Mummies een tocht door het dodenrijk

drs.J.W.Swaen Historicus www.blikopdewereld.nl

Waarom mummificeerden de Egyptenaren hun doden?

De oude Egyptenaren bewerkten de lichamen van overleden mensen en dieren op zo’n manier dat de lichamen bewaard bleven. Zo’n bewerkt lichaam noem je een mummie.
De oude Egyptenaren geloofden dat de ziel van een mens, de ba, onsterfelijk was. Als iemand doodging, vloog de ba uit het lichaam, de zon achterna. De ba beeldden ze dan ook uit als een vogel met een mensenhoofd. ’s Nachts moest de ba weer veilig in het lichaam kunnen terugkeren. Daarom was het belangrijk dat het lichaam zo goed mogelijk werd bewaard: als het zou vergaan, kon de ba niet terugkeren en stierf hij een tweede dood.
Verder had de overledene levenskracht, de ka. De ka bleef in leven met voedsel dat in het graf was gelegd. De ka werd afgebeeld als twee beschermende armen.

mummie priester anchor

Mummie van de priester Anchhor

Het dodenrijk

Zodra iemand dood was, begon voor hem of haar de grote reis naar het dodenrijk. Een reis die tot het eind toe vol gevaren was. De god Osiris was de koning van het dodenrijk. Hij liet alleen maar goede mensen toe. Om erachter te komen of iemand goed was, liet hij het hart van die persoon wegen. Was dat hart even licht als een struisvogelveer, dan mocht de dode het dodenrijk in. De struisvogelveer was namelijk het symbool van de waarheid.
Maar sloeg de weegschaal door naar de verkeerde kant en was het hart zwaar, dan werd de dode opgegeten door de Dodenverslinder en was de kans op een nieuw leven verkeken. De Dodenverslinder was een monster met de kop van een krokodil en het lijf van een leeuw en een nijlpaard.
Om zeker te zijn van een goede uitslag kreeg de mummie een hartscarabee mee met daarop een toverspreuk uit het dodenboek. Die scarabee moest ervoor zorgen dat de weegschaal naar de goede kant zou doorslaan.

Het mummificeren
De oudste mummies zijn bij toeval ontstaan. De Egyptenaren begroeven hun doden in het hete woestijnzand. Door de hitte en het droge zand droogden de dode lichamen vaak vanzelf uit, zodat zij vele duizenden jaren lang helemaal gaaf bewaard zijn gebleven. Zoiets heet een natuurlijke mummificatie.
Vanaf ongeveer 3000 v.Chr. regeerden de faraos over Egypte. Farao's (en hun belangrijke ambtenaren) lieten reusachtige piramides en rotsgraven bouwen, waar zij later in werden begraven. Voordat dat gebeurde, werden de lijken op een speciale manier behandeld, zodat ze de reis naar het dodenrijk konden maken en daar weer konden opstaan. Dat noem je kunstmatige mummificatie.
Volgens de Egyptenaren had Anoebis, de god met de kop van een jakhals, hun het mummificeren geleerd. Dat ging zo.
Het dode lichaam werd naar een werkplaats gebracht. Dat waren meestal tenten die dicht bij de begraafplaats lagen. Speciaal daarvoor opgeleide priesters sneden met een vuurstenen mes de buik aan de linkerkant open en haalden de ingewanden eruit.
Deze ingewanden, om precies te zijn de darmen, de maag, de longen en de lever, werden schoongemaakt, met zalfolie bewerkt en in linnen lappen gewikkeld. Daarna werden ze in vier speciale potten gedaan: de canopen. Soms haalden de priesters ook de hersenen uit het hoofd. Dat deden ze met een bronzen haak, via de neusgaten.
Het vocht in het lichaam veroorzaakt ontbinding, dus dat moest eruit. Daarom droogde men het lichaam uit door het een tijd in een mengsel van zout en soda (natron) te leggen. Het zout kon de ogen zo erg aantasten dat ze verdwenen en de oogleden in de kassen zakten. Om dat te voorkomen werden kussentjes van linnen in de oogkassen gestopt.

Priesters aan het werk

Was dat allemaal gebeurd, dan vulden de priesters het lichaam op met zand, klei of zaagsel, en vervolgens wreven ze het in met hars, teer, was en olie. Tenslotte werd het lichaam in verschillende lagen linnen gewikkeld. Dat linnen plakte vaak aan de huid vast door de oliën en de harsen waarmee het lichaam was ingesmeerd. Soms begroeven de priesters na afloop de overgebleven potjes met chemicaliën. Vaak waren de priesters wel zeventig dagen met het mummificeren bezig.

Op de mummie werd ook nog het zogenaamde mondopeningsritueel uitgevoerd. Door de mond, neus, ogen en handen van de dode met allerlei magische instrumenten aan te raken, zouden die lichaamsdelen het weer gewoon ‘doen’, net zoals toen de dode nog leefde.
Volgens de oude Egyptenaren was dit de beste methode om lichamen voor 'eeuwig' te bewaren. Het lijkt erop alsof ze gelijk hadden: lichamen die zo'n 3000 jaar geleden werden gemummificeerd, zijn nu nog steeds intact en bijvoorbeeld in het Rijksmuseum van Oudheden te zien.

mummificatie instrumenten

Mummificatie instrumenten

Mummificeren was wel een dure grap: de priesters waren er lang mee bezig en kregen er voor betaald. Ook kreeg de dode veel grafgeschenken mee. Alleen de rijken hadden daarvoor genoeg geld. De lichamen van arme mensen werden net als vroeger in de woestijn begraven, waar ze soms vanzelf uitdroogden.
Behalve mensen werden ook dieren gemummificeerd, omdat sommige van hen heilig waren. De mensen dachten namelijk dat de ziel (de ba) van sommige goden in het lichaam van een dier woonde. Via deze omweg kon die god dan toch in een stoffelijke gedaante op aarde aanwezig zijn, in het lichaam van een dier dat bepaalde eigenschappen en karaktertrekken met die god gemeen had.
De kat was zo’n heilig dier. Volgens de oude Egyptenaren was het de aardse vermomming van de godin Bastet. Bij mummificatie werd het kattenlichaam zorgvuldig in linnen gewikkeld, waarbij vooral de vorm van de kop zo goed mogelijk werd aangegeven. Op de buik maakten de priesters een soort vlechtwerk van linnen zwachtels.

Canopen
Ingewanden bevatten veel vocht. Daarom werden ze uit het lichaam gehaald en in speciale potten, de canopen, bewaard.
De zonen van de god Horus, vaak afgebeeld met dierenkoppen, beschermden de ingewanden van de mens. De canopen kregen hun vorm: de valk was er voor de darmen, de jakhals beschermde de maag, de baviaan de longen en de god met het mensenhoofd de lever. Horus was trouwens de zoon op aarde van Osiris, de koning van het dodenrijk.

Canopen

Mummiekist en sarcofaag De mummie legde men in een houten mummiekist of in een stenen sarcofaag . Sommige mummiekisten zijn prachtig versierd. Het hoofdeinde met een mooi portret van de overledene en de buitenkant met magische spreuken in kleurrijke hiërogliefen. Die spreuken moesten de overledene helpen om veilig en wel in het dodenrijk van Osiris te komen. Op de binnenkant van de doodskist schilderde men de goden van het dodenrijk. Deze prachtige doodskisten zette men in de grafkamers van de piramides of in rotsgraven. Zo’n grafkamer was ‘het huis’ van de mummie. Daarom stonden er ook meubels in. Op de muren schreef men vaak dezelfde magische spreuken als op de buitenkant van de sarcofaag. De overledene had ook levenskracht, de ka, nodig in het dodenrijk. Daarom moest er eten en drinken in de grafkamer zijn. De familie bracht nog jarenlang na het overlijden voedsel naar het graf.
Giften De dode kreeg allerlei grafgiften mee: huisgerei, eten en drinken, maar ook kleine beeldjes van dienaren, de shabti's. Die zouden in het dodenrijk veranderen in mensen en werk voor de overledene kunnen doen. De kans was namelijk groot dat Osiris de overledene zou vragen arbeid te verrichten op de akkers. Als de overledene van huis uit geen boer was, maar bijvoorbeeld schrijver of priester, had hij daar waarschijnlijk niet veel zin in. De shabti’s konden die vervelende klusjes dan voor hem uitvoeren.	Shabti
Moeilijke woorden Mummie Ons woord mummie is afgeleid van het Arabische woord Moemiya. Moemiya betekent asfalt. De Arabieren dachten namelijk (ten onrechte) dat de Egyptenaren hun mummies met asfalt bedekten om ze houdbaar te maken.

Osiris
De god Osiris is de god van de onderwereld. Osiris werd door zijn broer Seth vermoord. Osiris’ vrouw Isis mummificeerde hem, waarna hij opstond uit de dood. Isis raakte zwanger van Osiris en baarde een zoon, Horus, die koning op aarde werd. Osiris werd koning in het dodenrijk. Iedere Egyptenaar wilde 'een Osiris worden', dus opstaan uit de dood. Mummificatie moest dat mogelijk maken.

Farao
Met het woord farao worden de koningen van Egypte aangeduid. Het Egyptisch woord voor farao is per-aä. Dat woord betekent 'grootste huis' en daarmee werd het paleis van de koning bedoeld. En met dat woord werden ook de koningen aangesproken.

Mummiekist
Een mummiekist is een houten doodskist, waarin de gemummificeerde lichamen werden gelegd.

Sarcofaag
Sarcofaag betekent letterlijk 'vleesetend'. Deze naam is door de Grieken bedacht. Als je een dood lichaam in een stenen sarcofaag legt, is het namelijk na enige tijd volledig verteerd. Het lijkt er dus op dat de kist het lijk 'opeet' (niet als het lichaam gemummificeerd is natuurlijk!).

Hiërogliefen
Hiërogliefen zijn schrifttekens, onder meer in de vorm van mensen, dieren en dingen. De oude Egyptenaren gebruikten het hiërogliefenschrift.

Bron: www.schatgravers.nl

Meerkeuze vragen bij:

Waarom mummificeerden de Egyptenaren hun doden?

Let Op: Bij het beantwoorden van de meerkeuze vragen dienen jullie het meest juiste antwoord te kiezen.

1) Waarom was het belangrijk voor de Egyptenaren dat het lichaam zo goed mogelijk werd bewaard?

a) Omdat de ba onsterfelijk was

b) Omdat de ba kon terugkeren in het lichaam

c) Omdat de ka levenskracht behield

d) Zowel de ka als de ba moesten kunnen terugkeren.

2) De god van het Dodenrijk was

a) Isis

b) Anchor

c) Amon

d) Osiris

3) Waarom kreeg de mummie een hartscarabee mee?

a) Om de weegschaal de goede kant te laten uitslaan

b) Om de weegschaal in evenwicht te houden

c) Om het hart meer te laten wegen

d) Om de dodenverslinder tegen te houden.

4) De oudste mummies zijn ontstaan doordat ze:

a) In het water lagen

b) De Egyptenaren goed waren in mummificeren

c) Begraven waren in het hete woestijnzand en door hitte en droog zand

vanzelf droogden

d) De Egyptenaren ze in eerst in een bad stopten met olie en daarna de doden inwikkelden en in de rotsgraven neerlegden.

5) Waarin werden Farao’s en hun belangrijke ambtenaren begraven?

a) In de woestijn

b) In piramides

c) In piramides en rotsgraven

d) In rotsgraven

6) Canopen zijn:

a) Knopen aan de kleren van de Farao

b) Kussentjes in de ogen van de farao

c) Potten waar de lievelingsdieren van de farao in werden bewaard

d) Vier speciale potten om de darmen, maag, longen en lever van de farao in te bewaren.

7) Het mummificeren duurde:

a) een week

b) een maandag

c) 40 dagen

d) 70 dagen

8) Waarom werden ook dieren gemummificeerd

a) Omdat het een lievelingsdier was van de farao

b) Omdat sommige dieren heilig waren en de ba van sommige goden in dat dier woonde

c) Het een wens was van de farao

d) Omdat de god Bastet dat zo had voorgeschreven

9) Horus was de zoon van:

a) De jakhals

b) De baviaan

c) Osiris

d) Bastet

10) Shabti’s zijn:

a) Dienaren van de farao die meegingen in zijn graf

b) Kleine beeldjes van dienaren die meegingen in het graf en hem na de dood als mensen dienden

c) Werden na de dood van de farao verplicht voor zijn dieren te zorgen

d) Spelletjes voor de farao die meegingen in zijn graf.

Ontwikkeling