42) TBS en de dilemma's Deel 1 Mesdagkliniek

drs.J.W.Swaen Historicus www.blikopdewereld.nl

42.0 TBS EN DE DILEMMA ’S Deel 1

42.1 De riskante puinhoop in de Groningse Mesdagkliniek

42.2 Superpapa

42.3 Pikorde

42.4 Eilandjes

42.5 Zesde zintuig

42.6 Rumoer rondom TBS

42.1 DE RISKANTE PUINHOOP IN DE GRONINGSE VAN MESDAGKLINIEKHET GLAZEN HOKEen verkrachting, intimiteiten, een ontsnapping, hoge werkdruk, ziekteverzuim:In de Van Mesdagkliniek is een onwerkbare situatie ontstaan.Hoe het rijksasiel voor psychopaten een ‘mega-groeistuip’ doormaakte en de 164 patiënten hun eigen spelletje gingen spelen.Door Joke Mat NRC 23 oktober 1999

De afdelingen zijn genoemd naar rivieren. Op Lauwers 11 staat begin september een enigszins verdort boeket op tafel. ‘We leven met jullie mee’, staat op het kaartje dat erin steekt. 'De collega's van Marne l.'

Het was een therapeute van Lauwers 11 die in mei tijdens een door haar begeleid verlof door een patiënt werd verkracht. Hij was verliefd op haar, bleek later. Een maand eerder was bekend geworden dat vier vrouwelijke therapeuten uit de Van Mesdag -kliniek waren geschorst op verdenking van seksuele betrekkingen met patiënten. De rijksrecherche stelde een strafrechtelijk onderzoek in. De zaak werd geseponeerd wegens gebrek aan bewijs. Wel meldde de rijksrecherche dat in de kliniek "grensoverschrijdende" praktijken waren aangetroffen. Deze incidenten in de zwaarst beveiligde tbs-kliniek van Nederland waren het voorlopige slot van een lange reeks.

In 1997 ontsnapte de zeer gevaarlijke Duitse crimineel Stefan Kröger, die met een honger-staking voor elkaar had gekregen dat hij uit de extra beveiligde strafgevangenis FBi in Vught werd overgeplaatst naar de kliniek in Groningen. Vorig jaar schreef de vakbond AbvaKabo brandbrieven aan Justitie wegens de werkdruk en het hoge ziekteverzuim in de inrichting. Enkele maanden geleden klaagden twee patiënten op de televisie dat ze te lang moesten wachten op therapie en dat er op de afdelingen openlijk drugs werden gebruikt. Deze week liet bij hoge uitzondering ook het personeel van zich horen. In een communiqué zegde de ondernemingsraad het vertrouwen in de directie op. In de kliniek is volgens de raad een onwerkbare situatie ontstaan door een sfeer van angst en wantrouwen, gekweekt door het management. Inmiddels heeft ook de Inspectie voor de Gezondheidszorg een vernietigend oordeel over de kliniek geveld. "Het is daar een 'volstrekte en buitengewoon riskante puinhoop", zegt de Groningse advocaat A. Wijnberg, wiens kantoor zo'n vijftien patiënten en drie personeelsleden uit de kliniek als cliënt heeft. Zijn kantoorgenoot M. Wolters: "Het management heeft een duidelijke, repressieve koers. Personeelsleden kunnen niet zeggen wat hun op het hart ligt. Dat leidt tot roddel en achterklap. " En de patiënten, hoofdzakelijk bestaand uit moordenaars, pedoseksuelen en verkrachters, willen dat weleens uitbuiten.

42.2 Superpapa

Waar is zorgmanager Nel de Haan? vraagt een secretaresse aan de portier. Op Lauwers 11, is het antwoord. Is dat boven of beneden, vraagt ze. De portier weet het ook niet. "Zie je nou", zegt ze, terwijl we door de lange rechte gangen opzoek gaan. "Zo groot is het hier geworden. Ik weet niet eens meer de weg”. Op de gang wordt ze door verschillende medewerkers gegroet als een oude vriendin die men lang niet heeft gezien. Daarnaast lopen er patiënten langs, op weg naar de kantine die zij delen met het personeel. Een trekt een grote etenskar achter zich aan en kijkt strak naar de grond. "Iedereen die geen bordje op heeft is een patiënt", licht de secretaresse toe.

De Van Mesdag-kliiiick, opgericht in 1884 als een strafgevangenis en in 1962 omgevormd tot 'rijksasiel voor psychopaten', is de afgelopen jaren explosief gegroeid. Omdat er steeds meer tbs -veroordeelden kwamen, die wegens plaatsgebrek soms jarenlang in gewone gevangenissen op hun behandeling moesten wachten, besloot Justitie het aantal tbs –plaat-sen sterk uit te breiden. In de Van Mesdag betekende dat een verdubbeling van het aantal patiënten in vier jaar tijd, van ongeveer 90 tot binnenkort 180. Het personeelsbestand steeg navenant tot nu zo'n 400 man. Het oude gebouw werd gerenoveerd, er werd een nieuwe vleugel aangebouwd. De Van Mesdag was een dorp, zegt medisch directeur Sven Leeuwestein, tevens, waarnemend algemeen directeur en achttien jaar werkzaam in de kliniek. "De directeur was een burgemeester op het dorpsplein die alles en iedereen van haver tot gort kende." De kliniek was een psychoanalytische therapeutische gemeenschap, werkend volgens het gezinsmodel.

Jelmer van Marle, geneesheer-directeur van de Van Mesdag van 1984 tot 1990 en nu onder meer adviseur van het ministerie van Justitie: "Aan de ene kant waren er 'vaders' voor de regels (de psychiaters), aan de andere kant 'moeders' voor de zorg (de sociotherapeuten, in die tijd overigens vrijwel allemaal mannen). "De geneesheer-directeur was een soort superpapa." Kenmerkend was volgens Van Marle de "uitnodigende" behandeling."Had de patiënt geen zin, dan hoefde hij niet te komen. Hij werd niet achter de broek gezeten."

Van Marle vertrok, zegt hij, toen hij zag aankomen dat het aantal patiënten boven de honderd ging stijgen. "Dan zou de therapeutische gemeenschap onmogelijk worden." Dat was zo.

De nieuwe directeur Olof de Haas, nu tbs - hervormer op het ministerie van Justitie, introduceerde een radicaal andere benadering. Niet langer werd geprobeerd de persoonlijkheid van de patiënt te veranderen.

De behandeling richtte zich voortaan op vier factoren: delictgevaarlijkheid, persoon, maatschappelijke inbedding, vaardigheden. Aan elk van deze dingen werd in de therapieën gewerkt. De veranderingen hadden hun weerslag op de veiligheid, denkt van Marle, die over de Van Mesdag een proefschrift schreef met de titel Een gesloten systeem.

"Behalve materiële beveiliging in de vorm van camera's en hoge hekken is er ook zoiets als relationele beveiliging. Daarbij gaat het om het inschatten van iemands gemoedstoestand. Een stuk van die therapeutische gemeenschapsgedachte is datje met elkaar leeft en elkaars stemmingen in de gaten houdt."

42.3 Pikorde"

Als een kwaadaardig puistje" duiken de problemen in de Van Mesdag steeds weer op, constateert Kamerlid J. Niederer, justitiewoordvoerder van de VVD. Hij wijt ze aan de snelle groei, de vele veranderingen in korte tijd. De ambtelijke leiding van de rijkskliniek is volgens hem niet goed in staat geweest de "mega -groeistuip" te begeleiden. "De interim-managers komen en gaan, maar het blijft doorzieken." Niederer zou de kliniek daarom het liefst privatiseren. Van de acht tbs-klinieken in Nederland zijn er nu al vier particulier.


Raes vindt net als Van der Vaart dat er nu maar één 'zorgwekkend'  bezwaar aan het tbs -systeem kleeft: de lange wachttijden voor een behandelplaats in een kliniek. "justitie zou zich primair moeten richten op een goede doorstroom van de tbs 'ers", vindt Van der Vaart. "Er zijn situaties denkbaar waarbij er met een patiënt sneller naar buiten wordt gewerkt", stelt  Raes. "Bijvoorbeeld als het gaat om delicten die in de familiekring zijn gepleegd, zoals partnerdoding waarbij de kans op recidive minder  is. Ook hebben we een zwakbegaafde man, die met zijn nichtjes had geknoeid, in plaats van in een kliniek, in een thuislozen internaat geplaatst. Daar woont en werkt hij. De omgeving biedt hem een dagtaak en structuur. De man is bereid  zich aan afspraken te houden en  staat onder scherp toezicht van de reclassering die we een terugkeergarantie hebben gegeven. Die man doet het daar prima”.

Raes kijt uit naar het gezamenlijk rapport over de tbs van ambtenaren van Justitie, Volksgezondheid, Financiën en Algemene Zaken dat in juli of augustus (1998) zal verschijnen. Hij hoopt dat deze werkgroep gevoelig zal zijn voor de successen van het systeem. “Kijk alleen al naar de recidivecijfers. Van de ex – tbs ‘ers recidiveert 20% terwijl zo’n 80% van de ex - bajesklanten opnieuw de fout in gaat”. De Van Mesdag telt nu twee 'divisies' met ongeveer tachtig bewoners: een voor psychotische patiënten en een voor persoonlijkheidsgestoorden. Vooral in die laatste divisie gaat het steeds weer het mis. De man die in mei zijn begeleidster verkrachtte verbleef daar, de vier geschorste therapeuten waren daar werkzaam. Persoonlijkheidsgestoorden zijn volgens Leeuwestein de allermoeilijkste categorie patiënten. "Vroeger werden ze psychopaat genoemd. Ze zijn veeleisend, dwingend, zuigend. Ze testen je uit." "Ze spelen in op je gevoel", beaamt Johan Witvoet (38), sinds drie jaar werkzaam als sociotherapeut in de tbs-kliniek en afkomstig uit de psychiatrie. "'Ja formeel vind je dat, maar wat vind je persoonlijk',' Ik kan wel merken dat jij het ook anders vindt'. Dat zijn kenmerkende uitspraken." De accepterende houding van een hulpverlener is voor veel van de patiënten volkomen nieuw. "Het overdondert ze. Ze trekken het snel in het persoonlijke. Denken dat ze een bijzondere betekenis voor je hebben." Witvoet werkt op Lauwers 1, een afdeling in de probleemdivisie. Er wonen elf patiënten, begeleid door twaalf sociotherapeuten van wie er in altijd drie aanwezig zijn. Twee patiënten bladeren een tijdschrift door in de gemeenschappelijke zithoek, de rest is elders in de kliniek aan het werk. Er staat een biljart, er hangt een dartbord. De pijltjes zitten achter slot en grendel, vertelt Witvoet, maar in de afdelingskeuken ligt het bestek open en bloot op het aanrecht Er wordt precies bijgehouden hoeveel vorken en messen er zijn, zegt hij.Het kantoortje van de sociotherapeuten is een glazen hok in het midden van waaruit de hele afdeling is te overzien. Ook de teamvergaderingen hebben daar plaats. Volgens Witvoet is dat eigenlijk niet goed. "De patiënten kunnen dat allemaal zien. En non-verbaal zeg je ook veel. Ze zien precies hoe de pikorde is. En dat weten ze dan weer feilloos te gebruiken". Door de groei van de kliniek werkt juist bij de persoonlijkheidsgestoorden relatief veel nieuw personeel, vaak rechtstreeks afkomstig van hun opleiding aan de Hanzenhogeschool. Zonder ervaring met de behandeling van criminelen gaan ze in de Van Mesdag als sociotherapeut aan de slag."Sociotherapeuten zijn de meest bedreigde groep", zegt Van Marle. "Ze halen mensen uit hun cel, ontbijten met ze, gaan met ze voetballen" Van de sociotherapeuten wordt bovendien verwacht dat ze tot op zekere hoogte een persoonlijke relatie aangaan met de patiënt. "Anders kun je niet behandelen", zegt Witvoet. "Tegelijk moetje professioneel zijn. Dat is een grijs gebied waarin wij voortdurend opereren."Twee van de vier geschorste medewerkers waren sociotherapeut, de andere twee waren arbeidstherapeut en een sociaal cultureel werker. Een extra complicatie is de man - vrouwverhouding. Vrouwelijk personeel betrad pas beginjaren tachtig voor het eerst de kliniek. Nel de Haan (47), een van de eerste vrouwelijke werknemers, trof "een sterke mannencultuur" aan. "Het personeel kwam vaak uit gevangenissen. Er was meer afstand tussen bewoner en werker dan nu. Meer escalaties ook, voor mijn gevoel." De komst van de vrouwen introduceerde allerlei nieuwe spanningen in de therapeutische gemeenschap. "In het begin gingen sommigen zich heel verleidelijk of juist supermannelijk gedragen", zegt Leeuwestein. "Mannelijke behandelaars gingen beschermend optreden. Je kreeg discussies: Mag een vrouw een patiënt achter de deur sluiten of niet. Wat je merkte is dat mannen de situatie zo gingen organiseren dat zij die klussen klaarden." Volgens advocaat Wijnberg waren bijvoorbeeld ook verjaardagen ineens een probleem. "Het was bekend dat er geen cadeaus uitgewisseld mochten worden, verder was er geen beleid. Dus ging een afdeling in conclaaf. De ene helft van de dames zei: Wij vinden het niet erg om afgezoend te worden, de andere wilde dat niet. Dat leverde ruzies op. En de bewoners stonden er verlekkerd naar te kijken. En dat is wel het gevaarlijkste slag van Nederland." Toen er meer vrouwen kwamen, werd er een werkgroep ingesteld over 'het functioneren in een mannencultuur'. "Die heeft begin jaren,negentig twee jaar gefunctioneerd", zegt Leeuwestein. "Daarna heeft het zichzelf opgelost. De vrouwen wilden niet verbijzonderd worden en problemen verder oplossen per team. Dat is een gezond standpunt. Achteraf kan je je afvragen of we er aan toe waren." Nog altijd zijn volgens hem 's zomers de kledingvoor - schriften een issue. "Mag een man wel of niet in een short. Hoe kort mag de rok zijn. Moet een vrouw per se een bh dragen of niet." Van de ongeveer tweehonderd sociotherapeuten is nu zo'n 35 procent vrouw. "Het komt nu voor dat van de drie sociotherapeuten op een afdeling er drie vrouw zijn", zegt Leeuwestein. "Wij vinden dat dat niet kan."Nel de Haan werkte veertien jaar lang als sociotherapeut. Sinds kort is ze 'zorgmanager' voor twee afdelingen, een nieuwe functie. Volgens De Haan heeft het in de Van Mesdagkliniek lang ontbroken aan een voldoende open klimaat. Allerlei dingen bleven daardoor onbesproken. "Het is moeilijk als je het gevoel hebt dat je veroordeeld wordt als je fouten maakt. Dat je er niet mee voor de dag kunt komen. Het maakt dat je wellicht geheimpjes krijgt." Ook ver verliefdheden werd niet gepraat, zegt ze. "Ik heb niet meegemaakt dat het openlijk werd besproken. Ik heb een verliefdheid meegemaakt, maar dat kwam pas aan het licht toen het al heel ver was. Als je een ander klimaat hebt, waarin je als team veel opener kunt zijn, zullen dit soort dingen eerder kunnen worden voorkomen." Overigens zijn zij en Johan Witvoet er niet van overtuigd dat de vier therapeuten die eerder dit jaar zijn geschorst daadwerkelijk seksueel over de schreef zijn gegaan. Witvoet:"Het onderzoek heeft niets aangetoond. In hoeverre is er dan ingegaan op een gerucht dat al dan niet bewust is verspreid door de patiënten? Dat is iets wat ik niet uitsluit. 42.4 Eilandjes Leeuwestein is dezelfde mening toegedaan. "Het was het woord van de patiënten tegenover dat van de therapeuten. Was er seks die verder ging dan een aai over de bol en zoenen? Een therapeut zei dat het daarbij was gebleven. Met Oudjaar. Maar de patiënt zei dat er meer was gebeurd." Intern onderzoek heeft volgens hem wel aangetoond dat er andere dingen waren gebeurd die 'grensoverschrijdend' waren. "Een therapeut van buiten de afdeling ging bijvoorbeeld een keer per week eten bij een patiënt die haar zijn liefde had verklaard. Dan wek je verkeerde verwachtingen." Maar de patiënten hebben volgens Leeuwestein "hun eigen spelletje" gespeeld. Ze zijn naar de Inspectie voor de Gezondheidszorg gestapt toen het interne onderzoek was afgerond. Langs die weg kwam de zaak uiteindelijk bij de rijks -recherche terecht. Motier Leeuwestein sluit wraak niet uit. "Patiënten verkeren natuurlijk in een situatie van onmacht. Je kunt macht uitoefenen door iemand te verleiden. Je kunt haar chantabel maken. Dat is gebeurd."Van de vier geschorste medewerkers komt er 1 niet terug, een arbeidstherapeut die in tijdelijke dienst was. Met de andere drie worden nog gesprek -ken gevoerd. De bevindingen van de rijksrecherche kwamen niet als een verrassing, zegt Leeuwestein. De conclusies zijn niet openbaar gemaakt, maar volgens Leeuwestein betrof de kritiek onder meer het ontbreken van beleid, van protocollen' voor het omgaan met de patiënten en gebrek aan begeleiding voor de sociotherapeuten. Sommige punten kan hij wel onderschrijven. "Achteraf gezien waren de afdelingen te autonoom. Eilandjes die hun eigen regels hadden, hoe goedbedoeld ook. Dan zie je dat de echte regels toch wat vervagen. Dat geeft onduidelijkheid, zowel voor bewoners als voor patiënten." Celbezoek door een sociotherapeut bijvoorbeeld. Op de ene afdeling duurde dat maximaal een half uur, op de andere maximaal een uur. Bij de ene afdeling werd het nauwlettend in de gaten gehouden, bij de andere niet. Op sommige afdelingen bleken regelmatig patiënten op het kantoor van de sociotherapeuten te komen. "Dat heeft een veiligheidsaspect. Wij willen dat niet." Andere kritiek verwerpt hij. "Er waren dingen die wij vanzelfsprekend vonden en de rijksrecherche niet. Zij vroegen aan de patiënten: Is het jullie duidelijk dat jullie geen seksuele contacten mogen hebben met het personeel. Dan zeiden die: Nee, dat is niet schriftelijk vastgelegd. Dan denk ik: Ja, hoe zit de wereld dan in elkaar. Bovendien: Sociotherapeuten hebben een beroepscode. Daar staat in dat dat niet mag." Maar ook hij denkt dat er te weinig over is gepraat. "De discussie is te weinig open gevoerd.. Niet structureel. Niet bij herhaling." 42.5 Zesde zintuig Als er dingen mis waren, waarom greep het management niet in? Het lijkt erop dat men te druk bezig was met reorganiseren. Leeuwestein: "We dachten: Dáárna moeten we niet die divisie aan de slag. Omdat we het idee kregen: het desintegreert daar." Directeur Vonk van het bureau dat de reorganisatie regisseerde is door Justitie inmiddels benoemd tot interim-directeur Bedrijfsvoering in de kliniek. In de loop van dit jaar zijn op de probleemdivisie ook interim managers benoemd. Maar Leeuwestein wil de voormalige leiding niet de schuld geven van alle problemen. "Het kwam door het hele systeem. Dat kan de directie zich ook aantrekken."Op twee van de drie clusters van de probleemdivisie zijn nu interim managers benoemd, van buiten. Met een frisse blik. Maar de kritiek die de ondernemingsraad deze week naar buiten bracht richt zich juist weer tegen hen. De nieuwe managers zouden niet luisteren naar het oude personeel en geheel voorbijgaan aan hun expertise. De vele onder -zoeken hebben hun weerslag gehad op de kliniek. Een kleine, raamloze ruimte naast de ingang van Lauwers 1 was de kamer van een afdelingshoofd; maar is nu gereserveerd voor behandelgesprekken met de patiënten. "Eerst deden we die gesprekken 'op verblijf ", vertelt Witvoet. "Maar het is toch gebleken dat dit beter is. Iets meer afstand." Voortaan krijgende sociotherapeuten supervisie als team. Eens in de drie weken. Verplicht. Terecht, vindt Witvoet. "Het team is de basis. Heb je meningsverschillen en kun je dat niet hanteren dan word je' afgesplitst' door de patiënten." Over het algemeen voelen De Haan en Witvoet zich wel veilig in de kliniek, voorzover dat mogelijk is. "Je ontwikkelt een soort zesde zintuig. Als je binnenkomt en er is iets dan voel je dat meteen", zegt Witvoet. De Haan:"Met name op grond van het contact met de patiënten voel je je veilig. En je hebt je collega's." Ook heeft de Van Mesdag als enige tbs-kliniek speciaal beveiligingspersoneel, de zogenoemde Beambtes in Algemene Dienst. "Je drukt op je pieper en ze staan voor je." De verkrachting in mei, hoe tragisch ook, was volgens De Haan niet te voorkomen. "Alleen als je alle patiënten constant binnenhoudt en zorgt dat je nooit in een 1-op-1-situatie met ze komt. Er was kennelijk nog een stukje pathologie dat hij niet had laten zien. Dat is een van de moeilijkste dingen. Je zit dagelijks bij hem en dan blijkt in één keer dat je toch dingen niet hebt gezien." Het dorp is voorgoed verdwenen."We zijn bezig een systeem in te voeren waarin ook medewerkers gecontroleerd worden op onder meer drugs", zegt Leeuwestein. "Ik heb nooit één aanwijzing gehad dat iemand dat deed. Maar als de kliniek steeds groter wordt, is het niet uit te sluiten dat het toch gebeurt. Ook daar kunnen grenzen worden overschreden." 42.6 Rumoer rond TBSDe tbs – maatregel ligt zwaar onder vuur. Waar vroeger slechts een handvol advocaten de strafmogelijkheid onrechtvaardig vond, komt nu ook kritiek uit de overbelaste tbs – klinieken zelf.In een reeks bezuinigingsmogelijkheden stelden hoge ambtenaren van Justitie ook afschaffing van de tbs aan de orde. Kortom: het moet anders. Maar Hoe?Algemeen Dagblad zaterdag 27 juni 1998 Johan VeldkampToen alle gruweldaden van de Belgische kindermoordenaar Marc Dutroux twee jaar geleden aan het licht kwamen, wisten de Nederlanders één ding zeker: zo'n psychopaat zou hier levenslang én tbs – terbeschikkingstelling - krijgen en waarschijnlijk nooit meer vrij komen. Leve de tbs! Een rechter geeft tbs, al dan niet naast celstraf, aan niet- of verminderd toerekeningsvatbare plegers van ernstige geweldsdelicten. De maatregel is primair bedoeld om de maatschappij te beschermen tegen gevaarlijke delinquenten met een ernstige psychische stoornis. Pas secundair om hen, na een intensieve psychiatrische behandeling, een kans te geven op een nieuw bestaan. Is er ondanks behandeling nog steeds gevaar van herhaling dan kan de rechter de tbs -termijn onbeperkt verlengen. TBS oogst in het buitenland bewondering vanwege het beveiligende én humane karakter. Velen beschouwen de maatregel als een grote verworvenheid van onze rechtsstaat. Maar de vraag rijst of de behandelmethoden in de klinieken nog wel realistisch zijn en of ze, voor bepaalde tbs 'ers überhaupt zin hebben. Het systeem is te duur, overbelast en staat ter discussie. Een bed in een TBS kliniek kost tussen de 270 en 365 euro per dag, er zijn 870 beschikbare plaatsen in tbs -inrichtingen en de gemiddelde behandelduur is toegenomen van 4 tot 6 á 7 jaar. Het aantal delinquenten dat tbs opgelegd krijgt door de rechter neemt steeds meer toe (nu: zo'n 200 per jaar). De wachtlijst telt 175 mensen. De gemiddelde wachttijd is zo'n 380 dagen. Delinquenten, die hun celstraf er al op hebben zitten, brengen die tijd in een huis van bewaring door. Dat kost handen vol geld, want een tbs 'er die langer dan zes maanden moet wachten, mag een schadeclaim indienen. (gegevens juni 1998) Ambtenaren van het ministerie van justitie, die onlangs een reeks bezuinigingsmogelijkheden op een rijtje zette, becijferden dat afschaffing van de maatregel zo'n 50 miljoen gulden zou opleveren. Tachtig procent van de gestoorde delinquenten zou dan voortaan in gevangenissen terecht komen en twintig procent in een gewone psychiatrische instelling. Forensisch psychiater Guus van Leeuwen reageert kritisch. "juist de mogelijkheid om naast celstraf ook tbs te geven maakt ons strafrecht genuanceerd. De ambtenaren van het ministerie weten niet waarover ze praten. Gevangenissen hebben een totaal gebrek aan ervaring om met tbs 'ers om te gaan. En de omgeving is ongeschikt voor een eventuele behandeling." Mieke van der Vaart, rechter in Amsterdam: "Ook gewone psychiatrische instellingen zitten niet te wachten op tbs 'ers. Zij kunnen alleen mensen aan die al maanden hun medicatie nemen maar niet mensen die gewelddadige delicten hebben gepleegd en andere patiënten én het verplegend personeel angst inboezemen." De strafpleiters Cees Korvinus en Dirk van der Landen, ook docent straf(proces)recht aan de Katholieke Universiteit van Tilburg, voeren al jaren een kruistocht tegen tbs. Van hen mag het hele systeem op de helling. Geef gevaarlijke delinquenten hoge gevangenis - straffen en kijk daarna naar een zinvolle invulling daarvan, is hun devies. Met mensen die niet gemotiveerd zijn voor behandeling kun je toch niets beginnen. Van der Landen: "Zet mensen met een psychische stoornis die echt niet willen in een soort verpleeggevangenis waar ze wel wat extra zorg krijgen en goede medicatie, maar laat ze verder met rust. Zo wordt de bestaande behandelcapaciteit voor mensen die wel gemotiveerd zijn beter benut." Korvinus: "Een deel van juist die coöperatieve groep kan ook terecht in een psychiatrisch ziekenhuis in plaats van een dure tbs -kliniek. Werkt de persoon opeens niet meer mee, dan wordt hij meteen teruggeplaatst in de cel. Zo hoeft de rechter zich niet meer om de twee jaar te buigen over een verlenging van de tbs want de straf staat al vast. En de gedetineerde is verlost van de onzekerheid over zijn vrijlating." Korvinus vindt het tbs -systeem onrechtvaardig. "Verdachten die volledig verantwoordelijk zijn voor hun daad krijgen een gewone gevangenisstraf op maat. Delinquenten die door een psychiater gedeeltelijk verantwoordelijk worden en tbs krijgen, zitten gemiddeld 2 tot 3 keer zo lang vast." "Verdachten mogen zo'n onderzoek weigeren. Vaak krijgen ze dan een veel lagere straf dan iemand die dat niet doet. Ook maak ik bezwaar tegen het voorspellen van toekomstig gevaarlijk gedrag. Psychiaters zijn geen betere voorspellers van de toekomt dan waarzeggers. " Ook Van der Landen zet kanttekeningen bij de psychiatrische rapporten. "In de praktijk blijkt: hoe gruwelijker het delict, hoe waarschijnlijker de conclusie van een psychiater dat er iets schort aan de toerekeningsvatbaarheid van de dader. Zo’n bewering mist vaak elke wetenschapper onderbouwing." De advocaten willen dat rechters meer gebruik maken van tegen rapportages. Korvinus: "Nu nemen de rechters, die toch ook een eigen verantwoordelijkheid hebben, 90 procent van de adviezen van het Pieter Baan Centrum of Districtspsychiatrische Diensten (DPD's) klakkeloos over. Ze doen vaak moeilijk als een advocaat vraagt om een second opinion. Kennelijk vinden ze het vervelend uit verscheidene visies te moeten kiezen." Van der Landen: "Het recht op tegenonderzoek moet een wettelijke basis krijgen. Tbs is zeer ingrijpend voor de betrokkene die vaak lang weg is uit de samenleving." Van der Vaart reageert ontstemd. "Rechters doen niets anders dan ingewikkelde beslissingen nemen. Makkelijk hoor, om te zeggen dat wij wat de tbs -adviezen betreft, verschillende meningen opeens uit de weg zouden gaan. Het is aan de advocaten om aannemelijk te maken dat een tbs -advies onterecht is. Maar ik krijg bijna nooit verzoeken om een tegenrapportage." "Ook de veronderstelling dat rechters te makkelijk en te vaak tbs opleggen is onjuist. Het aantal ernstige delicten en delinquenten met een gecompliceerde psychische of persoonlijkheidsstoornis neemt steeds meer toe. Dus ook het aantal tbs - opleggingen. Als ik rapporten onder ogen krijg waarin staat dat een delinquent zwaar gestoord is en de kans op herhaling erg groot, dan is het niet aan mij om te zeggen: het zal wel meevallen." Klinisch psychologe Yvonne van den Berg, hoofd van een van de behandelteams van de' Nijmeegse Pompekliniek, pleitte op de opiniepagina van Trouw voor het solliciteren naar een tbs - behandeling. Veroordeelden zouden de behandeling dan niet meer kunnen saboteren als een verwend kind, maar de therapie als een kans moeten zien die zij niet mogen laten schieten. Van den Berg is vóór een behandeling op maat gedurende een vaststaande gevangenisstraf Deskundigen zouden in samenspraak met de patiënt tot een plan van aanpak kunnen komen: opname in een kliniek of een goedkopere tbs therapie in de gevangenis. De wachtlijsten voor de tbs –inrichtingen worden dan korter. Van Leeuwen, hoogleraar aan de Leidse universiteit en werkzaam bij de District Psychiatrische Dienst in Maastricht en het psychiatrisch centrum De Grote Beek in Eindhoven, vindt dat Van den Berg er niets van heeft begrepen: "Veel delinquenten zijn bang voor behandeling of wijten alles aan een ander. Zij vinden zichzelf niet gestoord. Goed, ze hebben die man dan wel dood geschoten, 'maar dan had hij maar niet moeten bewegen'. Ook delinquenten die wél behandeld willen worden belanden op een gegeven moment in een dal en willen dan niet meer verder met de therapie. Dwang is en blijft dus noodzakelijk." Hij vindt wel dat er in een aantal gevallen sneller een einde moet komen aan de behandeling. "De rechter kan op een gegeven moment tijdens een verlengingszitting zeggen: 'We gaan nog even door. Maar dit is echt de laatste termijn.' Ondanks een negatief advies van de therapeuten." Diek Raes is hoogleraar forensische psychiatrie aan de Vrije Universiteit in Amsterdam en directeur van het Meijersinstituut in Utrecht. Dat zoekt uit in welke kliniek een tbs 'er het beste op zijn plaats is. Dat Van den Berg zich voornamelijk op de motivatie van tbs 'ers concentreert acht hij principieel onjuist. "De maatregel is er primair om de samenleving te beschermen, niet om een delinquent te behandelen. Alleen mensen behandelen op vrijwillige basis is strijdig met dat doel. omdat tbs een van de zwaarste sancties is binnen het strafrecht hebben we de morele verplichting er alles aan te doen een veroordeelde goed te begeleiden, zodat er uiteindelijk sprake is van een verantwoorde vermindering van de delictgevaarlijkheid. De oneindigheid van het instrument is hét middel om ongemotiveerde toch te laten meewerken." "Er zijn niet zomaar allerlei alternatieven denkbaar," zegt Raes. "Een sociaal vaardige, intelligente, sadistische verkrachten stuur je niet naar het Riagg. Die moet psychotherapie volgen in een streng beveiligde setting. Wel is het nog maar de vraag of dat zo'n 365 euro per dag moet kosten en of je het hele scala aan therapieën op zo’n man moet loslaten. Ik ben dan ook voor differentiatie in regimes en vind het een zinnige gedachte om niet iedere tbs 'er 7 jaar lang' zeer intensief te behandelen." Voor een aantal jonge tbs'ers' biedt een gewone gevangenis volgens Raes structuur en rust. "Maar overwegen om ze eerst eens te laten leven in een groep, zonder er meteen allerlei therapeuten op te zetten. Ook dan kunnen ze leren dat er grenzen zijn en dat ze de verantwoordelijk moeten nemen voor hun eigen gedrag. En met een aangepaste behandeling zijn mensen die voor het eerst een delict hebben gepleegd en tbs krijgen mogelijk ook veel eerder rijp voor terugkeer in de samenleving."

Ontwikkeling