| Zakenkabinet | Een tussenkabinet dat geen politiek gevoelige zaken aan de orde stelt. |
| Zeelandia(fort) | Fort bij Paramaribo, de hoofdstad van Suriname. |
| Zelfbeschikkingsrecht | Het recht van een volk om zelf te beslissen tot welke staat te kunnen vormen. |
| Zending,zendelingen | Het werk van protestanten in niet-christelijke gebieden om daar mensen tot het protestantisme te bekeren. |
| Zendgraven | Ingesteld door Karel de Grote. Edelmannen die rondreisden om toezicht te houden in de graafschappen. |
| Zedelijkheidswetgeving | Confessionele wet die onder meer voorzag in een bordeelverbod en de strafbaarheidstelling van homoseksuele contacten van meerderjarigen met minderjarigen. |
| Zeus | Griekse oppergod werd bij de Romeinen Jupiter genoemd. |
| Zevenjarige oorlog | Oorlog van 1756 tot 1763 tussen Engeland en Pruisen enerzijds en Frankrijk en Oostenrijk anderzijds. In deze oorlog verloor Frankrijk grote gebieden in Noord-Amerika en India. |
| “Zieke man van Europa” | Het Turkse Rijk in de negentiende en begin twintigste eeuw. |
| Ziektewet 1913 | Wet die een begin maakte met de verzekering van arbeiders tegen arbeidsongeschiktheid wegens ziekte. |
| Zigeuners | Volk in Europa en een deel van Azië zonder vaste woon- of verblijfplaats. |
| Ziggurat | Een soort tempel die naast een religieuze functie ook een economische functie had. |
| Zionisten | Aanhangers van het zionisme. |
| Zjdanow | (1896-1948) Opvolger van Kirow als partijsecretaris in leningrad. trouw medewerker van Stalin bij de partijzuivering. Formuleerde richtlijnen voor kunstenaars m.b.t. het socialistisch realisme. |
| 'Zo is het....' | Satirisch programma van de VARA in de jaren '60, dat veel ophef veroorzaakte in Nederland. |
| Zoeloes | Afrikaans volk |
| Zonde | Het bewust overtreden van Gods regels die in de bijbel zijn vastgelegd. |
| Zoutmars | Protestmars die in maart 1930 door Ghandi werd georganiseerd naar de zoutpannen aan de kust, om de Engelse overheid er op te wijzen dat het zout tot het bezit van de Indische bevolking behoorde. Men protesteerde tegen het verbod van de Engelsen om zout te winnen. |
| Zoutmonopolie | In een land als India is zout - vooral voor de boeren en arbeiders - even belangrijk als water. De zoutproductie was in handen van de Britten die hierop het alleenrecht of monopolie bezaten. de zoutbelasting was hoog en trof de allerarmsten. |
| Zuiderzeewerken | Het bedijken en inpolderen van de voormalige Zuiderzee. |
| Zuidelijke Nederlanden | Gebieden die na de vorming van de Republiek der Zeven Provinciën onder Spaans–Habsburgs bestuur bleven. Ook wel de Spaanse Nederlanden genoemd. Ongeveer het gebied wat nu België en Luxemburg is. |
| Zuil | Samenstel van maatschappelijke groeperingen, van politieke partij tot sportclub op basis van gemeenschappelijke levensovertuiging (geloof) of ideologie (bijvoorbeeld het socialisme); machtige eenheid die het leven van wieg tot graf meebepaalde. Had grote invloed in het maatschappelijke en politieke leven van Nederland. |
| Zuiveringseed | Eed of belofte die een nieuw Kamerlid aflegt, inhoudende dat men om lid te worden geen giften heeft aangenomen of gegeven. |
| Zwarte dood | Andere naam voor de pest, die zich rond 1348 over Europa, Noord - Afrika, Klein- en Centraal - Azië en China verspreidde en vele slachtoffers eiste. |
| Zwart Front | Kleine, fel antisemitische, fascistische organisatie met grotendeels katholieke aanhang, onder leiding van Arnold Meyer. Deze partij was zeer antisemitisch en had haar aanhang vooral in Noord-Brabant. |
| Zwart geld | Geld dat op een illegale manier is verdiend en waarover geen belastingen en dergelijke is betaald; was veel in omloop na de Tweede Wereldoorlog. Men besloot toen tot de geldzuivering. |
| Zwarte Handel | Het clandestien verkopen van producten die anders alleen via distributie te krijgen waren; zeer winstgevend; streng verboden en zwaar bestraft. |
| Zweedse weg | Verbindingsroute van Engeland ( en de Nederlandse regering in Londen) via de consul in Stockholm en Nederlandse kustvaarders met spionagegroepen in Nederland; in 1943 opgerold door de Duitsers. |
| 'Zweeds wittebrood' | Voedsel, met name het brood gebakken van het meel dat de neutrale Zweden via het Rode Kruis per schip in de winter van 1944-1945 in het hongerende Nederland afleverde. |
| Zwevende kiezers | Groep kiezers die bij verkiezingen niet steeds op dezelfde politieke partij stemt. |
| Zwevende koopkracht | Geld dat in omloop is, dat dus onder de mensen is, en waarvoor eigenlijk niets te koop is omdat er te weinig goederen zijn; na de bezetting was er veel zwevende koopkracht die door de geldzuivering werd verminderd. |
| 'Zwiepen' | Omschrijving, gebruikt door Nederlandse militairen tijdens de politionele acties om alle Indonesiërs die zij zagen tijdens het doorzoeken van een kampong dood te schieten. |
| Zwitserse weg | Verbindingsroute (geheime postdienst) tussen Nederlandse kopstukken uit het verzet via het neutrale Zwitserland met de regering in Londen; van zomer 1942 tot zomer 1944. |
