Vrijspraak Ina Post en Lucia de Berk kwestie van toeval, vindt Ton Derksen
Frederiek Weeda in NRC dinsdag 12 oktober 2010
Honderden mensen zitten ten onrechte in de cel, meent Ton Derksen, die waarheidsvinding doceert aan recherche en rechters. Je veroordeling moet je kunnen aanvechten.
Het gerechtshof in Den Bosch sprak bejaardenverzorgster Ina Post (54) woensdag vrij. Vier jaar had ze gevangen gezeten omdat ze een bejaarde vrouw zou hebben gewurgd. Post had drie keer bekend, maar trok die bekentenis later in. Bewijs ontbrak verder, maar die bekentenissen lagen er wel. Dat vonden rechercheurs, Openbaar Ministerie en rechters voldoende. Post had, zo bleek later, bekend om er vanaf te zijn. Ze stond onder druk, was naïef en bang.
Jarenlang vocht Post voor eerherstel. Een tante had gespaard zodat Post de advocatenkosten kon betalen om door te gaan.
Haar vrijspraak hangt dus van toeval aan elkaar, zegt wetenschapsfilosoof Ton Derksen. Zij had toevallig een lieve tante die het herzieningsproces heeft betaald.
Derksen deed zeven maanden onderzoek naar de bewijsvoering tegen de Haagse verpleegkundige Lucia de Berk. Zij was veroordeeld voor moord op zeven patiënten. In april dit jaar werd zij vrijgesproken, op grond van Derksens onderzoek. Ook zij had jaren ten onrechte in de gevangenis gezeten. Politie, Openbaar Ministerie (OM) en rechters hadden niet willen zien dat De Berk toevallig de verpleegkundige was van zeven gestorven patiënten. De zus van Derksen, zelf arts, twijfelde aan de schuld van De Berk en vroeg haar broer met haar de zaak uit te zoeken. Toevallig had ik daar na mijn pensioen wel tijd voor.
De laatste twee jaar geeft hij les in waarheidsvinding bij de politie, rechters en justitie.
Als de doodstraf bestond...
Dan hadden Ina Post, Lucia de Berk, Cees B., Wilco Viets en Herman du Bois (Putten) misschien niet meer geleefd. In de VS zijn de laatste jaren 258 verdachten van death row gehaald omdat DNA-onderzoek uitwees dat zij de dader niet konden zijn.
Gerechtigheid kwam niet dankzij het systeem?
Nee, dankzij toeval. Ook Cees B., die een straf uitzat wegens moord op een meisje in een Schiedams park, kwam toevallig vrij: de echte dader, die voor iets anders bij de politie was, bekende plotseling. En de Puttense mannen Viets en De Bois kwamen vrij omdat verslaggever Peter R. de Vries talloze uitzendingen maakte die twijfel zaaiden over de veroordeling. Omdat hij dat toevallig wilde. Ik denk dat velen onschuldig vastzitten.
En nu?
Er moeten meer mogelijkheden komen om je veroordeling aan te vechten. In Engeland kan sinds tien jaar iedere veroordeelde bij een onafhankelijke commissie terecht. Die wijst de meeste zaken af, maar veertig mensen per jaar komen na die procedure alsnog vrij.
In 2006 is de Commissie Evaluatie Afgesloten Strafzaken ingesteld, na de Schiedammer Parkmoord.
Dat is een begin. Daar zijn drie zaken tot de eindstreep doorgedrongen, waaronder Lucia de Berk en Post. De drempel is hoog: het is alleen voor mensen met een jarenlange straf en voor wie een wetenschapper zoals ik onderzoek heeft gedaan naar de bewijsvoering. Dan volgen vele hobbels: eerst kijkt de toelatingscommissie ernaar, dan een commissie van het OM zelf, dan de Hoge Raad en dán gaat het OM opnieuw de schuld proberen te bewijzen.
Functioneert het strafsysteem wel?
Waterdicht is een strafsysteem nooit. Als de rechter iemand veroordeelt, weet hij dat er een heel kleine kans is, dat de verdachte het níet gedaan heeft. Zeg één procent kans. Van de honderd veroordeelden, zit er zo dus één ten onrechte vast. En van de 30.000...
Wat gaat er fout?
Vaak wíllen rechercheurs en het OM bewijzen dat de verdachte het heeft gedaan omdat ze dat oprecht geloven. Ze hechten vervolgens meer waarde aan het bewijs dat tegen iemand pleit dan aan het bewijs dat vóór iemand pleit. Dat is menselijk. Het zit ook in de opleiding. Juristen leren niet hoe je iets feitelijks onderzoekt. Dat leren wetenschappers. Je moet aantonen dat een stelling overeind blijft, ook als je er telkens op schiet.
Nu geeft u les.
Rechercheurs staan er voor open. Ze vertellen van hun neiging te denken: 'die man fietste elke keer in dat bos wanneer een meisje gemolesteerd werd, dat kán geen toeval zijn'. Maar dat is een foute redenering. Het kan wél toeval zijn. Als je in het gewone leven iemand verkeerd beschuldigt, is dat niet erg. Maar een rechter sluit mensen lange tijd op. Bij justitie moet en ze erkennen dat ze feilbare mensen zijn. Nu zeggen ze steeds: wij zijn professioneel, vertrouw nou maar op ons.
Is er druk om boeven te vangen?
Ook. Terwijl het Nederlands systeem ervan uitgaat dat het OM aan waarheidsvinding doet. En níét aan crime fighting. Het OM moet het belastende materiaal beoordelen én het ontlastende materiaal. Een advocaat voor de verdediging is in theorie overbodig. Het OM staat hier hoger dan de advocaat; hij mag bijvoorbeeld deskundigen oproepen en krijgt de informatie eerder. In het Amerikaanse systeem zijn aanklager en verdediger gelijkwaardig. De aanklager probeert te bewijzen dat verdachte schuldig is, de verdediging probeert hem vrij te pleiten. Probleem is dat officieren hier ook steeds meer op Amerikaanse wijze werken: als crime fighter.
Herzieningsfonds krijgt steun maar geen geld Het leek storm te lopen: het 'herzieningsfonds Ina Post' dat vorige week werd opgericht na de vrijspraak van de bejaardenverzorgster. Haar advocaat Gert-Jan Knoops meldde vrijdag dat het fonds werd overspoeld met steunbetuigingen van gewone mensen, wetenschappers en zelfs rechters. Maar de centen blijven uit. Vijf dagen later blijkt er nog geen paar honderd euro te zijn gestort op het vrijdag geopende rekeningnummer. Hoeveel precies, wil Knoops niet zeggen. Het fonds is bedoeld om veroordeelden die vechten voor herziening van hun strafzaak financieel te steunen. Post, die vier jaar in de gevangenis zat voor een moord die ze niet had gepleegd, kon de jarenlang durende herziening alleen betalen doordat haar tante ervoor had gespaard. Het ging vooral om advocatenkosten. Het fonds werd spontaan in het leven geroepen tijdens een interview met Knoops in het programma Pauw en Witteman afgelopen donderdag..
