Ontwikkeling

Scenariodenken tegen de tunnel

Malou van Hintum in Volkskrant 10 november 2007

drs.J.W.Swaen Historicus www.blikopdewereld.nl

Rechters en rechercheurs moeten af van het idee van eigen onfeilbaarheid, denken experts

Politie en justitie focussen soms te vroeg op één verdachte. Leren denken in scenario's kan dat voorkomen

Dat tunnelvisie bestaat, ontkennen zelfs politie en justitie niet meer. Maar het zal nog heel lang duren voordat rechercheurs, Openbaar Ministerie en rechters daadwerkelijk hun fouten durven toegeven, voorspelt Harrie Timmerman.

Timmerman is de politiepsycholoog die de Schiedammer parkmoord in de publiciteit bracht, de zaak waarin Cees B. onterecht veroordeeld werd voor de moord op de 11 jarige Nienke Kleiss. Terwijl een NFI-medewerker tijdens lezingen in het land meldde dat Cees B. onmogelijk de dader kon zijn en ook het OM daarvan op de hoogte was, draaide B. toch voor de moord op.

Hoe kan dat? En waarom was Timmerman de eerste die alarm sloeg, terwijl tientallen personen ervan wisten?

'Zowel bij justitie als bij politie is de cultuur heel erg gesloten,' zegt Timmerman. 'De buitenwereld is de vijand. Het feit dat het werk grotendeels geheim moet blijven en dat ook teams onderling niet met elkaar over hun zaak spreken, bevordert die wij-cultuur nog eens extra: wij moeten het oplossen en alleen wij weten hoe het in elkaar zit. De politie kent bovendien een heel hiërarchische cultuur. De wil van de leidinggevende is wet, de dingen gebeuren zoals hij het wil. Ben je het daar niet mee eens, dan kun je je biezen pakken.'

Voeg daarbij de druk van publiek en pers om bij grote, publiciteitsgevoelige zaken snel een dader te vinden, en het lijkt bijna onontkoombaar: informatie die past bij de verdachte(n) wordt gebruikt, informatie die er niet bij past, weggegooid. Want ontlastend materiaal ondermijnt een snelle oplossing.. Timmerman: 'Het is heel menselijk om te denken: dit is de verdachte, leg alles erbij wat dat ondersteunt.'

Hans Pieters, die in de jaren negentig als officier van justitie landelijke bekendheid kreeg vanwege de xtc-zaken die hij voor de rechter bracht, stelt dat binnen het OM kwaliteitsverbetering en een veranderde cultuur en houding nodig zijn om in de toekomst tunnelvisie te kunnen voorkomen. Pieters is programmamanager strafrecht bij het Studiecentrum Rechtshandhaving (SSR), het opleidingsinstituut voor de rechter­lijke macht. Hij is daar medeverantwoordelijk voor de cursussen op het gebied van strafrecht en strafprocesrecht die ontwikkeld worden voor het OM en de zitten­de magistratuur (ZM).

'Bij het OM zijn we bezig met de invoering van een licentiesysteem, wat betekent dat op termijn een officier van justitie een bepaalde functie binnen het OM alleen maar mag uitoefenen als hij aan harde criteria op het gebied van opleiding en ervaring voldoet. Bovendien moet in grote, complexe zaken sprake zijn van intervisie en tegenspraak.'

Dat zijn twee dingen die niet vanzelfsprekend zijn bij justitie, weet hij. Pieters: 'OM-mensen en rechters vinden het lastig zichzelf te laten toetsen, dat zit in de cultuur ingebakken. Het is dezelfde houding die je ook bij medici ziet: wij maken geen fouten en doen we dat wel, dan ligt dat niet aan ons.

'Bij rechters speelt bovendien de onafhankelijkheid een rol. Zij moeten onafhankelijk beslissingen nemen, en het is moeilijk om daar buiten de raadkamer over te discussiëren. Maar ook zij moeten zich blijven scholen.'

OM en ZM staan te veel op een voetstuk, vindt Pieters. 'We proberen met onze cursussen te laten zien welke beperkingen menselijke waarneming en besluitvorming met zich meebrengen.'

Het is een boodschap die weinig vreugdevol wordt ontvangen, zegt hij. 'Het is geen fijn moment voor officieren van justitie en rechters als hun bijna goddelijke profetie tot menselijke proporties wordt teruggebracht. Maar ze moeten zich er wel van bewust zijn dat ze net zo beperkt waarnemen als anderen. Want als je je dat realiseert, kun je middelen inzetten om dat te verbeteren.

'Wat we bijvoorbeeld weten, is dat informatie die het eerst binnenkomt, het langst blijft hangen. Die stuurt alle andere beslissingen aan. Daardoor kan een confinnation bias ontstaan, en het is heel moeilijk om daar uit te stappen.'

Intervisie - ook eens bij een ander te rade gaan - is belangrijk om alle informatie goed te blijven wegen. En tegenspraak organiseren: jezelf toetsbaar opstellen binnen je eigen organisatie, ook tegenover hiërarchisch ondergeschik­ten. Bovendien moet een officier van justitie kritische vragen blijven stellen aan de politie, ontlastend materiaal niet terzijde schuiven, en dossiers met pro's en contra's opstellen.

Al die dingen samen moeten ervoor zorgen dat hij blijft doen waarvoor hij is aangesteld: de juridische waarheid achterhalen. 'Het OM moet een open mind houden. OM'ers zijn geen verlengstuk van de opsporingsdienst, ze horen geen pure crimefighters te zijn,' benadrukt Pieters.

Ook bij de politie wordt aan het voorkómen van tunnelvisie gewerkt, zegt Theo Derksen, programmamanager van het lectoraat Criminaliteitsbeheersing en Recherche aan de Politieacademie. En ook bij de politie is het organi­seren van tegenspraak cruciaal. Derksen: 'Daar is een aparte training voor ontwikkeld. Je moet het rechercheproces goed kennen om de argumentatie achter beslissingen te kunnen doorgronden en de dilemma's te herkennen. Tegensprekers zijn daarom altijd erva­ren rechercheurs.'

Om tunnelvisie te voorkomen, zijn daarnaast nog twee andere dingen belangrijk, zegt Derksen. 'Ten eerste de psychologische en groepsdynamische processen in het politiewerk. Tunnelvisie dreigt wanneer de teamleiding opmerkingen negeert en wanneer bij de besluitvorming het investment prindple een rol speelt: we hebben al zo veel geïnvesteerd in dit on­derzoek, dat willen we doorzetten, koste wat het kost.'

Daarnaast moet er consequent aan hypothesevorming en scena­rio-denken worden gedaan, zegt Derksen. 'Je moet niet focussen op één mogelijke verdachte, maar alle mogelijkheden in kaart bren­gen.' Zelf heeft hij, met een analist, deze methode voor de eerste keer toegepast bij de moord op Louis Sévèke.

Afslag op rotonde

Scenario's bedenk je als er nog geen bewijsmateriaal is, geen verdachte en geen motief, zegt Derksen. Vervolgens wordt alle informatie die door onderzoek beschikbaar komt, in de verschillende scenario's gepast. Sommige worden sterker, andere vallen af. Derksen: 'Op een bepaald moment kun je besluiten je op één scenario te richten. Je neemt als het ware een afslag op de rotonde en gaat een bepaalde weg in. Als je goed vastlegt wanneer en waarom je dat doet, kun je later altijd weer op die afslag terugkomen als de weg doodlopend blijkt te zijn.'

Politiemensen willen verschrikkelijk graag een zaak oplossen, zegt Derksen. 'Soms wordt het zelfs een persoonlijke vendetta. Die drive werkt verkeerde besluiten in de hand, kijk maar naar de zaak-Lucia de B. Daar was de focus meteen op De B., er is kennelijk nooit iemand anders in beeld geweest en er zijn ook nooit alterna­tieve scenario's bedacht.'

Het verbaast hem dan ook niets dat de Commissie Evaluatie Afgesloten Strafzaken adviseert in de zaak De B. zulke scenario's te ont­wikkelen.

Het OM werkt aan 'verbeterprogramma's' sinds 2005. Toen verscheen het rapport van de Com­missie Posthumus over de Schie­dammer parkmoord, met daarin aanbevelingen om herhaling te voorkomen.

De politieacademie besteed sinds 2004 aandacht aan het voorkómen van tunnelvisie. 'We hebben tot 2012 de tijd gekregen om het licentiesysteem volledig binnen het OM door te voeren. Nu geldt al de regel dat alleen specifiek gekwalificeerde en opgeleide officieren van justitie een TGO, een team grootschalig onderzoek, mogen leiden,' zegt Pieters.

Harrie Timmerman moet het allemaal nog zien. In zijn boek Tegendraads, dat begin december verschijnt, beschrijft hij enkele zaken waarbij hij zelf betrokken was. Hij laat zien hoe door gerechtelijke dwalingen en tunnelvisie de verkeerde achter de tralies kwam, of een zaak te snel werd opgegeven. Daarbij valt op dat met name leidinggevenden slecht tegen kritiek kunnen.

Timmerman: 'Gezichtsverlies lijden is ongeveer het ergste wat er is. Er verandert nu wel iets, mensen zijn zich ervan bewust dat er constant zaken misgaan. Maar wanneer je ziet dat iemand als ik ontslagen wordt als hij iets aan de kaak stelt, denk je wel drie keer na voordat je kritiek levert.'