Ontwikkeling

Kleinere klassen of betere leraren?

Aleid Truijens in Volkskrant 13 januari 2009

drs. J.W.Swaen Historicus www.blikopdewereld.nl

Wat een verademing een docent te ontmoeten die zijn werk met groot plezier doet. Zo iemand die het heerlijk vindt de hele dag veeleisende kinderen om zich heen te hebben en na zo’n vermoeiende werkdag fluitend naar huis fietst, om daar een stapel schriftjes na te kijken. Echt, die mensen bestaan. Meestal zijn het stressbestendige types, die er wonderwel in slagen elk weekend vrij te hebben.

Vermoeide tobbers

Dat jonge mensen het vak van leraar associëren met vermoeide, klagende tobbers, biedt weinig hoop op afname van het lerarentekort. Die stereotiepe klager sleept zich boos naar  buitenschoolse activiteiten, ouderavonden en open dagen, allemaal in z’n ‘vrije tijd’,  en kijkt aan het begin van het trimester reikhalzend uit naar de volgende vakantie. Je hoort chirurgen die meer dan zestig uur snijden of ondernemers die ieder vrij uurtje achter de klant aanjagen zelden klagen; hun lange werkweek is een teken van succes en status. Waarom geldt dat niet voor leraren?

Misschien omdat er bij leraren geen aanwijsbaar verband bestaat tussen overmatig werken en behaalde resultaten. Een econoom die tevens remedial teacher is, wees mij op de disbalans van vraag en aanbod in het onderwijs: de ‘prijs’ van onderwijs is gratis, het ‘product’ goed onderwijs is niet gedefinieerd. Leerlingen, ouders en directie kunnen eindeloos blijven vragen, omdat er geen rem zit op de consumptie. De taak is nooit af, het kan altijd beter. Ouders vragen altijd nóg meer aandacht voor hun unieke kind – begrijpelijk – en ze bellen je ’s avonds urenlang op. Een kleine verlichting van de officiële werktijd of een week werken in de vakantie doen weinig af aan die oeverloosheid.

Kleine klassen

Veel leraren geloven dat er één middel is om lesgeven aantrekkelijker te maken: kleinere klassen. Ook Evelien Tonkens (Forum, 7 januari) denkt dat. Zij meent bovendien dat kinderen in kleine klassen – vijftien leerlingen vindt ze ideaal – beter onderwijs krijgen. Daarbij verwijst ze naar Engelse privéscholen, waar toptalent wordt gekweekt in klasjes met tien leerlingen. Ook meent ze dat basisschoolleerkrachten in kleine klassen beter ‘aanstaande ministers én schoonmakers’ zullen bedienen – alsof je weet wie dat zijn –, zodat vervelende toetsen overbodig zijn. Tonkens is verbaasd dat geen enkel onderzoek heeft aangetoond dat kleinere klassen tot betere resultaten leiden. Ze denkt dat dit komt doordat ‘het effect van iets dat niet bestaat niet bewezen kan worden’.

Ik ben het met Tonkens eens dat kleine klassen voor leerlingen en leraren prettiger zijn. Maar zolang het effect van kleinere klassen op leerresultaten niet is aangetoond, is het onverstandig overheidsgeld voor onderwijsverbetering te besteden aan klassenverkleining. Er is wel onderzoek gedaan naar klassen met vijftien leerlingen. E.Annevelink promoveerde in 2004 op de effecten van klassenverkleining in groep 1-4  van de basisschool. Zij vond geen positieve effecten in kleine groepen (10tot 19 leerlingen), vergeleken met groepen van meer dan 22.

Effectieve leerkracht

In een grootschalig onderzoek van McKinsey  (2007) blijken factoren als klassengrootte en het hier fel bediscussieerde aantal lesuren totaal onbelangrijk. Sterker, landen die in de Pisa-rankings steevast hoog scoren, zoals Hongkong en Korea, kennen akelig grote klassen. McKinsey vond drie constanten die tot goede leerprestaties leiden, ongeacht culturele of sociaal-economische verschillen tussen leerlingen: selecteer de allerbeste studenten voor het lerarenberoep; leidt hen zeer goed op, en stel aan álle leerlingen, slim of zwak, hoge eisen. Drie dingen die we in Nederland niet doen.

McKinsey-onderzoekers ontdekten dat drie jaar onderwijs aan een gemiddeld intelligente 8-jarige, door een ‘effectieve’ of ‘ineffectieve’ leerkracht, een verschil van vijftig percentielpunten uitmaakt – het verschil tussen ondergemiddeld en goed, tussen schoonmaker en minister wellicht. De Engelse eliteklasjes en de overvolle Aziatische klassen hebben waarschijnlijk hun voortreffelijke leraar gemeen.
Er is geen garantie dat leerlingen in een klas van vijftien beter presteren dan in een van 31, zolang er iemand voor die klas staat die maar wat aanrommelt.

Toetsing

Evenmin zeker is dat talent in zo’n klasje beter wordt herkend: men kan van een kind lage verwachtingen hebben, die worden bewaarheid door het individueel makkelijke lesjes te geven; een grotere klas trekt zo’n leerling misschien mee omhoog. De keuze die Tonkens stelt, ‘tussen kleine klassen met minder controle en toetsen en grote klassen met veel controles’ is oneigenlijk. Ook in kleine klasjes blijft toetsing noodzakelijk.

Als het om geld gaat, is eerder sprake van een keuze tussen het welbevinden van de leraar en optimale leerresultaten en kansen voor kinderen. Besteden we onderwijsgeld aan klassenverkleining of aan betere lerarenopleidingen?  Ik zou kiezen voor betere lerarenopleidingen. Een leraar die weet dat hij het beste uit zijn leerlingen haalt, kan minder overwerken. Ineffectieve leraren moeten niet méér, maar doelgerichter werken; reusachtige inspanning die niets uithaalt, is verloren energie. Intussen moeten schooldirecties er alles aan doen de taak van leraren  te beperken en hun werk plezieriger te maken.