We hebben 217 gasten online

De Duitse deling en de Koude oorlog

Gepost in Duitsland

deling duitsland

De grens door Duitsland was méér dan een geografische scheiding tussen twee landen; deze grens was ook de scheiding tussen twee verschillende maatschappelijke en politieke systemen.

De Bundesrepublik Deutschland met ruim 60 miljoen inwoners was een typisch westers land: het wass lid van de NAVO en had een parlementaire democratie. De Westduitse economie was één van de sterkste ter wereld. In de Deutsche Demokratische Republik, met 16 miljoen inwoners, was de vriendschap met de Sovjet-Unie opgenomen in de grondwet.

Binnen het Oostblok was de Oostduitse economie één van de productiefste en modernste op technisch gebied. In tegenstelling tot de Westduitse markteconomie had de DDR een planeconomie. In de volksdemocratie bestaat meer dan één partij, maar de Sozialistische Einheitspartei Deutschland (SED) had het machtsmonopolie stevig in handen. Alle belangrijke functies waren in handen van leden van deze partij.

De deling van Duitsland heeft haar oorsprong in de spanningen tussen de V.S. en de Sovjet-Unie na 1945. De conflicten over de toekomst van Duitsland en de positie van Berlijn waren een belangrijke oorzaak van de Koude Oorlog.

Waren de BRD en de DDR alleen maar trouwe bondgenoten van hun eigen supermachten of voerden ze ook hun eigen, Duits-Duitse politiek?

Ook al is de deling bijzonder, Duitsland is niet het enige gedeelde land in de wereld: Jemen, Korea en Cyprus zijn andere voorbeelden.

Eén van de afspraken tussen de geallieerden tijdens de oorlog betrof de tijdelijke zoneverdeling van Duitsland en Berlijn na de Duitse capitulatie. Berlijn zou, ondanks haar ligging midden in de Russische zone, door alle geallieerden worden bestuurd en werd daarom in vier zones verdeeld. Ook werd de zetel van het overlegorgaan van de geallieerde commandanten, de Allierte Kontrollrat, in Berlijn gevestigd.

In de verschillende zones was elke commandant eigen baas, maar het was de bedoeling gemeenschappelijke problemen en regelingen over de toekomst van Duitsland te bespreken in deze Kontrollrat. Op de conferentie van Jalta in februari 1945 werden wel deze afspraken over de zoneverdeling en de herstelbetalingen vastgelegd, maar duidelijke afspraken over de politieke toekomst van Duitsland werden niet gemaakt.

Tijdelijk?

Op 1 juli 1945 trokken de Amerikanen, die bij de verovering van Duitsland diep waren doorgedrongen in de Russische sector, zich terug in hun eigen sector. De Sovjet-Unie op haar beurt ontruimde nu het westelijk deel van Berlijn en gaf dit deel van de stad over aan de, intussen met Frankrijk uitgebreide, drie westelijke geallieerden.

occupied germany and austria 1945-1948

Geen van de geallieerden leek er in Jalta en Potsdam op uit Duitsland definitief te verdelen. Konrad Adenauer, van 1949 tot en met 1963 bondskanselier, was veel pessimistischer over de toekomst van Duitsland. In oktober 1945 schreef hij in een brief: 'Rusland trekt zich steeds meer terug uit de samenwerking met de andere geallieerden en regeert in de bezette gebieden geheel naar eigen goeddunken. In de door Rusland bezette gebieden heersen nu al geheel andere economische en politieke toestanden dan in het overige deel van Europa. Daardoor is de scheiding van Oosteuropa, het Russische deel, en Westeuropa een feit.

jalta

Churchill, Roosevelt en Stalin in Jalta

Hitler's strategie om tot het laatste moment door te vechten resulteerde in een enorme verwoesting van Duitsland. In Berlijn werden tot enkele dagen vóór de capitulatie nog straatgevechten geleverd, de hoofdstad lag voor een groot deel in puin. De Duitse economie stagneerde volkomen, de fabrieken waren door geldgebrek aan grondstoffen praktisch stilgelegd, het aantal werklozen liep in de miljoenen, voedsel was schaars. De mark was waardeloos, sigaretten waren het voornaamste betaalmiddel. Deze problemen werden nog eens vergroot door de stroom vluchtelingen uit de voormalige Duitse gebieden in Polen en Rusland.

De communistische partij, de KPD, speelde een belangrijke rol in de Sovjetische Besatzungszone (SBZ). Onder het toeziend oog van de Sovjet-autoriteiten kregen de partijleden de sleutelfuncties in de wederopbouwen het bestuur van de SBZ in handen. Uit de wederopbouwmaatregelen bleek dat de economie en de politiek in de SBZ anders georganiseerd zou worden. Zo werd een aantal grondbezitters onteigend, de privésector in handel en industrie werd zo veel mogelijk beperkt en de enig toegelaten vakbond stond onder toezicht van de communistische partij. Deze maatregelen brachten een nieuwe stroom vluchtelingen op gang, ditmaal binnen Duitsland van de SBZ naar de westelijke zones.

Bizonië

Ook in het Westen was met de wederopbouw van de politiek en de economie begonnen. Vooral de Amerikanen waren ervan overtuigd dat zonder een goed functionerende Duitse economie het herstel van de Duitse democratie en de Europese economie onmogelijk konden lukken. Generaal Clay, bevelhebber van de Amerikaanse sector, nam het initiatief om de herstelpogingen van de Britten en de Amerikanen te bundelen. Bizonië was de naam van de, onder Russisch en Frans protest, in september 1946 samengevoegde sectoren.

Al eerder was het tot een Amerikaans-Russisch conflict gekomen. Clay had de Russische eis voor herstelbetalingen uit de Amerikaanse sector afgewezen. Volgens Clay leverden de Russen geen bijdrage aan de oplossing van de gezamenlijke economische problemen.

De verhoudingen tussen de westelijke geallieerden en de Sovjets waren eind 1946 aardig slecht geworden, door de economische maatregelen in de SBZ, de politieke monopoliepositie van de communistische SED, het stopzetten van herstelbetalingen en de oprichting van Bizonië. De jaren 1947 en 1948 zouden te zien geven dat de de verhoudingen verhoudingen werden voortdurend slechter in de jaern 1947 en 1948.

De economische scheiding

De Amerikaanse president Harry Truman kondigde op 12 maart 1947 in een redevoering tot het Amerikaanse congres een nieuw Amerikaans buitenlands beleid aan. Het uitgangspunt van dit beleid - ook wel Truman-doctrine genoemd - hield in dat er geen sprake zou zijn van een terugkeer naar het traditionele Amerikaanse isolationisme. Door de gevolgen van de Tweede Wereldoorlog was volgens Truman het machtsevenwicht veranderd. Het was noodzakelijk geworden democratieën overal ter wereld ter zijde te staan en te steunen tegen het offensief van de Sovjet-Unie.

Historici beschouwen deze redevoering wel als het moment waarop de Koude Oorlog overging van kleine conflicten naar rechtstreekse confrontaties. Deze steun tegen het communisme kon volgens de Amerikanen alleen succes hebben als de levensomstandigheden in Europa zouden verbeteren.

Generaal Marshall legde de basis voor een grootscheepse hulpcampagne voor alle Europese landen; in principe was deze hulp dus ook beschikbaar voor de Oosteuropese landen.Verzet Dit European Recovery Plan, beter bekend als Marshallhulp, stuitte op groot verzet van de Sovjet-Unie en de SED. Zij vonden het Amerikaanse aanbod een ongewenste inmenging in de binnenlandse ontwikkeling van hun landen en zagen het Marshallplan als een voorbeeld van agressief Amerikaans 'dollarimperialisme'. Eind juni 1974 vond in Moskou een conferentie plaats om het—Amerikaanse aanbod verder uit te werken in onderling overleg. De ministers van Buitenlandse Zaken van de vier geallieerden konden het op geen enkele wijze eens worden over de economische en politieke toekomst van Duitsland en Oost-Europa.

De Marshallhulp werd namelijk alleen gegeven op voorwaarde dat de ontvangende landen nauw zouden samenwerken. In de praktijk zou dit een zekere integratie van de SBZ en Bizonië betekenen. De Sovjet-Unie ging op het Amerikaanse aanbod niet in, en verliet uit protest de Allierte Kontrollrat. Dit was de eerste stap in de richting van de definitieve deling van Duitsland.Geldhervorming Om de Marshalhulp enige kans van slagen te geven, moest in Bizonië eerst een geldhervorming worden doorgevoerd. Door de economische chaos was het geld waardeloos geworden. Er werd veel ruilhandel gedreven.

Op 18 juni 1948 werd al het geld dat nog in omloop was ongeldig verklaard en per persoon kreeg men 40 nieuwe marken, de Deutsche Mark. De voorraden die speciaal voor dit moment waren achter gehouden, vulden plotseling de winkels. De mensen konden met hun nieuwe geld weer wat kopen tegen normale prijzen.De Sovjet-Unie reageerde met het verbod op het gebruik van het nieuwe geld in de SBZ en héél Berlijn, inclusief de westelijke sectoren. De volgende dag betrokken de Britten en de Amerikanen ook hun zones in Berlijn bij de geldhervorming. De geldhervorming betekende de economische scheiding van de Westelijke zones en de SBZ.

Omdat de toegangswegen over land naar Berlijn nooit in enige officiële afspraak waren geregeld, konden de Sovjets onder het excuus van 'technische moeilijkheden' de wegen over land en water afsluiten voor elk verkeer. Dit gebeurde op 24 juni, enkele dagen na de geldhervorming in Bizonië.

blokkade berlijn

Eén van de mogelijke reacties van de Amerikanen en de Engelsen was het recht van vrije doorgang af te dwingen door militaire voertuigen te laten oprukken naar Berlijn. Generaal Clay wees deze mogelijkheid als te gevaarlijk van de hand; gekozen werd voor een luchtbrug. Amerikaanse en Britse vliegtuigen bevoorraadden Berlijn; in totaal werden 'cnd de 200.000 vluchten uitgevoerdiel zo'n 150 per dag.

De vrije toegang tot West-Berlijn werd de inzet van een prestigestrijd tussen Oost en West. De Sovjet-Unie durfde geen oorlog te riskeren en liet de vliegtuigen ongemoeid naar Berlijn gaan.

Na de afkondiging van de blokkade verklaarde de SED de Berlijnse gemeenteraad voor afgezet. Zij richtte een eigen stadsbestuur op voor de Russische sector. Dit stadsbestuur werd door de Sovjets erkend. Berlijn was als eerste deel van Duitsland definitief gedeeld. West-Berlijn bleef onder bestuur van de drie geallieerden, Oost-Berlijn daarentegen werd met instemming van de Russen en onder Amerikaans protest een deel van de DDR. De regering van de DDR werd in de Oostberlijnse villawijk Pankow gevestigd, door Oostberlijners spottend wel eens Volvograd genoemd. 

gdr 1949

Tijdens de blokkade waren in Oost en West voorbereidingen op gang gebracht om een grondwet aan te nemen. Op 23 mei 1949, enkele dagen na het beëindigen van de blokkade, werd de grondwet van de BRD aangenomen. De DDR, die de grondwet óók klaar had, kondigde enige tijd later ook een eigen constitutie af. Door de economische en politieke verschillen tussen de beide delen van Duitsland èn onder invloed van de Koude Oorlog was de deling definitief geworden.

Hoeksteen

adenauer

 

De binnenlandse politiek en het buitenlandse beleid in de Bondsrepubliek werden bepaald door de CDU, de christen-democratische partij onder leiding van Adenauer, bijgenaamd 'der Alte'. Zijn beleid was erop gericht in nauwe samenwerking met de V.S. en Frankrijk, West-Duitsland een hoeksteen van het 'vrije Westen' te maken. De DDR, in de jaren vijftig en zestig door Westduitse politici steevast als die sogenannte DDR aangeduid, moest zoveel mogelijk worden geïsoleerd, omdat iets anders dan een hereniging onaanvaardbaar zou zijn. Adenauer sloot vriendschapsverdragen met de Duitse 'erfvijand' Frankrijk. Beide landen waren de drijvende krachten achter de oprichting van de EGKS en later de EEG.

In 1955 werd de BRD opgenomen als lid van de NAVO. Economisch ging het de Bondsrepubliek voor de wind, het Duitse Wirtschaftswunder maakte van de grote verliezer van de Tweede Wereldoorlog één van de welvarendste landen ter wereld.

germany 1949-1957

Ook in de DDR werd de economische opbouw ter hand genomen. Volgens Russisch model lag de nadruk op de zware industrie ten koste van de produktie van consumptiegoederen. De strakke leiding, de politieke onderdrukking en de in vergelijking met de Bondsrepubliek geringe welvaart leidden tot steeds grotere ontevredenheid en een grote stroom vluchtelingen. Tussen 1949 en 1953 verlieten meer dan 1 miljoen mensen de DDR.

Opstand

Na de dood van Stalin (1953) raakte niet alleen de leiding in de Sovjet-Unie het zelfvertrouwen kwijt. Ook Walter Ulbricht, de onbetwiste leider in de DDR, was onzeker over de nieuwe koers. Juist in die tijd moesten de arbeiders in het kader van het economisch plan meer gaan produceren voor minder loon. Dit was de druppel die de emmer deed overlopen.

De Oostduitse opstand begon op 16 juni 1953 met een staking van Oostberlijnse bouwvakarbeiders, een dag later, 17 juni, brak een algemene staking uit in het gehele land. De opstand moest met behulp van tanks van het Sovjetleger worden onderdrukt. De DDR-leiding gaf na afloop een officiële verklaring uit waarin zij het betreurde dat de arbeidende klasse het vertrouwen van de regering zo beschaamd had. Bertolt Brecht reageerde hierop met een spottend gedicht, hij schreef 'dat de regering zich dan maar een ander volk moest kiezen'.

In Berlijn bleef ook na de deling de grens open en het openbaar vervoer tussen de zones functioneerde normaal. Honderdduizenden Oostduitsers en Oostberlijners verlieten met een metrokaartje de DDR. In totaal verlieten tussen 1949 en 1961 ruim 2,5 miljoen mensen de DDR.

Afsluiting

Ulbricht's dilemma was een einde te maken aan deze mensenstroom zonder de westelijke geallieerden teveel te provoceren. In overleg met Moskou werd besloten de grens in Berlijn af te sluiten. Op 13 augustus 1961 verschenen prikkeldraadversperringen tussen beide stadsdelen. Soldaten bewaakten deze grens terwijl er een muur werd gebouwd.

spotprent chroestjov

'Ons ideaal is een veelomvattende ideologie' 1962

Omdat de actie beperkt bleef tot de Sovjetzone, besloten de V.S. niet in te grijpen, dit overigens tot verontwaardiging van veel Duitsers in West en Oost. Door de Muur waren plotseling veel families van elkaar gescheiden, ouders konden hun kinderen niet meer bezoeken, elk contact was verbroken. In de Oostduitse schoolboekjes wordt de bouw van de Muur voorgesteld als een verdediging tegen een op handen zijnde inval van Westduitse 'revanchisten', die de DDR gewapenderhand wilden bezetten.

De Muur werd in de westerse wereld het symbool van de Koude Oorlog en het onderdrukkende karakter van het Oost-Europese systeem. John F. Kennedy sprak bij zijn bezoek aan Berlijn in 1962 de historische woorden 'Ich bin ein Berliner'. Hij bedoelde hiermee dat de V.S. en zijn bondgenoten nooit de positie van West-Berlijn, een democratisch eiland in het Oostblok, zouden opgeven.

Duitse betrekkingen na 1961

De bouw van de Muur bracht de verhoudingen tussen de beide Duitse staten op een dieptepunt, maar was tegelijkertijd het begin van een nieuwe fase in de be trekkingen, die uiteindelijk zou leiden tot meer toenadering. Hereniging van Oost en West en een spoedige ineenstorting van de DDR waren nog steeds dankbare onderwerpen voor toespraken van CDU- politici; maar dit waren weinig realistische verwachtingen, gezien de Muur en de Russische steun voor de DDR.

Het was met name Willy Brandt, burgemeester van West-Berlijn ten tijde van de bouw van de Muur, die de nieuwe Duits-Duitse politiek gestalte gaf. Als minister van Buitenlandse Zaken en daarna als eerste SPD-Bondskanselier formuleerde hij een beleid dat in grote lijnen door volgende regeringen, ook de christen-democratische van Bondskanselier Helmuth Kohl, werd overgenomen.

Dit beleid was gebaseerd op het nastreven van een verzoening met de Oosteuropese landen, en met name de DDR. Langs deze weg van geleidelijkheid probeerden Brandt en zijn opvolgers een verbetering van de positie van de Duitsers in de DDR te bewerkstelligen en de ontspanning tussen Oost en West te bevorderen.

Verdrag

Onder zijn regering kwam in 1972 het Grundlagenvertrag tot stand. Na de ratificatie daarvan werden de beide Duitslanden in 1973 toegelaten tot de Verenigde Naties. In dit verdrag worden de relaties tussen beide staten geregeld, echter onder één essentieel voorbehoud: de DDR werd door de Bondsrepubliek wèl feitelijk erkend als zelfstandige staat, maar uitdrukkelijk niet beschouwd als buitenland.

In de grondwet van de BRD was namelijk vastgelegd dat 'Duitsland' niet alleen de westelijke zones omvat, maar héél Duitsland, volgens de grenzen van 1937. Dit betekent dat de DDR strikt genomen géén buitenland was. Zo waren bijvoorbeeld de wederzijdse diplomatieke vertegenwoordigingen geen ambassades, maar permanente vertegenwoordiging'. Hieruit blijkt trouwens dat ook de DDR de praktische waarde van het verdrag boven het principe van een volledige erkenning van de DDR door de, BRD heeft gesteld.

Een belangrijke voorbereiding van het verdrag tussen de beide Duitslanden was het akkoord van de vier geallieerden over de status van Berlijn in 1971. De Sovjet-Unie garandeerde onder andere de toegang van en naar Berlijn, wachttijden en controles op de Transitstrecke behoorden tot het verleden.

Abgrenzung

verkiezingen 1972

Verkiezingen 1972

Sinds 1972 werden de innerdeutsche betrekkingen gekenmerkt door ontspanning. Overigens betekent dit niet dat in de DDR de politieke vrijheden waren toegenomen. Juist om ervoor te zorgen dat het nieuwe buitenlandse beleid zou leiden tot de vraag naar meer vijheid, werd de bevolking zoveel mogelijk afgeschermd voor invloeden van buitenaf. De DDR-leiding noemt deze politiek: Abgrenzung, ofwel het benadrukken en beschermen van de eigen, socialistische identiteit.

Abgrenzung betekent bijvoorbeeld dat Oostduitse popgroepen in het Duits moeten zingen en niet in het Engels, en dat iemand die een vergunning aanvraagt om naar West-Duitsland te vertrekken zijn baan kwijtraakt. Critici van de regering werden het land uitgezet; zo is een aantal schrijvers tegen hun zin ausgeburgert. Nadat zij hun werk in de Bondsrepubliek hadden laten publiceren, moesten zij tegen hun zin het land verlaten. Deze politiek was overigens moeilijk vol te houden, omdat het overgrote deel van de bevolking de Westduitse televisie kan ontvangen. De Oostduitsers zijn beter geïnformeerd, ook over hun eigen land, dan andere Oosteuropeanen en zijn door de reclamespotjes en Dallas zeer consumptiebewust.

Nadering

Om de geloofwaardigheid van het eigen systeem te vergroten en hun onderhandelingspositie ten aanzien van andere landen te versterken, had de regering van de DDR met succes geprobeerd de economie zo sterk mogelijk te maken.De goede relaties met de BRD berusten voor een belangrijk deel dan ook op economische belangen.

Omdat de BRD de DDR niet als buitenland beschouwt, kan de DDR naar alle EG-landen exporteren zonder de hoge invoerrechten te betalen. De DDR werd dan ook wel het elfde EG-land genoemd. Daarbij krijgt de DDR van de Bondsrepubliek regelmatig grote leningen tegen uiterst gunstige voorwaarden. Zelfs de voormalige boeman van de Oostduitse propaganda, Franz Josef Strauss, werd hartelijk ontvangen en het meegebrachte miljard werd in dank aangenomen.

In het Westduitse beleid stond vooral de verbetering van de menselijke contacten centraal, verlaging van het bedrag dat bezoekers aan de DDR en Oost-Berlijn moeten wisselen, en verruiming van de categorieën Oostduitsers die een (kort) bezoek aan de Bondsrepubliek mochten brengen. Alleen bejaarden mochten vrij in- en uitreizen, anderen kunnen alleen in bijzondere omstandigheden hopen dat zij toestemming krijgen om een paar dagen hun familie te bezoeken. Uitwisseling van jongeren is alleen mogelijk in het kader van de Freie Deutsche Jugend, de jeugdorganisatie van de SED.

Zorgelijk

De verbetering van de relaties tussen de beide Duitslanden kwam tot stand in een tijd van ontspanning, de détente, tussen de Sovjet-Unie en de V.S. Het was de tijd van Helsinki en de SALT-akkoorden. Door Afghanistan, Polen, SS-20's en het NAVO-dubbelbesluit werden de verhoudingen tussen de V.S. en de Sovjet-Unie steeds slechter. Het opmerkelijke is dat in deze tijd van nieuwe Koude Oorlog de Duits-Duitse betrekkingen steeds beter werden.

Zowel in Oost als in West werden de hartelijke innerdeutsche betrekkingen enigszins zorgelijk bekeken. De grote vraag is of de toenadering zal leiden tot een verstoring van het Europese machtsevenwicht. De Duitse deling was sinds 1949 het uitgangspunt van de krachtsverhoudingen tussen Oost en West en de militaire bondgenootschappen. Een Frans politiek commentator zei niet voor niets: 'Ik houd zoveel van Duitsland dat ik blij ben dat er twee van zijn. '

Vooral de Sovjet-Unie lijkt er bang voor te zijn de vaste greep op de Oostduitse frontstaat te verliezen. Moskou waarschuwde de DDR in ernstige bewoordingen voor het verkwanselen van hun socialistische principes in ruil voor aantrekkelijke kredietregelingen.

Dialoog

Duitse politici in Oost en West wijzen er met nadruk op dat de hereniging zeker niet op de agenda staat, maar dat gezien de 'nieuwe ijstijd' tussen de supermachten juist de beide Duitslanden de taak hebben de dialoog tussen Oost en West op gang te houden. Zo verzekerden Honecker en Schmidt in een gezamenlijk communiqué in 1981 dat het juist de opdracht van alle Duitse politici was 'te voorkomen dat er ooit weer een oorlog van Duitse bodem zou uitgaan'.

spotprent Ostpolitiek

Dat met name Moskou de hartelijke Duits-Duitse betrekkingen met argwaan bekijkt, blijkt wel uit het feit dat het bezoek van Honecker aan de Bondsrepubliek in september 1984, onder druk van de Sovjet-Unie moest worden uitgesteld.

BRD-DDR

Niemand had verwacht dat uiteindelijk de Duitse eenwording toch spoedig zou plaatsvinden.