Samenvatting H5 SV2
Rusland, Sovjet-Unie en weer Rusland
drs.J.W.Swaen docent geschiedenis en staatsinrichting www.blikopdewereld.nl
Inleiding Hoofdstuk 5
Een van de belangrijkste gebeurtenissen van de 20e eeuw is de Russische revolutie geweest. Begin 1917 werd de tsaar gedwongen af te treden en eind 1917 nam de communistische patij de macht over. Rusland was het eerste land waar het communisme werd ingevoerd. Tsaristisch Rusland veranderde in de Sovjet-Unie.
Er ontstonden twee grote machtsblokken in de wereld: het communistische blok, geleid door de Sovjet Unie, en het westerse blok, geleid door de Verenigde Staten. Bijna een derde van de wereldbevolking leefde in landen die zich communistisch of socialistisch noemden.
In de jaren 1989-1991 kwam er een einde aan het communisme in Oost -Europa en viel de Sovjet Unie uiteen in een aantal zelfstandige staten.
5.1 Tsaren vestigen autocratie met harde hand
Omstreeks 1500 veroverde vorst Iwan III zoveel gebieden dat het vorstendom Moskou driemaal zo groot was. Hij ging zich beschouwen als opvolger van de keizer van het Oost - Romeinse Rijk. Daarom liet hij zich tsaar noemen, afgeleid van caesar(keizer). In de loop van de tijd breidden de tsaren het Russische rijk naar alle kanten uit. De Romanovs vestigden in Rusland een autocratie. Evenals de West - Europese absolute koningen , verklaarden de tsaren dat ze hun macht van God hadden gekregen en dat ze dus aan niemand verantwoording schuldig waren.
De macht van de tsaren rustte op drie pijlers:
- Pijler 1: De Russische - orthodoxe Kerk. Dit was de staatskerk en de meeste Russen waren er lid van. Godsdienst was voor hen belangrijk en gaf een gevoel van verbondenheid. De tsaren beschermeden de Kerk en ruil waarvoor de geestelijken het volk aanspoorden tot trouw aan de tsaar. Doordat in de 2e helft van de 18e eeuw alle grond verviel aan de staat werden de geestelijken voortaan betaald door de staat.
- Pijler 2: Bestuur in handen van de adel. Ze regelden samen met de tsaar het bestuur. De adel had alle hoge functies in handen. De adel bezat bijna de helft van alle landbouwgrond.
- Pijler 3: Leger, politie en Geheime Dienst. De tsaar gebruikte Leger, politie en Geheime Dienst(Ochrana) om zijn gezag af te dwingen. Verdachte personen werden verbannen naar Siberië.
5.2 Oorzaken van de Russische Revolutie
Diepe kloof tussen de bovenlaag en de rest van de bevolking
De bovenlaag werd gevormd door de adel en de rijke burgers. Het aantal rijke burgers was veel kleiner dan in West - Europa. Dat kwam omdat er in Rusland veel minder handel op grote schaal was en omdat de industrie azich er pas laat in de 19e eeuw begon te ontwikkelen.
De adel was eigenaar van bijna de helft van de Russische landbouwgrond. Steeds meer boeren werden lijfeigenen. Dat wil zeggen: zij raakten door armoede hun vrijheid kwijt en werden het eigendom van landeigenaren. Omstreeks 1850 waren er in Rusland ongeveer 22 miljoen lijfeigenen. Bijna de helft van de boerenbevolking. In 1861 werd de lijfeigenschap afgeschaft, maar de voormalige lijfeigenen bleven arm. Daardoor ontstond er een steeds diepere kloof tussen de bovenlaag en de rest van de bevolking.
Oprichting politieke partijen
Dat moest in het geheim gebeuren. Men wilde door een revolutie de tsaar afzetten.
- In 1898 werd door marxisten de Sociaal - Democratische Arbeiderspartij opgericht. Alleen fabrieksarbeiders waren er niet veel die de revolutie konden uitvoeren. Daarbij viel de kleine partij ook nog uit elkaar in de groepering van de Mensjewieken en van de bolsjewieken. Uit deze laatste groep zou later de Communistische Partij van de Sovjet - Unie ontstaan.
- In 1901 werd de partij van de Socialisten - Revolutionairen opgericht. Volgens hen moesten de boeren de revolutie uitvoeren. Driekwart van de bevolking was boer.
De leden van de beide partijen waren echter geen arbeiders en boeren, maar vooral mensen met een goede opleiding. De regering vond de sociaal - revolutionairen veel gevaarlijker dan de marxisten omdat die opstanden van de boeren aanmoedigden.
- In 1905 richtten liberalen de partij van de Constitutionele Democraten op. Zij noemden zich kadetten. Hun ideaal was een democratische staat met een grondwet, een parlement en algemeen kiesrecht. Ze waren in tegenstelling tot de eerder genoemde partijen gematigd.
De revolutie van 1905
Het Russische leger en de Russische vloot leden een nederlaag tegen Japan. Overal in Rusland ontstond verzet tegen de regering. In Januari 1905 trokken demonstranten op naar het Winterpaleis. De demonstratie werd bloedig neergeslagen en wordt sindsdien Bloedige Zondag genoemd. In het hele land braken demonstraties uit en muiterijen. Tsaar Nicolaas II beloofde daarop in het Oktobermanifest de burgers meer vrijheid, een grondwet en een parlement. De revolutie van 1905 leek dus succes te hebben maar in werkelijkheid veranderde er niet veel. Er kwam wel een parlement, de Doema, maar de tsaar kon de Doema ontbinden.
De tsaar trad verder hard op tegen de marxisten en sociaal-revolutionairen en het harde optreden had succes.
Tsaar Nicolaas II is een slecht bestuurder
Nicolaas II had weinig sympathie van de bevolking te verwachten onder andere doordat bij zijn kroning 1000 mensen het leven verloren door een opdringende menigte, maar hij liet zijn kroningsfeest gewoon doorgaan. Maar ook Bloedige Zondag droeg daaraan bij.
Steeds meer mensen raakten in Nicolaas II teleurgesteld. Ook stond de Tsaar onderinvloed van zijn vrouw tsarina Alexandra, die zelf onder sterke invloed kwam van de monnik Raspoetin.
5.3 Eerste wereldoorlog leidt tot de februari - revolutie van 1917
Grote tekorten door oorlog
In augustus 1914 brak de eerste wereldoorlog uit. In 1915 veroverden legers van Duitsland en Oostenrijk - Hongarije een vrij groot gebied in Rusland. Het Russische leger hield stand maar leed grote verliezen.
De oorlog veroorzaakte grote tekorten in Rusland:
- Het Russische leger telde 16 miljoen soldaten. De meeste daarvan waren boeren, daardoor daalde de landbouwproductie en ontstond er een tekort aan voedsel vooral in de steden.
- De industrie produceerde wapens en uitrustingstukken voor het leger waardoor er een tekort ontstond aan allerlei producten voor de burgerbevolking.
- Miljoenen mensen waren gevlucht en hadden onderdak en voedsel nodig.
Het verloop van de februarirevolutie
Er braken in de hoofdstad Petrograd (St. Petersburg) stakingen uit en er werden demonstraties gehouden. Om dat de regering machteloos was en ook de tsaar niets deed, besloot de Doema iets te doen. Op 12 februari (oude tijdrekening) verklaarde de Doema de regering voor afgezet en benoemde zelf een Voorlopige Regering. Op aanraden van de tsaar besloot de tsaar afstand te doen van de troon. Zo kwam er in Rusland na 300 jaar een einde aan het tsarisme(keizerschap). Kort daarop werd de tsaar en zijn gezin gevangen genomen.
Voorlopige regering wil de oorlog voortzetten
De Voorlopige Regering wilde geen gebied verliezen en ook de westelijke bondgenoten niet in de steek laten. Maar de regering had niet de macht om de oorlog voort te zetten. Dat kwam om dat er in Petrograd een sovjet (raad) was opgericht waarnaar men wel luisterde.
5.4 de oktoberrevolutie van 1917
Bolsjewieken krijgen meer invloed
Tijdens de Februari-revolutie vormden de bolsjewieken slechts een zeer kleine minderheid. Veel leiders, waaronder Lenin, waren in het buitenland. De Duitsers stonden het Lenin toe naar Rusland te reizen vanuit Zwitserland. Dat deden ze omdat Lenin voor een vrede met Duitsland en Oostenrijk-Hongarije was.
De meeste bolsjewisten wilden de oorlog voortzetten en samenwerken met de mensjewieken en de socialisten - revolutionairen.
Lenin vond echter dat de bolsjewisten alleen moesten proberen de macht in handen te krijgen. Daarom was er volgens hem een nieuwe revolutie nodig. Hij slaagde erin zijn ideeën door te drukken.
De bolsjewieken hadden vier leuzen:
- vrede nu;
- macht aan de sovjets;
- het land voor de boeren;
- de fabrieken voor de arbeiders.
De bolsjewistische propaganda sloeg aan waardoor de bolsjewisten meer invloed kregen in de sovjets.
Bolsjewieken grijpen de macht
In oktober 1917 begon de revolutie van de bolsjewisten en de sovjet van Petrograd speelde daarbij de hoofdrol. De sovjet stuurde soldaten, matrozen en Rode Gardisten (groepen gewapende communistische arbeiders) de stad in om de belangrijkste gebouwen, bruggen en kruispunten te bezetten. De leider van de Voorlopige Regering , Kerenski, vluchtte de stad uit.
Bolsjewieken trekken zich niets aan van de verkiezingen
De nieuwe regering, die Raad van Volkscommissarissen werd genoemd, was al snel een feit. Lenin werd voorzitter, Trotski minster(volkscommissaris) van buitenlandse zaken en Stalin minister van de nationaliteiten.(de niet Russische volken in het Russische rijk). De mensjewieken en de socialisten -revolutionairen vonden dat de nieuwe regering niet democratisch tot stand was gekomen.
De Voorlopige Regering had al eerder verkiezingen uitgeschreven en de bolsjewieken lieten deze doorgaan. Toen de verkiezingen teleurstellend voor de bolsjewieken bleken uit te vallen, ze behaalden maar 23,5% van de stemmen en de socialisten -revolutionairen 49,7%, kwamen de Volksvergadering na één keer vergaderen niet meer bijeen. Dus geen vrije verkiezingen meer.
5.5 De burgeroorlog
Vrede van Brest - Litowsk wekt verzet tegen de bolsjewieken op
In maart 1918 sloten de bolsjewieken vrede met Duitsland en Oostenrijk- Hongarije. Rusland moest Polen en de Baltische landen (Estland, Letland, Litouwen) afstaan en de onafhankelijkheid van Finland en de Oekraïne erkennen. Rusland verloor daarmee eenderde van zijn bevolking en van zijn landbouwgrond en de helft van zijn industrie.
In grote delen van Rusland ontstond er verzet tegen de bolsjewieken, omdat ze deze ongunstige vrede hadden afgesloten. Engeland en Frankrijk steunden de tegenstanders van de bolsjewieken en stuurden troepen. Maar op 11 november 1918 kwam er een einde aan de Eerste Wereldoorlog. Duitsland en Oostenrijk- Hongarije waren de verliezers.
Door de Vrede van Versailles werden de landen rondom de Sovjet - Unie zelfstandig. Dat werd een cordon - sanitair genoemd om de opdringende communisten tegen te houden.
De bolsjewieken verslaan de 'Witten' en heroveren de meeste gebieden
De 'Witten' verenigden alle tegenstanders van de bolsjewieken zoals: adel, generaals, mensjewieken, kadetten en 'partijloze' burgers.
Door de verdeeldheid echter van de 'Witten' lukte het de Rode Legers van de bolsjewieken, de Witte Legers te verslaan. In feite dus een burgeroorlog die door de bolsjewieken in 1920 werd gewonnen.
5.6 De SU onder Stalin
De communisten stichtten de SU
Rusland kreeg een nieuwe naam: Unie van Socialistische Sovjet- Republieken USSR , kortweg SU. Ze wilden een samenleving opbouwen volgens de ideeën van Marx en Lenin (marxisme - leninisme) . Verder streefde men naar een verspreiding van de ideeën over de hele wereld.(wereldrevo-lutie).
Maatregelen van de communisten:
- Alle partijen werden verboden en tegenstanders gearresteerd;
- Mensen die vroeger tot de bovenlaag hadden behoord, werden uit hun functies ontslagen;
- Vrouwen kregen dezelfde rechten als mannen;
- De Kerk verloor haar macht en haareigendommen vervielen aan de staat.
- De boeren moesten bijna de hele opbrengst van hun boerderij afstaan aan de staat.
De communisten herroepen een deel van de maatregelen: de NEP (Nieuwe Economische Politiek)
Door de Eerste Wereldoorlog en de daarop volgende burgeroorlog was Rusland jaren achterop geraakt en de productie was nog maar zo'n 30% van die van het jaar 1913. Om het land van de ondergang te redden voerde Lenin de NEP in. In feite eigenlijk een terugkeer naar het kapitalisme want de vrije productie werd weer toegestaan. Niet helemaal maar toch:
- Kleine bedrijven en winkels werden aan de eigenaars teruggegeven;
- De staat behield wel alle banken, elektriciteitscentrales en enkele grote industrieën;
- De boeren behoefden nog maar een klein deel van de oogst af te dragen als belasting. De rest van de opbrengst mochten ze zelf gebruiken of vrij verkopen.
Geen wonder dat door de NEP de productie van zowel de landbouw als de industrie weer begon te stijgen.
Stalin verovert de macht
Na de dood van Lenin in 1924 ontstond er binnen de communistische partij een strijd om de macht. Lenin had gewaarschuwd voor Stalin, maar die won toch de machtstrijd. Trotski, de voornaamste tegenstander van Stalin werd verbannen en later in Mexico door de Tseka (de geheime politie van de SU) vermoord.
Van 1929 tot zijn dood in 1953 regeerde Stalin als een alleenheerser.
De belangrijkste kenmerken van het stalinisme zijn:
- Vijfjarenplannen regelen economie:Stalin wilde in korte tijd de industrie belangrijker maken dan de landbouw. In plaats van de NEP kwamen er vijfjarenplannen. Daarin werd door de regering bepaald wat er geproduceerd moest worden.
- Landbouw wordt gecollectiviseerd:Omdat voor de industrialisatie veel geld, arbeiders en goedkoop voedsel nodig was ging Stalin over tot collectivisering van de landbouw. Collectivisatie hield in dat de boerenbedrijven van een dorp tot één groot bedrijf werden samengevoegd., een kolchoz. Het werk werd gemechaniseerd en men moest de producten tegen lage prijzen aan de staat verkopen. Die exporteerde de producten om aan buitenlands geld te komen. Op het platteland ontstond daardoor hongersnood.
- De CU wordteen industriële staat:Ondanks het protest van de boeren lukte de industrialisatie. Daarbij was de zware industrie het belangrijkste.
- Terreur neemt grote omvang aan:Stalin kon alleen maarslagen doordat hij elk verzet hard onderdrukte. Tienduizenden verloren het leven en velen werden er naar de werkkampen in Siberië gestuurd. Het was een echt schrikbewind (Terreur).
De laatste jaren van Stalin
In de Sovjet Unie vielen tijdens de Tweede Wereldoorlog 7,5 miljoen slachtoffers onder de soldaten en ongeveer evenveel burgers. Dat was veel meer dan in de andere landen. De Duitsers traden in de Sovjet Unie harder op dan in West - Europa. 25 miljoen Russen waren dakloos en een groot deel van de industrie lag in puin.
Na de Tweede Wereldoorlog werd de Sovjet Unie echter één van de machtigste landen van de wereld. De Sovjet Unie stelde in de veroverde Oost Europese landen (zie kaartje) communistische regeringen aan en deze landen werden afhankelijk van de Sovjet Unie.
5.7 De SovjetUnie, 1953 - 1985
De 'destalinisatie'
- Na de dood van Stalin in 1953 werden miljoenen mensen in straf- en werkkampen vrijgelaten.
- Nikita Chroesjtsjov beschuldigde Stalin van ernstige fouten. Hij pleitte ervoor een einde te maken aan die fouten. Dat is men later destalinisatie gaan noemen.
Westerse onderzoekers menen dat Chroesjtsjov vooral de partij wilde vrijpleiten. Maar deze wilde misschien daardoor ook de angst van de Russische bevolking wegnemen.
Meerjarenplannen lossen de problemen in de industrie en de landbouw niet op
Op voorstel van Chroesjtsjov werd de productie van verbruiksgoederen belangrijker. Maar de nieuwe aanpak bracht niet de verwachte vooruitgang. Kwalitatief mankeerde er veel aan de Russische producten.
De landbouw bleef zorgenkind.
Er werden ingrijpende maatregelen genomen om de landbouw te verbeteren. Toch is de Sovjet Unie er niet in geslaagd voldoende voedsel voor zichzelf te produceren. Er moest bijvoorbeeld elk jaar graan worden ingevoerd.
