Ontwikkeling

De geheime hobby van pater Frits

Gevoel voor actualiteit kan men journalist en columnist Gerard  van  Westerloo niet ontzeggen. Het lijkt geen toeval dat zijn jongste egodocument, De  pater  en het meisje, verscheen in de week voorafgaand aan de buitengewone vergadering die Paus Benedictus XVI afgelopen maandag en dinsdag belegde met vierentwintig Ierse bisschoppen naar aanleiding  van  het onthutsende rapport over het grootschalige misbruik  van  kinderen door katholieke geestelijken in het aartsbisdom Dublin. Of, na de vier bisschoppen die in de publicatie  van  het rapport voldoende aanleiding zagen op eigen initiatief terug te treden, de bijeenkomst tot ontslag of rechtsvervolging zal leiden lijkt onwaarschijnlijk.

Anders dan het boetekleed, is de roomse mantel der liefde doorgaans ruim bemeten, zoals bij eerdere onthullingen  van  vergelijkbare aard is gebleken. En  van  kerkbestuurlijke zijde is men altijd meer beducht geweest voor de schade die ruchtbaarheid, aan dit soort zaken gegeven, toebrengt aan de Kerk dan aan de ingrijpende gevolgen voor de getraumatiseerde kinderschare. Zoals Tarcisio Bertone, tweede man  van  het Vaticaan, bij aanvang  van  het pauselijk beraad al liet doorschemeren, regeert vooral de angst dat de geestelijkheid brodeloos wordt als de Ieren massaal het vertrouwen in de Kerk, en daarmee wellicht ook hun geloof in God verliezen.

Dat het hier niet om incidenten gaat, bewijzen eerdere, qua omvang en inhoud vergelijkbare schandalen in de Verenigde Staten en meer recentelijk nog de ontdekking dat op verschillende, door  pater -jezuïeten geleide gymnasia in Duitsland, mogelijk honderden kinderen seksueel zijn misbruikt en lichamelijk en psychisch mishandeld. Kindermisbruik door katholieke geestelijken is een kwestie  van  structurele aard, zo blijkt ook uit  Van  Westerloo’s verhaal over de ongelijkwaardige relatie tussen de dan 32-jarige  pater   Frits  en het destijds 13-jarige zusje  van  de auteur; een geschiedenis die hij ruim vijftig jaar na dato met pijnlijke precisie en tot in de verbijsterende details aan het licht brengt.

Tineke was niet het enige slachtoffer  van   pater   Frits . Met zijn aangrijpende relaas  van  wat zijn zus overkwam en de gevolgen daarvan, geeft  Van  Westerloo een gezicht aan al die naamlozen die hetzelfde is aangedaan door zwartgerokte mannen aan wier zorgen zij door hun gelovige ouders blindelings werden toevertrouwd.

Gerard zelf was overigens de eerste die, als misdienaar, met de  pater   van  de Maristenorde te maken kreeg. Dat  pater   Frits  hem op een fietstocht tijdens een gezamenlijke overnachting vroeg zijn onderbroek uit te doen, wat Gerard pertinent weigerde, had een veeg teken moeten zijn. Maar Gerard zweeg.

Frits  werd halverwege de verzuilde jaren vijftig  van  de vorige eeuw een graag geziene gast bij de zeer katholieke  Van  Westerloo’s en bood aan het op school minder goed meekomende dochtertje des huizes bijles Engels te geven. Het bleef niet bij Engels. En Tineke, een puber die thuis niet meetelde, verliefd als zij was op de aantrekkelijke  pater , verscheen steeds vaker op zijn kamer. ’s Middags bij hem in de biechtstoel, ’s avonds bij hem op schoot, zoals ook het geval was met hartsvriendin Afra, die eveneens in handen viel  van   pater   Frits .
Dat het daarbij niet tot de ultieme daad kwam – ‘het waren slechts respectvol uitgevoerde experimenten om uit te vinden onder welke omstandigheden ik nog trouw kon blijven aan mijn celibataire gelofte’, zou  Frits  naderhand tegenover  Van  Westerloo als excuus aanvoeren – doet aan de ernst  van  de situatie niks af. De meisjes hielpen hem op zijn verzoek wel degelijk aan zijn gerief.

Waarschijnlijk door oplettendheid  van  Afra’s moeder, die het drietal betrapte toen ze op een avond gearmd uit de bioscoop kwamen, en de  pater  op straat de huid vol schold, liep  Frits  tegen de lamp. Tineke vertelt broer Gerard hoe zij op een avond uit bed werd gehaald om aan de eettafel haar ouders en drie priesters uit te leggen wat er allemaal tussen haar en  Frits  was voorgevallen.
Het meest traumatische aan die ervaring was dat haar ouders geen enkele moeite deden haar tijdens dat gesprek te steunen. ‘Ze waren volledig op de hand  van  de priesters’, teleurgesteld en woedend op de dochter die jarenlang in het geniep erotische spelletjes speelde met een priester. Haar moeder neemt zij dat achteraf nog het meeste kwalijk. ‘Uiteindelijk had ze, op die vreselijke avond [. . .] vóór de Kerk gekozen en tegen haar dochter, die haar die avond meer dan wie ook nodig had.’

Gerard heeft achteraf wel een verklaring voor die hondstrouwe houding  van  zijn ouders jegen de katholieke kerk en haar gezagsdragers. Want ‘mijn hemel, wat waren we rooms. En katholiek. En braaf’. Naar zijn mening is het heilig ontzag  van  zijn vader voor al wat in priesterlijk gewaad gekleed gaat, niet alleen de bron  van  de ellende die Tineke bij gevolg moet doormaken – een ongelukkig huwelijk en een seksueel geremd leven – maar ook  van  het feit dat een zaak als deze zonder enig gerucht in de doofpot kon verdwijnen.

Zo rooms zijn ze, dat als Gerards broer Ed de hand  van  broeder Matthias, verbonden aan dezelfde parochie  van  Onze-Lieve-Vrouwe, de koningin des Vredes, in zijn onderbroekje voelt, hij dit als een eer in plaats  van  een aanranding beschouwt. Want broeder Matthias kan zo mooi uit de Bijbel vertellen. . .

Pater   Frits  blijkt daags na het avondlijke gesprek met de noorderzon vertrokken, overgeplaatst naar andere oorden, waar hij, niet langer belast door het ontkend verleden, nieuwe slachtoffers maakt. Dit ondanks het feit dat zijn meerderen in de Maristenorde ervan wisten. Maar die deden er het zwijgen toe. En de voor  pater   Frits  belastende correspondentie blijkt naderhand op onverklaarbare wijze uit het archief verdwenen.

Gerard  van  Westerloo, oud-hoofdredacteur  van  Vrij Nederland en de Groene Amsterdammer en journalist in hart en nieren, heeft voor deze reportage ruimhartig het principe  van  hoor en wederhoor toegepast. Hij sprak niet alleen met zus Tineke en haar vriendin Afra, maar bijvoorbeeld ook met de dochter  van  een destijds getrouwde vrouw met wie  Frits  in Amsterdam een relatie had, en met de huidige overste  van  de Paters Maristen. En hij heeft meermalen langdurig gesproken met de onbetwiste hoofdrolspeler,  pater   Frits , die 85 jaar oud en inmiddels pastoor in ruste, net over de Duitse grens ‘achter Venlo’ woont.

Veel wijzer is hij  van  die gesprekken overigens niet geworden.  Pater   Frits  blijkt een meester in het maken  van  omtrekkende bewegingen – vragen als ‘waarom verrichtte u seksuele handelingen met mijn zusje?’ worden steevast beantwoord met de wedervraag ‘Ach, wat zijn seksuele handelingen?’ –, het in twijfel trekken  van  de betrouwbaarheid  van  het geheugen  van  de betrokkenen – ‘Dát zijn Tineke’s en Afra’s herinneringen, niet de mijne’ – en het vergoelijken  van  zijn handelingen door een beroep op het door hem daarbij betoonde respect voor de lichamelijke integriteit  van  de meisjes.

Maar naast de openhartigheid  van  de betrokkenen en de dubbele moraal  van  de geestelijkheid is het meest opmerkelijke aan De  pater  en het meisje toch wel het feit dat  Van  Westerloo in zijn beoordeling  van  de feiten voortdurend balanceert tussen beschuldiging en begrip, tussen weerzin en mededogen. Uiteindelijk is veel zo niet alles terug te voeren op wat hij ‘de zonde  van  het celibaat’ doopt. Een rooms-katholieke kerk die gezonde 12-jarigen naar het seminarie stuurt en ze tot een levenslange seksuele onthouding veroordeelt, is hoofdschuldige. ‘Er moet ook onder hen zeer veel geleden zijn.’