel van de bouw van een schip, waardoor bij verlies van het schip, de verliezen niet zo groot waren.
Particularisme	Elk afzonderlijk gewest of stad regelde veel zaken op zijn eigen manier en op grond van zijn eigen belang.
Patriotten	'Patriotten' is de verzamelnaam voor al degenen die in de jaren tachtig van de 18de eeuw streefden naar een opleving van de Republiek in cultureel, politiek en economisch opzicht. Ze waren in alle lagen van de bevolking te vinden. Hun politieke tegenstander was de stadhouder, Willem V die de teloorgang van de Republiek symboliseerde. De voor de Republiek desastreus verlopen vierde Engelse Zeeoorlog (1780-1784) deed de kritiek op de stadhouder toenemen. In 1786 waren de spanningen zo hoog opgelopen, dat naar de wapens werd gegrepen. De burgeroorlog tussen de patriotten en de prinsgezinden 1781-1787(de medestanders van Willem V) werd in 1787 in het nadeel van de patriotten beslecht door een Pruisisch leger dat Willem V te hulp kwam. Vele patriotten vluchtten naar het buitenland. Radicalen onder de Patriotten vestigden met hulp van Frankrijk de Bataafse Republiek 1795-1806.
Personele Unie	Een verbond van twee zelfstandige staten met hettzelfde staatshoofd. Willem II stond aan het hoofd van een personele unie tussen de republiek en Engeland.
‘Placcaet van Verlatinghe’	De zeven gewesten verenigd in de Unie van Utrecht verklaarden in 1581 dat ze Pilips II niet meer erkenden als landsheer.
Prinsgezinden	Politieke groepering die zich schaarde achter de stadhouder. Aanhangers heetten daarom ook wel de Oranhjegezinden. Zij waren voorstander van samenwerking met Engeland en wantrouwden Frankrijk.
Prins Maurits	Zoon van Willem van Oranje en bekwaam legerleider.
Privilege	Een bijzonder voorrecht dat een koning aan de kerk, de adel of een stad kon schenken.
Protectionisme	Bescherming van handelsbelangen door de overheid, vaak door de invoer van buitenlandse goederen te ontmoedigen.
Raad der Financiën	Een van de geheime raden van de Spaanse landvoogd(es) in de Nederlanden. de leden waren hoge edelen en juristen. Zij adviseerden over alle belangrijke staatszaken.
Raadspensionaris	Hoogste staatsambt in de gewesten Holland en Friesland tijdens de Republiek. Secretaris van de Staten Generaal. Soort minister van Buitenlandse Zaken. Tijdens de Bataafse Republiek heette hij ook de 'landsadvocaat' en was hij belast met de uitoefening van de uitvoerende macht - een soort minster van justitie, defensie, buitenlandse zaken en binnenlandse zaken in één dus.
Raad van Beroerten	Werd ook wel Bloedraad genoemd (1567 – 1574). Was een speciale rechtbank door Landvoogd Alva ingesteld om de opstandige Nederlanden weer onder Spaans gezag te krijgen. Bekendste slachtoffers zijn de Graven van Egmont en Horne.
Rampjaar	Het jaar 1672. In dat jaar werd de Republiek aangevallen door een coalitie van Europese staten. Tot deze coalitie behoorden Engeland en Frankrijk.
Reformatie(hervorming)	De periode waarin een protestbeweging op gang kwam tegen misbruik en de manier van geloven binnen de katholieke kerk.
Regenten	Gesloten elite van grotendeels uit de koopliedenstand voortgekomen families die onderling de belangrijkste en meest winstgevende bestuursfuncties verdeelden. Burgers die het bestuur van de Republiek in handen hebben.
Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden	De Noordelijke gewesten van de Nederlanden die zich in 1588 onafhankelijk maakten van het Spaanse Rijk. De Verenigde Nederlanden, bestaande uit de gewesten Gelderland, Holland, Zeeland, Utrecht, Overijssel, Friesland en Groningen.
Restauratie	Het herstel van het Engelse koningschap in 1660 na de dictatuur van Olivier Cromwell. Het Engelse parlement werd tijdens de restauratie ook in zijn oude rechten hersteld.
Scherpe Resolutie	Besluit van de Staten van Holland in 1617 tegen een kerkvergadering over de kwestie tussen Gomaristen en Arminianen. O basis van de resolutie konden de Hollandse steden huurlingen in dienst nemen om de Gomaristen in bedwang te houden.
Smeekschrift der Edelen	Aangeboden op 5 april 1566 aan Margaretha van Parma waarin werd gevraagd om de opheffing van de strenge vervolgingen van Protestanten en bijeenroeping van de Staten Generaal.
Soeverein	Degene die d eoppermacht heeft, vaak een koning. FilipsII was de soeverein van de Nederlanden. Na 1588 namen de Staten-Generaal de soevereiniteit over.
Specialisatie	De Hollandse boeren van de zestiende eeuw specialiseerden zich in branches zoals zuivel, de hennepteelt of het verbouwen van meekrap.
Staatsgezinden	Politieke groepering die zich verzette tegen de Koninklijke aspiraties van de stadhouders. Hun aanhang was vooral te vinden onder de regenten. grofweg richtten de Staatsgezinden zich meer op de handelsbelangen en Frankrijk, waardoor Engeland als de grootste vijand werd beschouwd. Dit verkaart waarom zij voor een sterk leger op zee waren.
Stadhouder	Oorspronkelijk plaatsvervanger van de landsheer in de Nederlandse gewesten. Hij was bestuurder en legeraanvoerder. Na het Plakkaat van Verlatinghe (1581) werd de stadhouder de eerste dienaar van de Staten, aanvankelijk benoemd door de Staten Generaal en later door de gewesten. Aanvoerder van het leger van de Republiek. De stadhouder werd zelfs een soort vorst, die echter wel ondergeschikt was aan de soevereine gewesten. In het midden van de achttiende eeuw werd het stadhouderschap erfelijk en kreeg het steeds meer het karakter van een constitutionele monarchie.
Stadhouderloze Tijdperk, Eerste	Periode van 1650 tot 1672 in de Republiek waarin de macht van de Oranjes was gebroken en de regenten de dienst uit maakten. Willem de III was nog niet geboren toen zijn vader Willem de II in 1650 overleed.
Stadhouderloze Tijdperk, Tweede	Periode van 1702 tot 1747 in de Republiek waarin de regenten regeerden zonder Stadhouder. Na de dood van Willem de III in 1702 wilde men dat niet. Diens oorlogspolitiek had de Republiek uitgeput en de regenten en handelaren wilden een voorzichtige koers varen.
Stapelmarkt	Plaats waar goederen werden bewerkt en opgeslagen om te worden doorverhandeld.
Statenbond	Een staat met grote zelfstandigheid voor de afzonderlijke gewesten. de Republiek der Verenigde Nederlanden ontstond in 1588 als een statenbond.
Staten-Generaal	Het landsbestuur van de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden waarin de vertegenwoordigers van alle gewesten zitting hadden.
Synode van Dordrecht	Kerkvergadering in 1619 die een einde maakte aan het conflict tussen Arminianen en Gomaristen. de ideeën van Arminius werden veroordeeld.
Tachtigjarige Oorlog	Oorlog tussen Spanje en de Nederlandse gewesten waardoor de Republiek der Nederlanden ontstond. 1568-1648.
Tiende Penning	Een accijns van 10% op roerende goederen. Alva voerde deze centrale belasting in.
Trafieken	Kleine werkplaatsen die de overgang vormden van huisnijverheid naar de latere fabrieken en waar ruwe grondstoffen tot eindproducten werden bewerkt.
Twaalfjarig bestand	Bestand tussen de Republiek en Spanje waarin men voor twaalf jaar de oorlog opschortte (1609 -1621).
Unie van Atrecht	De zuidelijke gewesten die in 1579 de kant van Spanje kozen.
Unie van Utrecht	De zeven Noordelijke gewesten die in 1579 de strijd tegen Spanje voortezetten.
Urbanisatie	Verstedelijking, massale verhuizing van het platteland naar de stad.
Urbanisatiegraad	Hoeveel mensen er in steden wonen.
Verenigde Oost-Indische Compagnie(VOC)	(1602-1795).De onderneming, een bundeling van handelsorganisaties uit enkele Hollandse en Zeeuwse steden, voerde zowel handel in Azië als tussen Azië en Europa. Het bedrijf ontwikkelde zich tot de grootste handels- en transportonderneming ter wereld. De Nederlandse overheid gaf de VOC grote bestuurlijke bevoegdheden in Azië. De handelsonderneming, die het monopolie had van de handel met Azië stichtte de Nederlandse kolonie Oost-Indië.
Verlichting	Cultuurhistorische benaming voor het tijdperk van het rationalisme in de achttiende eeuw, waarin het verstand en de natuurwetenschappen het belangrijkste middel werden om de werkelijkheid om ons heen te verklaren. De Verlichting leidde ook tot een kritische beschouwing van alle bestaande tradities, religies en instituties en tot het ontstaan van nieuwe sociale, politieke en staatkundige ideeën, zoals democratie en de rechten van de mens.
Voorbijlandvaart	Goederen werden van exportland naar importland gebracht, zonder tussenkomst van de stapelmarkt in Amsterdam.
Voorcompagnieën	Kooplieden die handelstochten naar Azië organiseerden, werkten samen in 'voorcompagnieën' om de risico's van de lange, gevaarlijke reizen te spreiden. Johan van Oldenbarnevelt nam het initiatief om de voorcomapagnieën te bundelen tot één compagnie: de VOC.
Vrede van Augsburg	Compromis tussen Karel V en de Duitse keurvorsten waarin afgesproken werd dat de vorsten de godsdienst mochten kiezen voor hun onderdanen.
Vrede van Munster	In 1648 gesloten vrede tussen Spanje en de Noordelijke Nederlanden waarbij Spanje de Republiek erkende. De Zuidelijke Nederlanden bleven Spaans.
Vrijheid van geweten	Vrijheid van ieder individu om in geloofszaken het eigen geweten te volgen.
Vroedschap	Bestuur van een stad in de Gouden Eeuw.
Waterschappen	Deze organisaties zorgden voor de aanleg en het onderhoud van dijken en voor het droog houden van polders.
West - Indische Compagnie (WIC)	De WIC (Westindische Compagnie) werd opgericht in 1621, na afloop van het twaalfjarig bestand in de oorlog tussen de Republiek en Spanje. Nu er geen bestandsovereenkomst meer gold, maakten de Nederlanders zich ogenblikkelijk op om de Spanjaarden en Portugezen van de Atlantische kusten van West-Afrika en Amerika te verdrijven. Men rekende op winstgevende handel, en zou tegelijk de Spaanse vijand beroven van zijn voornaamste inkomensbron. De WIC richtte zich op de verovering van Spaanse schepen, de productie en handel van Braziliaanse suiker en de Afrikaanse goud- en slavenhandel. De in Afrika gekochte slaven werden in Amerika verkocht. En met in Amerika gekochte goederen keerden de schepen naar Nederland terug (Driehoekshandel).
Willem van Oranje	Leider van de opstand tegen de Spanjaarden. Werd in 1584 vermoord. Wordt gezien als de Vader des Vaderlands.
Willem III, stadhouder	(1650 – 1702) Koning van Engeland Willem III van Oranje was de zoon van Willem III. Hij werd kort na de dood van zijn vader geboren. Dat hij deze ooit als stadhouder zou opvolgen was lang niet zeker. Na het overlijden van Willem II was namelijk besloten dat hij niet opgevolgd zou worden. Maar in 1672 (het Rampjaar toen de Republiek door Fransen en Engelsen werd aangevallen), keerden de kansen van Willem III. Er klonk een luide roep om een sterke man: Willem van Oranje. Na een tijdelijke aanstelling als bevelhebber van het leger volgde zijn benoeming tot stadhouder en opperbevelhebber van leger en vloot. De vijand werd weerstaan, mede dankzij Willems militaire en diplomatieke successen. Het was nog maar de aanzet tot het toppunt van zijn macht.
Willem IV, stadhouder	1711 -1751 Willem van Oranje Nassau was de zoon van de Friese stadhouder Johan Willem Friso die twee maanden voor de geboorte van zijn zoon bij het oversteken van het Hollands Diep was verdronken. Nadat Willem meerderjarig was geworden trad hij aan als stadhouder van Friesland, Groningen en Gelderland. Het stadhouderschap van de overige gewesten volgde in 1747 toen Franse troepen de Republiek bedreigden en, zoals vaak in een noodsituatie, er om een sterke man geroepen werd. Willem IV was de eerste stadhouder die stadhouder in alle gewesten was. Bovendien werd het ambt erfelijk gemaakt. Niet alleen in de mannelijke lijn, maar ook in de vrouwelijke lijn.
Wisselbank	Bij deze bank konden de kooplieden geld onderbrengen of wisselen tegen andere valuta. Ook kon men hier wisselbrieven krijgen, waarmee een klant zijn schuld in andere valuta op een bepaald moment en op een specifieke plaats kon voldoen.
Witt, Cornelis de	(1623 -1672) Cornelis de Witt was een vooraanstaand regent in het stadhouderloos tijdperk. Hij was gedeputeerde van de Staten-Generaal te velde. In die functie was hij namens de regering aanwezig bij militaire acties. Zo nam hij in 1667 deel aan de tocht naar Chatham in Engeland. In de zomer van 1672 werd Cornelis de Witt ervan verdacht tegen prins Willem III samen te zweren. Hoewel er te weinig bewijs was en de pijnbank geen bekentenis had opgeleverd, werd Cornelis de Witt veroordeeld tot levenslange verbanning. Toen zijn broer Johan hem in de gevangenis opzocht verzamelde zich een woedende menigte buiten voor de Gevangenenpoort. Zij sleepten de broers naar buiten en lynchten hen.
Witt, Johan de	(1625 - 1672) De advocaat Johan de Witt doorliep een glanzende carrière in de politiek. In 1653 werd hij benoemd tot raadspensionaris van het gewest Holland. Door zijn functie, bekwaamheden en relaties groeide hij in de stadhouderloze periode uit tot de feitelijke regeringsleider. Een van De Witts successen was dat hij erin slaagde Engeland en Frankrijk tegen elkaar uit te spelen. Zijn val kwam toen beide grootmachten zich in 1672 samen tegen de Republiek keerden en de roep om de terugkeer van de stadhouder steeds sterker werd. De broer van Johan de Witt, Cornelis ook politicus, werd in Den Haag gevangen gezet en veroordeeld. Toen Johan hem ging bezoeken verzamelde zich buiten een opgehitste menigte. Deze sleurde de broers uit de Gevangenenpoort en bracht hen op gruwelijke wijze om het leven.
Wisselbank	Hier konden mensen hun geld veilig onderbrengen of wisselen tegen andere valuta.
Wisselbrieven	Waardepapieren die je bij een andere bank weer kan inwisselen voor het bedrag dat er op genoteerd stond.
Zuidelijke Nederlanden	Gebieden die na de vorming van de Republiek der Zeven Provinciën onder Spaans–Habsburgs bestuur bleven. Ook wel de Spaanse Nederlanden genoemd. Ongeveer het gebied wat nu België en Luxemburg is.

Ontwikkeling

Termen- en begrippenlijst De Republiek in een tijd van vorsten 1477-1702

Termen- en begrippenlijst De Republiek in een tijd van vorsten 1477-1702

drs.J.W.Swaen Historicus www.blikopdewereld.nl

Absolutisme

Staatsvorm waarbij de koning alle macht in handen heeft en alleen aan God verantwoording hoeft af te leggen.

Accijns

Belasting die wordt geheven op de verkoop van producten

Acte van Navigatie

Engelse wet uit 1651. Alleen Engelse schepen mochten niet-Europese producten naar Engeland verschepen.

Acte van Verlatinghe

Ook wel genoemd 'Plakkaat van Verlatinghe'; officieel besluit van de Staten-Generaal op 22 juli 1581 in den Haag (niet langer in Brussel) waarin Filips II als soeverein werd afgezworen.

Alva

Landvoogd van de Nederlanden, opvolger van Margaretha van Parma. Werd door zijn harde optreden de ‘íjzeren hertog’ genoemd

Anglicaanse Kerk

Nadat de paus had geweigerd het huwelijk van hendrik VIII en Catharina van Aragon te ontbinden, besloot hendrik in 1534 zichzelf tot hoofd van de Engelse of Anglicaanse kerk uit te roepen.

Anjou, hertog van

Door Staten Generaal aangezocht om soeverein te worden, maar voldeed niet.

Armada

Een ´onoverwinnelijke´oorlogsvloot waarmee Filips II in 1588 probeerde Engeland te veroveren. deze onderneming liep uit op een catastrofe.

Arminianen

Aanhangers van Arminius, ook wel ´rekkelijken´of ´remonstranten´genoemd. Zij geloofden dat elke gelovige de genade van God kon verdienen, mits hij leefde zoals de Bijbel dat verlangde.

Bede

Een verzoek van de vorst om financiële bijstand aan de vertegenwoordigers van de standen. Als tegenprestaties vroegen de standen om privileges.

Beeldenstorm

Beurs

Handelsplaats in Amsterdamse handel, waar kooplui informatie kregen over verzekeringspremies of prijzen van goederen.

Bill of Rights

De wet die tijdnes de 'Glorius Revolution' van 1688-1689 Engeland voorgoed veranderde van een absolute in een parlementaire democratie.

Bloedbruiloft

In 1572 trachtte de Franse koning protestanten (hugenoten) en katholieken te verzoenen door middel van een huwelijk van zijn zus met de hugenoot Hendrik van Navarra. Tijdens het huwelijksfeest werd een bloedbad aangericht onder protestanten.

Bourgondische Rijk

Het rijk dat in de 14e en 15e eeuw tot bloei kwam in de Nederlanden. Uiteindelijk na de dood van Karel de Stoute werd het onderdeel van het Habsburgse Rijk.

Calvinisme

Een protestantse richting die teruggaat op de ideeën van Johannes Calvijn. Later werd deze godsdienstrichting wel aangeduid met de term 'gereformeerd'.

Centralisatiepolitiek

Coalitiepolitiek

Stadhouder Willem III wilde samen met andere Europese landen een sterk blok vormen tegen Lodewijk XIV.

Commercialisering

De Hollandse boeren, kooplieden en ambachtslieden wekten commercieel. Dat wil zeggen: zij concurreerden met elkaar en verkochten hun handelswaar met winst op een buitenlandse of een binnenlandse markt.

Commissiehandel

Men regelt iets voor een ander en krijgt daar dan een vergoeding voor.

Contract van correspondentie

Bij toerbeurt werd volgens een vastgelegd schema de verdeling plaats van de belangrijkste bestuursbaantjes door de regentenfamilies.

Deductie van Francken

Verklaring uit 1587 waarin de Goudse pensionaris François Francken de beslissing van de Hollandse egewesten verdedigde om een nieuwe staatsvorm aan te geven. Op basis van dit stuk konden in 1588 de zeven soevereine gewesten zich in de Republiek der Zeven Nederlanden verenigen.

Dertigjarige Oorlog

Oorlog die van 1618 tot 1648 vooral speelde in het heilige Roomse Rijk. Duitse vorsten verdedigden het particularisme tegen de centralisatieplannen van de Habsburgers en kwamen in opstand tegen de hardhandige behandeling van protestanten.

De-Urbanisatie

Mensen trekken vanuit de steden naar het platteland.

Driehoekshandel

Drievoudig Verbond

Verbond uit 1596 waarin Engeland, Frankrijk en de Republiek samenwerkten tegen Spanje. Het drievoudig verbond is slechts korte tijd van kracht geweest. Al na twee jaar sloten Frankrijk en Spanje een nieuw verdrag.

Edict van Nantes

East India Compagny

In 1600 opgericht samenwerkingsverband van Engelse handelaren. Ongeveer 250 jaar lang was de EIC een van de machtigste commerciële bedrijven ter wereld. Het zwaartepunt van de handel bevond zich in India.

Feodalisme

Maatschappelijk systeem uit de Middeleeuwen, waarbinnen boeren op de landerijen van een landheer werkten. In het gewest Holland ontbrak het feodalisme.

Filips II

Frederik Hendrik

Geheime Raad

Een van de adviesraden van de Spaanse landvoogd(es) in de Nederlanden. de Geheime Raad stelde wetten op en voerde uit.

Geloofsvrijheid

Vrijheid voor ieder individu om openlijk het geloof te belijden da men aanhangt. In de republiek bestond geen geloofsvrijheid, maar er werd wel 'vrijheid van geweten' toegestaan. 'Vrijheid van eredienst' was voorbehouden aan de calvinisten

Generaliteitslanden

Door de Republiek veroverde delen van andere gewesten vooral van Vlaanderen, Brabant en Limburg die door de Staten generaal werden bestuurd.

Gewestelijke Staten

Het zelfstandig bestuur van een gewest. In de Staten waren drie standen vertegenwoordigd.

Gilden

Organisatie per bedrijfstak waarbij alle ondernemers zich moeten aansluiten. Ze werkten met strenge regels en voorschriften. Een ambachtelijke en traditionele productiewijze werd in stand gehouden.

Glorius Revolution

Bestuurlijke omwenteling die begon met de kroning van Willem II en Mary Start tot Engels Koningspaar. deze revolutie in 1688-1689 maakte van Engeland voorgoed een parlementaire monarchie.

Gomaristen

Volgelingen van de geleerde Gomarus, ook wel 'remonstranten' of 'preciezen' genoemd. Zij geloofden dat God alles in het leven vooraf bepaalt (predestinatie). Een mens kon d etoegang tot d ehemel niet verdienen.

Handelskapitalisme

Economische ontwikkeling in de 16e eeuw waarbij door de bloei van de handel en industrie het kapitaal van de koopman een hoofdrol gaat spelen in de samenleving. Bezittingen worden dan belangrijker dan afkomst. De eerste vorm van kapitalisme, waarbij de winst door middel van de handel werd gemaakt.

Hollandse Waterlinie

Een goed uitgedacht verdedigingsstelsel, dat bestond uit vestingwerken en tussenliggende gebieden die onder water werden gezet.

Hugenoten

Franse protestanten die in eigen land werden vervolgd en in grote aantallen naar de Republiek vluchtten.