drs.J.W.Swaen Historicus www.blikopdewereld.nl
36.0 Thema: Gevangenis
36.1 De cellenmarkt is onvoorspelbaar
36.2 Soorten gevangenissen
36.3 Jeugddedentie
36.4 Straffen
36.1 De cellenmarkt is onvoorspelbaar
De roep om veiligheid in de politiek zal leiden tot nog vollere gevangenissen. Zonder voldoende cellen is strenger straffen zinloos. Meermanscellen en elektronisch huisarrest zijn verre van ideaal .
Door Rob Schoof
Meer dan honderd jaar oud is het Huis van Bewaring aan de Helperlinie in Groningen. De strafinrichting moet over enkele jaren dicht, want in het nabijgelegen dorp Hoogkerk wordt een nieuwe gevangenis gebouwd. Toch hebben de muren van de benauwde cellen (toilet, bed, tafel, stoel, televisie) nog niet zo lang geleden een lik verf gekregen. Het is allerminst uitgesloten dat justitie de oude cellen langer nodig heeft, zeker zolang gedetineerden vervroegd naar huis moeten worden gestuurd omdat de vraag naar cellen groter is dan het aanbod. Als de voortekenen niet bedriegen worden de gevangenissen de komende jaren voller en voller. Aan de vooravond van de verkiezingen buitelen links en rechts over elkaar heen in hun beloften om de Nederlandse samenleving veiliger te maken. Meer politie, meerjustitie, meer arrestaties, hogere straffen. De politiek wil de justitiële keten kunnen 'afrekenen' op concrete zaken als aantallen arrestaties, ophelderingspercentages en vervolgingen. De gevangenis is het eindpunt van de justitiële keten. Zonder voldoende cellen kunnen politie en justitie opsporen wat ze willen, veel veiliger zal de samenleving er niet van worden, zo hebben ministers van justitie door de eeuwen heen ondervonden. In 1893, bijvoorbeeld, konden bijna duizend rechterlijke vonnissen niet worden uitgevoerd omdat Nederland met een totaal van 1.200 cellen ernstige 'cellennood' kende. Het ministerie gaf officieren van justitie destijds zelfs de opdracht voor de rechter terughoudend te zijn met hun strafeisen, schrijft historicus Marcel Verburg in de Geschiedenis van het ministerie van justitie.
Ruim een eeuw later telt het gevangeniswezen 13.000 cellen, maar dat aantal is onder het groeiende repressieve beleid lang niet genoeg."Als de straffen langer en zwaarder worden, als er meer agenten en officieren van justitie komen krijg j e een geweldige druk op de celcapaciteit", zegt Marijke van Veen. Zij is directeur van het Huis van Bewaring in Groningen, van twee penitentiaire inrichtingen in Leeuwarden en van het Huis van Bewaring in Hoogeveen - samen goed voor 780 cellen in het noorden. Justitie kan de benodigde celcapaciteit in het gevangeniswezen nauwelijks voorspellen, zo blijkt uit de cijfers van de afgelopen tien jaar. In 1994 was het land te klein toen ruim 5.300 verdachten werden heengezonden. Dat liep door de bouw van nieuwe gevangenissen in 1999 terug tot nul. In 2000 liep het weer op tot 19, een jaar later werden 46 gedetineerden weggestuurd en vorig jaar leek het er voor velen op dat de gedetineerden overal vrolijk zwaaiend uit de gevangenispoorten kwamen dansen: 4.800 gedetineerden werden vervroegd naar huis gestuurd, terwijl van 4.200 veroordeelden de straf werd onderbroken. Zij zullen opnieuw moeten worden gearresteerd zodra er meer celruimte is. "De tekorten zijn dermate groot dat de geloofwaardigheid van de strafrechtspleging in het geding is", zo luidde minister Donner onlangs de noodklok.
Zwalkend beleid, of een onvoorspelbare markt? Dat laatste, zegt Peter van der Sande, directeur van het gevangeniswezen."We baseren ons op prognoses van het Wetenschappelijk Onderzoeks- en Documentatiecentrum van Justitie", zegt hij. Justitie combineert de cijfers van het WODC met de beleidsvoornemens. Dat blijkt heel moeilijk te voorspellen. Je kunt wel duizend cellen meer laten bouwen dan je over een paar jaar nodig denkt te hebben, maar voor hetzelfde geld staan ze leeg. En daar is gewoon niet genoeg geld voor beschikbaar." Een verschil met tien jaar geleden is wel dat het ventiel tegenwoordig aan de 'achterkant' van de gevangenissen zit. Destijds werden louter verdachten vrijgelaten, nu wordt gedetineerden het laatste deel (maximaal drie maanden) kwijtgescholden. Het blijft voorlopig "hozen in een lekkende boot", erkent minister Donner. Hij verwacht dat het cellentekort in 2006 weer is opgelost. Maar dan moeten er wel ruim vijfduizend plaatsen in het gevangeniswezen bijkomen.De oorzaak van de snel oplopende tekorten is de verharding in de bestrijding van de criminaliteit, en met name van overlast veroorzakende 'veelplegers' of 'draaideurcriminelen' en de vangst van honderden Antilliaanse bolletjesslikkers op Schiphol. Dat heeft te maken met een samenleving die het afgelopen jaar heel snel is verhard, zegt gevangenisdirecteur Van Veen. Zij vindt dat de roep om meer veiligheid zo langzamerhand tot een "enorme hype" is geworden. De hardere maatschappij eist ook meer van het gevangeniswezen. "Er zijn veel meer mensen die zeggen: doe er maar acht op een zaaltje, zo ligt mijn oma ook in het ziekenhuis." Van Veen, de enige vrouwelijke algemene gevangenisdirecteur in Nederland, wijst op de gevaren van een eenzijdige versterking van de justitiële keten."Het is gemakkelijk om te roepen dat er 8.000 agenten extra moeten komen, maar als er heel veel mensen worden opgepakt, moeten er ook een heleboel worden vrijgelaten, tenzij je genoeg cellen hebt. Ik denk dat mensen zich nog onveiliger zullen voelen dan nu, als de meeste verdachten binnen twee uur weer op straat staan." Voorlopig moet Van Veen dit jaar in haar strafinrichtingen nog bezuinigen, constateert ze.
Door de oplopende tekorten is justitie constant op zoek naar alternatieven, zoals het ruimer toepassen van de elektronische detentie, waarbij gedeti -neerden met een band om de enkel lopen en hun bewegingen op afstand worden gecontroleerd. En net als in de negentiende eeuw is ook de discussie over het plaatsen van twee of meer gedetineerden op één cel weer opgelaaid. Rechters wilden daar destijds liever niet aan, omdat criminelen elkaar negatief zouden kunnen beïnvloeden. Minister Donner denkt daar anders over: hij heeft de wetswijziging die 'meermans-cellen' mogelijk maakt nagenoeg klaar. Donner wil dat gedetineerden gezamenlijk worden opgesloten, met uitzondering van minderjarigen, verslaafden en psychisch gestoorden. Dat kan pas als de wetswijziging door het parlement is aangenomen. Justitie begint wel per 1 maart met de invoering van meermanscellen in penitentiaire inrichtingen in Utrecht, Breda, Doetinchem, Vught, Tilburg en Maastricht. Van der Sande: "Wij vragen gedetineerden dan of zij met twee op een cel willen zitten. Zolang het op vrijwillige basis gaat, kan dat." Toch staat niet iedereen te juichen over meermanscellen. Vooral het gevangenispersoneel heeft grote bedenkingen. "Het vergt nogal wat veranderingen in de penitentiaire inrich -tingen", voorspelt gevangenisdirecteur Marijke van Veen. "Het is niet zo simpel dat je even een bedje erbij zet in een cel", zegt ook Van der Sande. De 13.000 werknemers in het gevangeniswezen zijn vooral bezorgd over de veiligheid. "Voor een bewaarder is het heel anders of er één of twee gedetineerden achter een deur staan als je een cel binnenkomt', zegt Van Veen."Dan zou je met twee man de cel in moeten. En hoe ga je om met twee vechtende celgenoten?Je moet bij iedereen nagaan of het verstandig is dat hij een cel deelt met een ander." Om een voorbeeld te noemen een: een Irakees en een Amerikaan of een Israëliër op één cel kan problemen geven in deze tijd. Voor talloze andere combinaties geldt hetzelfde. Zedendelinquenten - helemaal achteraan in de pikorde van een gevangenispopulatie - kunnen volgens Van Veen nauwelijks bij plegers van andere delicten worden geplaatst. Datzelfde geldt voor minderjarigen of geestelijk gestoorden. En dat zijn alleen nog de gevallen waarvan het op voorhand te zeggen valt, meent Van Veen. "Ik denk dat je eerst een gedetineerde een paar weken moet observeren om te kunnen beoordelen of hij een cel met een ander kan delen. Vergeet niet dat de cellen niet groter worden. Naar de wc gaan in een cel is geen feest als er een ander bij zit. Het gaat om dat soort kleine dingen. Waar kijken ze naar op televisie? SBS of voetbal?"
36.2 SOORTEN GEVANGENISSEN
Nederland kent verschillende soorten gevangenissen. Ze zijn allemaal onderdeel van de Dienst Justitiële Inrichtingen (DJI). Deze verzorgt in opdracht van het ministerie van Justitie de uitvoering van vrijheidsbeperkende straffen.Er zijn verschillende gevangenissen voor mannen, vrouwen, volwassenen en vreemdelingen.Daarnaast zijn de gevangenissen ingedeeld naar de mate van Beveiliging. Extra beveiligde inrichting EBI. Nederland kent een EBI, gevestigd in Vught, met 24 cellen. De inrichting is bestemd voor ingeslotenen die een extreem vluchtrisico vormen en voor gedetineerden die, indien zij zouden ontsnappen, voor zeer grote maatschappelijke onrust zouden zorgen.
Gesloten inrichting
Personen die veroordeeld zijn tot gevangenisstraf gaan in beginsel eerst naar een gesloten inrichting. Deze inrichtingen kenmerken zich dooreen hoge mate van beveiliging. Binnen de gesloten inrichting heersen verschillende regimes.
Halfopen inrichting
Als een gedetineerde nog maar anderhalf jaar moet zitten, kan hij naar een halfopen inrichting. Een selectiefunctionaris beslist of de overplaatsing naar een half open inrichting verantwoord is. TBS - passanten en vreemdelingen die na hun detentie worden uitgeleverd of uitgezet, komen bijvoorbeeld in een half - open inrichting terecht. Deze inrichtingen zijn minder zwaar beveiligd. De gedetineerden krijgen er meer vrijheid, maar ook meer verantwoordelijkheden. Een keer per vier weken mogen ze een weekend naar huis. Alleen gedetineerden voor wie het einde van hun detentietraject in zicht is, verblijven in een halfopen inrichting. Daarom besteedt men hier veel aandacht aan maatschappelijke integratie.
Open inrichting
Gedetineerden die nog maximaal vijf maanden moeten zitten, kunnen nar een open inrichting. De gedetineerde verblijft hier alleen s’ avonds en s’ nachts. Overdag werkt hij zelfstandig bij een werkgever of volgt hij een opleiding buiten de inrichting. Elk weekend mag de gedetineerde naar huis. Een selectiefunctionaris bepaalt welke gedetineerden in aanmerking komen voor platsing in een open inrichtingPenitentiaire programma"s
Hoewel voormalige gedetineerden deze programma's buiten de inrichting volgen, vallen de programma's toch onder de verantwoordelijkheid van het gevangeniswezen. De deelnemers krijgen een opleiding of lopen stage bij een werkgever. De inrichting, verzorgt het programma samen met de reclassering. Doel van deze programma's is de ex-gedetineerden te helpen met het opbouwen van een zinvol gestaan. Een penitentiair programma duurt maximaal een half jaar.
36.3 JEUGDDETENTIEStraatrovertjes die het hebben gemunt op portemonnees, jonge vandalen, minderjarige drugkoeriers en geweldsplegertjes, ze lopen allemaal het risico gearresteerd en berecht te worden. Waar ze vervolgens terechtkomen hangt of van hun situatie.
Voor veroordeelde jongeren tussen de twaalf en achttien jaar bestaan in Nederland zeventien Jeugdinrichtingen, waar in totaal plaats is voor 1.900 minderjarige wetsovertreders. Afhankelijk van de uitspraak van de rechter komt een minderjarige in een opvanginrichting of een behandel inrichting. Een opvanginrichting is een gesloten inrichting waar jeugddetentie wordt uitgezeten. Dit is de enige straf waartoe een minderjarige veroordeeld kan worden. In totaal zijn er elf opvanginrichtingen in Nederland.
Voor jongeren van 12 tot en met 16 jaar is de maximumstraf een jaar, voor 17-en 18-jarigen maximaal twee jaar. Uit cijfers van het ministerie van justitie van oktober 2002 blijkt dat in totaal 1.981 jongeren in een inrichting zaten, van wie 855 in een opvanginrichting en 1.126 in een behandelinrichting. Van de 1.981 minderjarige gevangene was 1.481 van het mannelijke geslacht.
In de opvanginrichtingen ( de gesloten inrichtingen) zat in oktober van het afgelopen jaar bijna de helft van de jongeren in preventieve hechtenis, namelijk 388. Van alle jongeren die in 2001 in preventieve hechtenis zaten (in totaal 2.855), was dat in bijna 60 procent van de gevallen wegens geweldsmisdrijven. Bijna 30 procent van de minderjarigen werd verdacht van vermogensmisdrijven (bijv. autodiefstal, beroving, zakkenrollerij, winkeldiefstal en inbraak). Naast Jeugddetentie kunnen jongeren ook op andere gronden voor een bepaalde tijd in een inrichting worden geplaatst. De strafrechtelijke maatregel , 'plaatsing in een inrichting voor jeug igen'(PU) wordt gegeven aan jongeren met een ontwikkelingsachterstand die een misdrijf hebben gepleegd. Afhankelijk van de zwaarte van een misdrijf kan deze maatregel leiden tot een verblijf in een inrichting van maximaal zes jaar. De minder zware 'ondertoezichtstelling'(OTS), een kinderbeschermingsmaatregel, leidt ertoe dat een minderjarige uit huis geplaatst kan worden en in een internaat, een pleeggezin of in een inrichting terechtkomt. De maximumperiode voor de OTS is twee jaar. Zowel bij een strafrechtelijke maatregel als bij een kinderbeschermingsmaatregel krijgt een jongere een plaats in een van dertien behandelinrichtingen, een open inrichting. Jonge gedetineerden volgen hier een scholings - en trainingsprogramma waarbij voorbereiding op de terugkeer in de samenleving centraal staat.
36.4 STRAFFEN
Naast de celstraf kent het Nederlandse strafrecht nog twee hoofdstraffen: geldstraffen en taakstraffen. De rechter, kan een veroordeelde daarnaast ook een zogeheten maatregel opleggen.Een overzicht
Administratieve sanctie .
De meeste lichte verkeersovertredingen worden bestraft met zogenaamde Administratieve sancties. De betrapte verkeersovertreder krijgt een beschikking thuisgestuurd door het centraal justitieel lncasso Bureau. Op deze beschikking wordt een korte omschrijving van de overtreding gegeven. De overtreder moet via de bijgevoegde acceptgiro een bepaalde geldsom betalen.Schadevergoedingsmaatregel
De veroordeelde die deze maatregel krijgt opgelegd, moet een opgelegd bedrag aan zijn slachtoffer betalen
