We hebben 160 gasten online

Werner Rings Leben mit dem Feind

Gepost in Duitsland

 

 

Leben mit dem Feind

Leven met de vijand

Dit discussiestuk is gebaseerd op het boek van Werner Rings 'Leben mit dem Feind' dat als ondertitel heeft: 'Anpassung und Widerstand in Hitlers Europa, 1939-1945.

 

Het toch wel lijvige boek bestaat uit 4 gedeelten:

Deel één is getiteld 'die grosze Herausforderung' en is een soort inleiding. Hierin wordt de aanloop tot de tweede wereldoorlog, de loop van de eerste oorlogsjaren en de misdaden der Duitsers in de verschillende Europese landen beschreven.

'Leben mit dem Feind' is het tweede gedeelte van het boek, en hierin geeft de schrijver een (theoretisch) overzicht van de verschillende soorten collaboratie die in het Europa van de 2e W.O, voorkwamen.

In het derde deel geeft Rings zo'n zelfde overzicht, maar dan van de verschillende soorten verzet.

Het laatste gedeelte is getiteld 'Unbequeme Partner', en beschrijft de verhouding tussen de geallieerde machten en de verschillende verzetsbewegingen.

De eerste drie gedeelten hangen nauw met elkaar samen.

'Die Herausforderungen der Lüge und Gewalt die von Hitler und dem Nationalsozialismus ausgingen lieszen stets diese beiden Antworten zu Unterwerfung oder Auflehung, also Anpassung und Collaboration oder Widerstand' (Rings blz.23)

Werner Rings beroept zich er regelmatig op, dat hij met zijn stellingen tegen de algemeen gevestigde opvattingen ingaat. Zo ziet men tegenwoordig bijvoorbeeld 'verzet' als een normale reaktie op de Duitse bezetting, en'collaboratie' als verraad. Uit dit boek komt naar voren dat deze opvatting geenszins met de werkelijkheid strookt. Daarnaast heeft Rings de opvatting dat Hitler de 2e W.O, wilde, een opvatting die lang niet door iedereen gedeeld wordt.(zie bijv. A.J.P. Taylor in zijn 'Origins of the Second World War'.)

Hitler wilde volgens Rings wel degelijk oorlog maar wist d.m.v. z'n 'doppelspiel' (woorden, beloften, die totaal niet strookten met zijn daden) 'die Welt uber seine wahren Absichten zu taäuzschen'(Rings, blz.14). Dat hij met z'n dubbelspel succes had lag volgens Rings aan de lichtgelovigheid van z'n tijdgenoten. Oorzaak: Niemand geloofde dat een vooraanstaand politicus, zelfs Hitler niet, oorlog zou gaan voeren. Met W.0. 1 was immers gebleken : 'Der Krieg war sinnlos geworden' (Rings, blz19).

Europa bleek dan ook alles over te hebben voor de vrede. En m.b.v. z'n dubbelspel liet Hitler Europa in de waan. T.a.v. alle landen deed hij toezeggingen, waardoor 'die Illusion der Sicherheit' ontstond (Rings, blz.24), maar deze toezeggingen brak hij net zo gemakkelijk als dat hij ze deed.

Holland en België bijvoorbeeld waren uitentreure gewaarschuwd dat de zekerheid een illusie was. Op 10 januari 1940 was hen d.m.v. een neergestort vliegtuig de oorlogsplannen in handen gevallen, terwijl ook overste J.G.van Sas met grote regelmaat boodschappen uit Berlijn overseinde. Maar: 'Hitlers diplomatische Zauberei lämteseine Gegner'(Rings p.33).

Zijn wereldbeeld was de volgende: Misdaad, politiek en oorlog zijn één. Oorlog is de voortzetting van politiek met andere middelen. Een oorlogsverklaring voordat men begint is dan ook zinloos. Daarnaast pleitte Hitler nog voor reinhouden van het ras en voor het recht van de Ariërs op 'Lebensraum'.

Maar wat nu 'Het Nieuwe Europa' was, wat het inhield, en hoe het georganiseerd zou moeten worden, daarover stond niets vast. Hitler heeft zich nooit over de ordening/organisatie van z'n rijk uitgelaten. Hij legde slechts de nadruk op geweld ('Ja, wir Bind Barbaren, wir wollen es sein, es ist ein. Ehrentitel'.(Rings. blz.41).

Dit geweld werd vooral in praktijk gebracht in Oost Europa, alwaar Duitsland een 'Vernichtungskrieg' voer (Rings, blz.43). Het doel van deze oorlog, en de aldaar gevoerde 'Ostpolitik' was een 'Auf Sklavenhalterei gegrundete Kolonialherrschaft' (Rings, blz.44).

Dat het ook anders kan bewijst Denemarken. Justitie, leger en politie bleven in Deense handen. De socialistische ( ) regering o.l.v. `Thorwald Stauning bleef zitten, het parlement en de koning bleven funktioneren.

Rings: verklaart deze bezettingsvorm uit de behoefte aan een tegenmodel tegen de praktijken in het Oosten. De rest van Europa zat tussen deze twee extreme 'herrschaftsformen' in. Maar welke bezettingsvorm een bepaald land c.q. volk ook beleefde, de bezetting 'an sich' en de daarmee samenhangende misdaden vormden één grote uitdaging.

Voorbeelden zijn de bombardementen op Warschau, Rotterdam, Londen, Coventry en Belgrado, het stelselmatig vervolgen van de intelligentsia, de enorme uitbuiting en plundering der economiën door Duitsland en 'die organisierte Grausamheit' met als gevolg geknakte trots, eer en eigenwaarde en het ontstaan van een wurgend gevoel van onmacht.

Dit alles groeide uit tot een uitdaging, die elke Europeaan eens met collaboratie en aanpassing, of weerstand en verzet had te beantwoorden.De eersten die hiertoe hadden te beslissen waren de staatshoofden en regeringen. Een bijkomend probleem was nog dat, hoe men ook reageerde, men altijd het woord 'verraad' hoorde vallen. Uitwijken stond gelijk aan in de steek laten, blijven was hetzelfde als het volk uitleveren.

Wanneer de verschillende regeringen uit die tijd onder de loep worden genomen, dan verschijnt een zeldzame paradox: Degenen die bleven werden vaak als helden gezien. Degenen die uitweken werden als lafaards bekeken. 0m tot een beslissing te komen zou men eerst rustig moeten nadenken, doch daarvoor ontbrak de tijd. In deze uiterst gespannen situatie besloot de koning van België te blijven, terwijl de regering vluchtte.

Nu is het tegenwoordig heersende beeld: Collaboratie is zwakte, verraad weerstand is 'selbstverständlich'. Maar uit dit voorbeeld komt een heel ander beeld naar voren: De koning wilde door zijn optreden een bloedbad voorkomen. Z'n optreden was wel fout, maar geen verraad.

De regering had maanden van angst en twijfel nodig voordat ze na heel veel omzwervingen te Londen aankwam.

Pétain, 'de sterke man waar heel Frankrijk in geloofde', besloot tot kapitulatie. Frankrijk verlaten zou volgens hem gelijk staan aan deserteren. Nee, men moest blijven, 'und das Unglück und Leiden des Volkes auf sich nehmen' (Rings blz.78).

Zoals gezien blijft de regering in Denemarken gewoon doorfunktioneren.

Buiten deze drie landen besluit iedere regering tot uitwijken en verzet.

Hoe reageerde nu het gewone volk?

De Belgische koning als krijgsgevangene werd als held bejubeld, terwijl de vlucht van het Hollandse Koningshuis verbittering bracht. Hieruit, en uit andere voorbeelden blijkt: In het Westen wilde men vrede, onafhankelijk van wat de gevolgen zouden zijn. 'Alles ist besser als Krieg' (Rings blz.87).

Ook zonder overvloed, ja zelfs met tekorten, veranderde er niets aan deze geesteshouding. Kortom, in West Europa waren de vooruitzichten voor een mogelijke collaboratie niet ongunstig. 'Die grosze Herausforderung hatte sich hier noch nicht zusammengebraut' (Rings blz.89).

In het Oosten lag de situatie anders.Tsjechoslowakije had een geavanceerde oorlogsindustrie. Om deze gaande te houden was Duitsland in het begin zeer gematigd, maar dit veranderde met de vijandigheden aan het Oostfront.

T.a.v. Polen spreekt Rings van Despotisme, Hier wél plundering, alles wat bruikbaar was werd weggesleept. Georganiseerd verzet was het enige alternatief voor nationale ondergang.In Rusland werd de bereidheid tot collaboreren (haat t.a.v. Stalin) grotendeels teniet gedaan door Hitler's waanideeën en zijn vernietigingspolitiek.

Welke soorten kollaboratie onderscheidt Rings nu, en wat houdt iedere vorm in?

Bij zijn strakke, theoretische indeling maakt de schrijver regelmatig de opmerking dat in de praktijk de grenzen tussen de verschillende soorten kollaboratie c. q. verzet niet zo absoluut waren als uit het boek naar voren komt.

Als eerste vorm noemt Rings de Neutrale Collaboratie

"'Neutrale Kollaboratie heiszt: Das leben musz weitergehen'. Ik werk ten eigen behoeve voor de vijand, zonder politieke of ideologische achtergrond. Ik ben vastbesloten de oorlog te overleven".

De openbare diensten waren de eersten die zo dachten: Zie bijvoorbeeld t.a.v. Nederland m.b.v.'de aanwijzingen'uit 1937.

Maar hoe reageerden de arbeiders?

Het verzet der arbeiders als logisch èn ingegeven door de klasse te zien is volgens Rings een legende. Volgens hem trokken juist veel arbeiders vrijwillig naar Duitsland om aldaar te gaan werken.Ook de ondernemers warengeneigd tot neutrale collaboratie. Vooral in Frankrijk, waar de collaboratie der ondernemers zelfs een richting inging die nauwelijks te verantwoorden was. Renault wilde vier weken na de wapenstilstand al honderden vliegtuigen aan de Luftwaffe leveren. Maar bij de meeste ondernemers in Europa ging de collaboratie toch niet zo ver.

Economische, politiek neutrale kolleboratie dus bij ondernemers èn arbeiders (ook bij hen die thuisbleven, maar voor Duitsland produceerden).Dit overziende komt Rings tot de conklusie dat in het begin de collaboratie-bereidheld overheerste, niet de verzetsgeest. Maar deze vorm van collaboratie, van 'Instinctive Selbsthilfe' (Rings blz.l27) dient te worden onderscheiden van:Bedingungsloser Kollaboration.'Unser Feind ist mein Freund', Solidariteit omwille van de idealen. Niet de omstandigheden geven dit in, maar ideologische aanhankelijkheid, Ik ben tot elk offer bereid’.

Quisling staat meestal model voor dit beeld, maar wederom meent Rings een verandering in de heersende opvattingen te moeten aanbrengen.Vooraleerst was Quisling volgens hem geen gefrustreerde machtsdespoot i.t.t. Hitler had hij voordat hij in de politiek terecht kwam reeds een glanzende carriëre achter zich. Desondanks was Quisling een groot aanhanger van Duitsland.Maar aldaar werd hij niet serieus genomen, vooral omdat hij de onafhankelijkheid van zijn land bleef aanhangen. Dus wél collaboratie, maar géén nationale zelfvernietiging.

Quisling was dus geen blinde navolger van het Nationaal-Socialisme.De rol die de geschiedenis aan hem toeschrijft werd in werkelijkheid gespeeld door Jonas Lie, stichter der Noorse SS.Mussert en Clausen vallen onder de noemer 'Schattenfuhrer der zweiten Garnitur'. Seys-Inquart beschreef Mussert als 'seiner Prägung nach ein Liberaler Nationalist' (Rings blz.147).

De rol van Lie werd in Nederland gespeeld door Rost van Tonningen. In België was collaboratie nauw verbonden met het vraagstuk der Vlaams-Waalse tegenstellingen. Staff de Clerq met z'n Vlaamse Nationalistenpartij en Léon Degrelle met z'n Walloonse Rexistenpartij, beiden zagen collaboratie als een vaderlandsplicht. In Frankrijk stonden Doriot en Deat als collaborateurs bekend. Zij kwamen noch uit de extreem-nationalistische 'Croix de Feu', noch uit de radicaal conservatieve 'Action Francaise', maar waren afkomstig uit de linkerhoek (vergelijk Mussolini). Geen van de genoemde fascistische leiders kreeg de steun van Hitler. Ze bleven aan de rand van het gebeuren, terwijl hoogstens 2 procent van de bevolking hen volgde. Maar naast deze algemeenheden is het duidelijk: 'Unter bedingungslosen Kollaboration finden wir ein verwirrende Vielfalt von Charakteren, Beweggründen, Ambitionen und politischen Schlffbrühen'(Rings blz.158)

Bedingte Collaboration:

“Samenwerking, hoewel ik het maar gedeeltelijk met de nationaal-socialistiche leer eens ben. Onder dit voorbehoud ben ik bereid tot loyale collaboratie”. Deze vorm van collaboratie heeft dus politieke beweegredenen, een politieke inhoud, een politiek doel, maar dit soort collaborateur' zijn geen nazi, ze willen geen Hitler regime.

In Nederland valt 'De Nederlandse Unie ° onder deze noemer.Ook de Vichy-regering van Pétain valt hieronder. Pétain: “ Frankrijk had de keus tussen een traditionele onderdrukkingsvrede, en een heel nieuwe vrede der samenwerking”. Pétain koos voor de laatste mogelijkheid, maar met de toevoeging “.. dasz Frankreich Frankreich bleibe” (Rings, blz. 169).

Rings betitelt de Vichy-revering dus als niet--Nationaal--Socialistisch, mede ook om dat er geen fascistische eenheidspartij was, geen machtsbezeten dictator en geen partijleger.Taktische Collaboration.'° Net doen alsof men zich met de bezetter inlaat, maar eigenlijk is de bezetter de vijand. Doel: bezettingsmacht breken, massamoorden verhinderen of een politiek idee verwezenlijken. Collaboratie is dus een stukje strijd. Kortom, een erg moeilijke en levensgevaarlijke vorm van collaboratie.

Voorbeelden van deze vorm van collaboratie zijn:

A) De regering van Denemarken die toetrad tot het Anticomminternpact. Deze daad werd door het Deense verzet scherp veroordeeld. Zie hier de tegenstelling: Ondergrondse(bereid tot totale zelfopoffering) en Regering(die taktisch opereerde, en vaak voor de schijn collaboreerde). Vaak ging deze collaboratie niet zonder concessies, die tijdelijk schade aanrichtten.

B) Taktische Collaboratie ook in Tsjechoslowakije. Benesch moedigde Hacha aan (in de hoop op een snelle ineenstorting van Duitsland), om aan te blijven. Naar door de nederlagen van de geallieerden begon Hacha dieper en dieper te buigen (voorheen had hij nog gezworen liever zelfmoord te plegen dan de grens van 'zuverlässiger Kollaboration’ te overschrijden). In 1942 riep hij Benesch zelfs uit tot 'Vijand nummer één van het Tsjechische volk'.

C) De Jodenraden, In Warschau bestond de Jodenraad uit 5000 medewerkers. Logisch dat hun collaboratie taktisch was,

D) De Communisten. Hierbinnen valt een onderscheid te maken tussen enerzijds de Revolutionair-Communisten, die vonden dat Stalin het Communisme verraden had. Zij gingen een bondgenootschap met Duitsland aan om Stalin te verdrijven. Zie bijvoorbeeld Schykoff. Anderzijds waren er de communistische partijen die Stalin volgden. De Comintern werd de bondgenoot van het Derde Rijk. Taktische Collaboratie dus als stap op weg naar de communistische machtsovername. Communistische samenwerking met Nazi-Duitsland lijkt nogal paradoxaal. Dit verklaart de grote verwarring onder de communistische leden, en het feit dat één op de drie leden met de partij brak.

Over de vier hierboven genoemde vormen van collaboratie, te weten Neutrale-, Bedingte-, Bedingungslose- en Tactische Collaboratie valt afsluitend nog 4 dingen te zeggen:

1) In het begin gedroegen de Europese volken zich ‘sprunghaft'. Pas later ontstond er een 'Grundhaltung'(Rings blz.227).

2) De verschillende gedragswijzen zijn niet scherp van elkaar te onderscheiden.

3) Binnen het bereik van de zogenaamde 'donkere overgangsgebieden’ bleef er veel ruimte over voor irrationeel gedrag.

4) Bijna iedereen liet zich in zijn houding beinvloeden door het oorlogsverloop.

En hoe stond het nu t.a.v. het verzet?

Ook hier zijn een aantal onderscheidingen te maken.

Sybolischer Widerstand

"'Ich gebe zeichen meiner ungebrochene Selbstachtung'. Ik schrik er niet voor terug dit de bezettingsmacht te laten voelen.Voorbeelden zijn de (zingende) massademonstraties in Denemarken, de 'Wallfahrten' in Tsjechoslowakije en de verjaardag van Prins Bernhard in Nederland.Men wilde aldus slechts het zelfvertrouwen wakkerschudden. Het was géén rebellie tegen de bezetter, en kan goed samengaan met (bijna) iedere vorm van collaboratie. Een laatste voorbeeld van deze vorm van verzet vormt het massale uittreden der artsen na de poging tot gelijkschakeling van de Artsenvereniging in Nederland. Opvallend is dat dit in alle stilte gebeurde, en er geen 'Kristallisationspunkt' was.

Polemischer Widerstand.

“Ik protesteer, zelfs wanneer dat gevaar inhoudt. Ik probeer door woord en daad mijn landgenoten aan te sporen de strijd voort te zetten:.De personen/instellingen die deze vorm van verzet predikten hoefden zichzelf niet te bewijzen. Zij wilden door hun voorbeeld de mogelijkheid èn noodzakelijkheid van verzet aangeven. Ze zongen niet, demonsteerden niet....ze protesteerden.

Voorbeelden zijn volgens Rings de kerken in Nederland, de studentenstakingen te Delft en Leiden en de zelfverdedigingsgroepen der Joden te Amsterdam. Tegen de successen van geweldloos verzet kon de Duitse bezetter slechts antwoorden met geweld (voor het voorbeeld van Amsterdam, zie Sijes:'De februari-staking') Hierdoor werd de verzetswil van de bevolking buitengewoon verhard. Aktie zorgde voor reaktie.Ook de illegale kranten vallen onder deze vorm van verzet. In totaal bezet Europa waren er ongeveer 3500 bladen.

Defensiver Widerstand

“Ik verdedig, desnoods met geweld, mens en waarde”.Hiermee komen we al dicht op het gebied van het ondergrondse verzet. De vluchtelingen -organisaties zijn het voorbeeld par excelence. Achthonderd Engelse piloten werden op deze wijze geholpen.Vooral in Holland bloeide de vluchtorganisatie. Aan een aanval op de bezetter was namelijk niet te denken, vanwege het open karakter van het landschap en een goed wegennet. Daarom ging men over tot defensief verzet. Dit was echter onmogelijk geweest zonder de solidariteit en medewerking van het volk.Aldus ontstond er een gevaarlijke tegenstrijdigheid. De organisatie beweegt massa's, maar wil tegelijk geheim blijven. Geweld werd er slechts gebruikt uit noodweer, en om bijv. onderduikers eten te verschaffen, 'Defensiver Widerstand ist nichts anderes als Selbstlose Solidarität mit dem Verfolgten'(Rings blz.280).

Offensiver Widerstand.

”Ik bestrijd de bezetter waar en wanneer het kan, met alle mogelijke middelen. Ik zie mezelf als een soldaat”,Dus: Moordaanslagen mijnen leggen e.d. Aan de basis stond de geheime spionagedienst. Men moest immers de vijand goed kennen. Binnen deze aparte wereld, die echter niet geheel geisoleerd was, werkten militairen en burgers samen.

Een leuk voorbeeld hiervan is het voorbeeld van de Russische boerin:

Terwijl de Duitse troepen door een Russisch dorp trokken bleef een boerin rustig voor haar huis de boontjes doppen. In werkelijkheid liet zij voor ieder stuk artillerie één boon in de pan vallen. Aldus beschikte het Russische verzet over een overzicht van de duitse troepenbewegingen in dit gebied.In plaats van demonstraties ondernam men bij offensief verzet doelgerichte sabotage. Dit kon geluidloos, bijvoorbeeld d.m.v. het voegen van suiker bij beton en het opzettelijk maken van fouten in vliegtuigmotoren. Maar meestal gebeurde het in de vorm van aanslagen. In het begin waren deze vooral tegen collaborerende industrieën gericht, later meer tegen de bezetter (vooral tegen spoorwegen).De gevolgde methode was vaak: “Brutalitäten mit Brutalitäten beantworten “(Rings blz. 299) Dit zorgde voor een eindeloze gereldspiraal. Zie Hitlers 'Iedere aktie zal 5 maal vergolden worden' (Rings blz.303). Daartoe werd de 'Gegen-Terror Gruppe' in het leven geroepen. Moordaanslagen en anti-sabotageacties waren het parool (In Holland in 1944 bijna 300 moorden).

En hiermee zijn we bij het vraagstuk gekomen 'Pro of Contra Sabotage?'Soms werd de burgerbevolking opstandig tegen het verzet. Sabotage eiste namelijk veel onschuldige slachtoffers. Maar het enige andere alternatief om Duitsland te treffen waren luchtaanvallen, en die eisten eveneens veel slachtoffers. Voorbeeld in Frankrijk van het offensieve verzet was 'Combat' o,l.v. Frenay. Deze was verdeeld in cellen(groepen) van 6 man die (vrijwel) geïsoleerd opereerden. Van een 'staand leger' was geen sprake. Er was wél de infrastruktuur voor de mobielmaking der guerilla-eenheden. Maar deze 'Geheimarmee' was niet te vergelijken met een geregeld leger (geen kader, slechte bewapening/opleiding).Kortom°'Ein zusammengewüfelte Manschaft ins Dickicht(Rings blz.316).

In Frankrijk zaten ongeveer 40.000 verzetsstrijders in het zogenaamde 'Maquis'(het woud/bos/ -stuikgewas), maar de totale macht die gemobiliseerd zou kunnen worden, zoals tijdens de inval der geallieerden, bedroeg 400.000. Echter, de moeilijkheden om van een guerilla--leger een volksleger te maken bleken groot te zijn (veel verschillende types/nationaliteiten die samen moesten werken.

Ook in Polen waren er talloze verzetscentra in de dichte wouden, maar in Holland en Denemarken ontbraken deze door de aard van het landschap.

Gefesselter Widerstand

Verzet in bijvoorbeeld concentratiekammpen en ghetto's.,Witold Pilecki had zich in 1940 met opzet op laten pakken, om aldus het verzet in Auschwitz te organiseren en zo de buitenwereld van de toestanden aldaar op de hoogte te houden. Mede door zijn verzetsorganisatie slaagden vele vluchtpogingen, Eind April 1943 brak Pilecki zelf uit.Nadat in juli '42 al tienduizenden joden uit het ghetto van Warschau gedeporteerd waren, en de meerderheid der joden tòch tegen gewapend verzet bleek, zorgde de deportatie van Januari 1943 voor een opstand. Bijna een maand duurde de (ongelijke) strijd.

Met deze laatste opmerking zijn we aan het vierde deel van het boek van Rings gekomen, getiteld:Unbequeme partner.

Dit gedeelte begint niet erg bemoedigend. 'Sie waren natürlich Verbundete, aber die allierten Groszmächte und die Europwische Widerstand entwickelten ein höchst unbequeme Partnerschaft’. (Rings blz.)

Het verzet bleek een randverschijnsel te zijn, dat bovendien onderling sterk verdeeld was (com-munisten-anti--comunisten). Maar hoewel de beroepssoldaten in het Westen niets van de guerilla--oorlog moesten hebben, werd toch besloten tot oprichtingvan de ‘Special Operations Executive', ter coördinatie van de verzetsakties in de Europse landen. Deze instelling bestond uit vrijwilligers uit 19 landen. Het verzet bleek volledig afhankelijk van de steun van deze S.O.E.

En dit was iets wat generaal de Gaulle dwars zat. Zijn hele denken was erop gericht Frankrijk terug te krijgen op het niveau der grootmachten (daartoe ging hij (bijna)letterlijk (zie Saint Pierre en Miquelon, blz.374) en figuurlijk in de slag met Roosevelt en Churchill. De Gaulle ging met zijn verzetsgroepen dan ook vaak zijn eigen weg,niet gestoord door S.0. E., Engeland, Amerika of wie dan ook. Zijn grote angst was: “Die USA suchte auf Kosten Frankreichs ihre Macht zu vergröszern' (Rings blz.375)

Ook de verhouding Tito- Stalin bleek précair. In Joegoslavië waren er twee verzets-groepen. Een onder Michailowitsch, de ander onder Tito.-

Tito werd in de Russische pers doodgezwegen, terwijl Michailowitsch werd aangemoedigd. Op de dringende oproepen van Tito om wapens volgde geen antwoord uit Moskou. Wel was de S.O.E.- er als de kippen bij. En daar Michailowitsch èn bijna geen strijd meer leverde tegen Duitsland èn met Italië samenwerkte, verlegde de S.O.E. haar aandacht naar Tito, omdat hij ondanks zware verliezen bewees, dat zijn eenheden niet klein te krijgen waren.

Rusland (dat voor Joegoslavië niet alleen een 'unbequeme Partner' was, maar ook een bedreiging inhield) begon pas met wapenhulp toen de oorlog al gewonnen was. Maar Tito schatte de situatie goed in; 'Er wollte ein Freund, nicht ein Diener Moskou sein' (Rings blz ).

In Griekenland stonden de ELAS(communisten) en de EDES-Partizanen(niet-communisten) tegenover elkaar. Engeland vreesde (terecht) dat met de terugtrekking der Duitsers de burgeroorlog los zou barsten. Inderdaad gebeurde dit, en de ELAS bleek veruit de sterkste. Maar deze communistische partizanen werden door Stalin in de steek gelaten, daar Stalin en Churchill een verdeling van invloedssferen overeen waren gekomen en Griekenland in de Westerse invloedssfeer lag. Aldus kon Engeland ongestoort ingrijpen.

Polen daarentegen lag in de Russische invloedssfeer, en ook hier speelde zich een tragedie af. Op 29 juli 1944 riep radio Moskou het Poolse volk op om in opstand te komen. Hierop werd op 1 augustus de Duitse bezettingsmacht te Warschau aangevallen. De Russische opmars, die binnen enkele dagen Warschau leek in te gaan nemen, kwam echter plotseling tot stilstand. De situatie te Warschau werd hierop précair. Het Westen kon geen hulp bieden (afstand), en Stalin weigerde. Hij noemde de opstandelingen 'machtslüsterner Kriminelle' (Rings blz.396). Hiermee was het lot der opstandelingen bezegeld. Na manmoedig strijden verloren bijna allen het leven.

Aldus offerden Churchill(Griekenland) en Stalin(Polen) een tijdens de oorlog bevriende verzetsgroep op, ter versterking van hun machtspositie van na de oorlog.

Tenslotte valt nog iets te zeggen omtrent het nut van het ondergrondse verzet. Bekijkt men tegenwoordig de literatuur betreffende de resultaten van het verzet, dan grenzen de verhalen volgens Rings aan het fabelachtige. Hij is het echter met deze verhalen (natuurlijk) niet eens.

'Man musz unterscheid machen zwischen Leistung und Wirkung'.

Vele aanslagen kunnen totaal nutteloos zijn, als ze bijvoorbeeld gericht zijn op strategisch onbelangrijke steunpunten. De uitwerking der aanslagen is dus belangrijk, niet de hoeveelheid.

Over de werking van het verzet zijn vele tegengestelde meningen te horen. Rings neigt ertoe zich aan te sluiten bij de gematigde opvattingen.Pas wanneer het verzet samenwerkte met het 'Allierte Oberkommando' kon ze echt nuttig zijn. Anders opereerde men vaak ondoordacht, structuurloos en liep zelfs vaak de geallieerde opmars voor de voeten.Zelfs t.a.v. de partizanen in Rusland stelt Rings dat men erg moet waken voor overdrijving der resultaten.

'Unter schlaffer Ordnung, unter zivilem Wildwuchs, unter launenhafter Unbeständigkeit und Zuchtlosheit litten alle Europaïschen Widerstandsbewegungen, auch die Russische' (Rings, blz.413).

De legendes leven echter voort, een gegeven waar Rings zich kennelijk erg aan stoort. Hij stelt: 'Die Leistungen das bewaffneten Widerstands waren beachtlich, die Menschenopfer kolossall die militärische Nutzen nicht überragend, der strategische Nutzen erstaunlich gering.' (Rins blz,

De 'unbequeme Partnerschaft' bestond dus hieruit: 'So unbequem die Groszmächte den Männern des Widerstands oft erscheinen muszten, so unbehaglich war auch umgekehrt deren Partnerschaft den Allierten' (Rings blz).

Besluit

Rings pretendeert in zijn boek regelmatig ten aanzien van vele onderwerpen/opvattingen een ander licht op de zaak te werpen. Op zich natuurlijk een loffelijk streven, en soms komt het mij ook heel rieël over. Maar het hele boek door, uitentreure refereren aan bestaande 'legendes', waartegenover hij zijn goeddoordachte visies zet, komt op den duur een beetje irritant en betweterig over.

Daarentegen isde indeling van Rings wat betreft de verschillende soorten collabcratie respectievelijk verzet heel helder, zij het nogal theoretisch. Het bezwaar hiervan onderkent hij zelf echter, getuige zijn uitspraak dat de grenzen tussen de verschillende soorten verzet/collaboratie niet absoluut te trekken zijn. Niettemin wierp voor mij persoonlijk zijn indeling een nieuw en verfrissend licht op de zaak van collaboratie en verzet in W.0.II. Het feit dat het boek betrekking had op heel bezet Europa droeg hier sterk toe bij.