Commentar in NRC 7 oktober 2010
Bij haar uiteindelijke vrijspraak door het gerechtshof Den Bosch sprak Ina Post gisteren de gedenkwaardige woorden „als ze er maar van leren, anders is het voor niks geweest”. Haar veroordeling 24 jaar geleden was volgens het Hof te wijten aan een valse bekentenis die zij aflegde omdat ze door haar aanhouding leed aan een acute stress-stoornis. Zij was bovendien vatbaar voor suggestie, kreeg daderinformatie aangereikt en reproduceerde die onder druk tijdens de verhoren. Na de Schiedammer parkmoord en de Puttense moord is de zaak Ina Post daarmee de derde gerechtelijke dwaling als gevolg van een valse bekentenis.
Rechtspsychologen weten al heel lang dat valse of ingebeelde bekentenissen bestaan en een belangrijke bron van gerechtelijke fouten zijn. De risicogroepen zijn min of meer bekend. Arrestanten met een geestelijke stoornis, een leerstoornis, mensen die mentaal uit evenwicht zijn door angsten, een recent verlies of sterfgeval in de omgeving, ‘suggestibele’ of volgzame personen. Als de politie, zoals in de Puttense zaak, ruim honderd uur lang in gesprekken indringend met hen een misdrijf herbeleeft, dan kan het fout gaan.
Het is mogelijk om kwetsbare personen feiten en gebeurtenissen zo indringend te suggereren dat die als eigen waarheid worden overgenomen. Er zijn onderzoeken bekend waarbij het lukt om bij volkomen evenwichtige personen in gewone interviews valse herinneringen te ‘implanteren’. De kans op brokken is groot. Een kwart van de inmiddels 258 na DNA-onderzoek vrijgelaten onschuldig ter doodveroordeelden in de VS ‘bekende’ een moord die aantoonbaar niet door hen was gepleegd.
Oog hebben voor de mens achter de verdachte is dus een belangrijke les die uit de zaak-Ina Post getrokken kan worden. De verhorende rechercheurs waren „onvoldoende bedacht” op de „bijzondere psychische toestand” waarin de verdachte verkeerde, zoals het hof het tamelijk welwillend uitdrukte.
Daarbij werd voorbijgegaan aan de dagelijkse politiepraktijk waarbij het ‘halen’ van een bekentenis bij een verdachte geldt als bewijs van vakmanschap. Die praktijk kan dus ontaarden en onveilige resultaten opleveren. Strafrechters dienen daarom beter inzicht te eisen in de manier waarop een bekentenis werd verkregen. Verhoren moeten ook beter worden geregistreerd en gecontroleerd. Advocaten moeten hun nieuwe recht om bij het verhoor aanwezig te zijn, uitbuiten.
Dat in Nederland van verhoren geen geluid- of beeldopnamen worden gemaakt, is een misstand. Strafrechters moeten kritischer worden. Ook op zichzelf. Weten zij voldoende van de manipuleerbaarheid van de mens, van de werking van het geheugen? Of vertrouwen zij te veel op de kwaliteit van het onderzoek? Vorig jaar dwong het Europese Hof voor de mensenrechten pas af dat ook in Nederland advocaten bij politieverhoren aanwezig mogen zijn. Het politiemanagement klaagt nu al over de kosten en tijdverlies. Strafrechters dienen ook hogere eisen te stellen aan steunbewijs en kritischer te zijn op de overige bewijsmiddelen.
