We hebben 302 gasten online

Een geschiedenis van Brandenburg - Pruisen Deel 15

Gepost in Midden en Oost-Europa

De ineenstorting van het communisme en Duitse hereniging

In de  1980er jaren was de DDR was technisch failliet. Het is politiek leiderschap was verouderd, er was er sprake van een gerontocratie (bejaarde politieke leiders). Ondertussen waaide de wind van verandering uit het Oosten, waar de Sovjet-regering onder Michael Gorbachov pleitte voor hervormingen; de Oost-Duitse regering was echter sceptisch, het  zogenaamde Brezjnev beleid had de voorkeur. 
Er waren enige tekenen van sterke ontevredenheid over de politieke situatie in Oost-Berlijn en Oost-Duitsland. Wanneer een rock-groep, de Eurythmics  een openluchtconcert in West-Berlijn houdt, niet ver van de muur, trekken musiek fans uit Oost-Berlijn naar de muur. Maar daarw orden ze door door de geheime politie weggeduwd, maar ondertussen zingen  ze "Sterven Mauer muss weg" (de muur moet worden verwijderd). Ronald Reagan, appelleerd tijdens een bezoek aan Berlijn, in het openbaar op Mr Gorbachov om  'deze muur neer te halen'.

In heel Oost-Duitsland, pleiten burgers  voor het bevorderen van de vrede.  Ze gaan zelfs zover dat ze oproepen om militiare dienst te weigeren, zetten milieubewegingen op, maar worden daarbij angstvalligdoor de Oost-Duitse geheime dienst in de gaten gehouden, zoals ook de activiteiten van groepen onder de paraplu van de Lutherse kerk vielen. 
In 1989, het jaar waarin de DDR de veertigste verjaardag vierde, ontwikkelen de zich met een adembenemende snelheid. Al eerder  in het jaar verwijderde Hongarije symbolisch delen van het IJzeren Gordijn. Die zomer, verklaarden  ca. 25.000 Oost-Duitse toeristen, die in Hongarije verbleven niet terug te willen keren naar Oost-Duitsland, maar in plaats daarvan naar West-Duitsland; voor hen werd een vluchtelingenkamp georganiseerd door het Rode Kruis. In Praag, Tsjecho-Slowakije klommen  honderden Oost-Duitsers over de omheining van de West-Duitse ambassade, en eisen dat hen wordt  toegestaan om naar naar West-Duitsland te verhuizen. De regeringen van Tsjecho-Slowakije en Hongarije raakten daardoor in verlegenheid, omdat  ze verplicht waren, door een Verdrag met Oost-Duitsland,  deze DDR burgers niet de mogelijkheid te egven naar het westen af te reizen.

Vermeld  dient te worden, dat iedere burger van Duitsland die binnen de grenzen van 1937 verbleef, door de autoriteiten van de Bondsrepubliek  beschouwd werden als  een burgers  van de DDR, dat hield dus de gehele bevolking van Oost-Duitsland in. Dus de Oost-Duitsers die kampeerden in de tuin van de ambassade in Praag werden  verwelkomd door de West-Duitse ambassade, en West-Duitse media waren euforisch in het verslaan van deze gebeurtenissen. 
In  Oost-Duitsland was iedereen zich bewust van wat er gebeurde omdat de  de overgrote meerderheid regelmatig keek West-Duitse nieuwsuitzendingen. Er ontstond een gevoel van een tonemende paniek. In de industriële stad Leipzig  ontmoeten bezorgde burgerselkaar  elke maandag middag  in de Nicolai kerk, om na de dienst vreedzaam te demonstreren . Deze demonstraties groeide snel in omvang. Zij droegen banners waarop een  verscheidenheid van politieke onderwerpen, veel concentreerden zich vooral  op de vraag naar verwijdering van de reisbeperkingen. Ondertussen vierde de DDR officieel zijn 40e verjaardag. Staat gast Michail Gorbachev ontvangen meer applaus dan gastheer Erich Honecker; Gorbatsjov waarschuwde de DDR-leiding: Als er geen hervormingen worden ingevoerd, wordt men door de realiteit ingehaald.

Op de avond van 9 November 1989 marcheerden 70.000 demonstranten van de Nikolaikirche door de straten van Leipzig. Honecker had bevolen tot de  zogenaamde Chineseoplossing (dat wil zeggen gewelddadige onderdrukking), maar het leger weigerde. Honeckertrad af enw erd opgevolgd door , opgevolgd door Egon Krenz. Het Centraal Comité van SED hield een spoedvergadering waarna woordvoerder Guenter Schabowski  op de Oost-Duitse tv aangekondigde: 'vanaf morgen,  zal het iedereen worden toegestaan, om vrij het land in en  uit te reizen, met  een minimum aan identificatie. 

De boodschap werd gehoord, maar de  de zinsnede "vanaf morgen" was blijkbaar aan dove oren gericht . Dezelfde nacht nog naderden tienduizenden Oost- Berlijners  de muur bij de Brandenburger Tor, het  meest symbolische punt langs de binnen Duits-Duitse grens. Douane-ambtenaren wisten niet hoe te reageren omdat ze geen instructies hadden.  Na een paar uur werd de grens geopend en duizenden Oost-Berlijners  East Berlinners trokken West-Berijn binnen, de meeste  wandelden van de Kurfurstendam voor de eerste keer in hun leven. 
Ondertussen hadden West Berlinners zich aan de westkant van de muur verzameld en werd er in  Berlijn spontaan feest gevierd gevierd, rechtsreeks  uitgezonden door de TV, en een aantal avontuurlijke jonge mannen hadden  hamers en beitels meegebracht  en begonnen onmiddellijk met de ontmanteling van de muur. 

De opening van de muur, markeerde daarmee onbedoeld onbedoeld, een point of no return. De nieuwe regering moest nu  samenwerken met vertegenwoordigers van maatschappelijke organisaties en drastische hervormingen door gaan voeren. Alle geintresseerde  politieke bewegingen werden uitgenodigd, om toe te treden van de Ronde tafel  gesprekken. Hanns Modrow werd benoemd tot hoofd van de regering. Hij bezocht onmiddellijk Bonn,waar hij om financiële ondersteuning vroeg.. 
Helmut Kohl weigerd dergelijke kredieten, en gaf aan dat de Oost-Duitse regering niet democratisch gekozenwas  en dus niet legitiem. De Oost-Duitse ronde tafel gesprekken hadden besloten tot  verkiezingen inmei, maar deze werden nu vervroegd naar  18 maart. 

De invloed van het verrassingselement op het eenwordingsproces

Zelfs voor de leiders van de DDR kwam de val van de Muur onverwacht.

Internationaal was de verbazing nog veel groter. Bondskanselier Helmut Kohl was net begonnen met een staatsbezoek aan Polen en het merendeel van de Duitsland-correspondenten was met hem mee gereisd. Daardoor kon haast niemand verslag doen van de gebeurtenissen in Berlijn. Pas op 10 november in de namiddag keerde de kanselier terug in Duitsland.

Al snel werd duidelijk dat niet alleen hij was overvallen door de gebeurtenissen. In de internationale politiek bleek niemand zich te hebben voorbereid op deze plotselinge opening van de grenzen. Er was sprake van een totale 'wirwar van meningen', zoals de historicus Gordon Graig het omschreef. Geen enkele regering kon terugvallen op een draaiboek 'hoe te handelen in een Muur-loos Duitsland'.

Achteraf gezien is de val van de Muur eerder logisch dan verrassend. Al een half jaar was het onrustig in de DDR en sinds september werd er massaal gedemonstreerd. Het land liep leeg via nota bene de Oostblokgrenzen en het rigide beleid van de DDR-regering werd niet langer gesteund door de enige legitimiteitswaarborg, de Sovjet-Unie.

'Anyone who thought that it was normal to live with a wall through Berlin was not quite normal. It was more normal to take a bus from the Alexanderplatz to Bahnhof Zoo. Altogether, it was more normal for a nation that had once been united in a single state again to live in one', zegt ook de Britse historicus Timothy Garton Ash. Maar dat is wijsheid achteraf.

Zur Uberwindung der deutschen Teilung

Niet alleen de val van de Muur kwam onverwacht, ook de Duitse eenwording verscheen voor velen als een verrassing op de agenda. Ondanks de revolutionaire ontwikkelingen in de DDR en de opening van de grenzen, leek het alsof niemand serieus rekening hield met een spoedige vereniging.

Dit bleek bijvoorbeeld op 27 november 1989, een cruciale dag in het eenwordingsproces. Op die dag maakte Helmut Kohl zijn roemruchte tien-punten-plan 'zur Uberwindung der deutschen Teilung' bekend in de Bondsdag. De bondskanselier eiste dat de Oost-Duitse regering enkele hervormingen zou doorvoeren voordat de Bondsrepubliek bereid was om vergaande steun te verlenen. De Duitse Kwestie moest met de Europese ontwikkelingen en de Oost-West-betrekkingen worden verbonden. Kohl noemde hierbij met name de Europese Gemeenschap en de Conferentie over Veiligheid en Samenwerking in Europa (CVSE).

De doelstelling van het hele programma werd in punt tien samengevat:

'Mit dieser umfassenden Politik wirken wir auf einen Zus tand des Friedens in Europa hin, in dem das deutsche Volk in freier Selbstbestimmung seine Einheit wiedererlangen kann'.

In het plan gaf Kohl ook aan hoe hij verwachtte dat het proces zou verlopen: eerst zou er een verdragsgemeenschap ontstaan tussen de twee Duitse staten, dan zouden er 'confederatieve structuren' moeten komen en ten slotte een federatie. Hij gaf geen tijdslimiet voor de Duitse eenwording, maar zei er zeker van te zijn 'dag die Einheit kommen wird, wenn die Menschen in Deutschland sie wollen'.

In een vertrouwelijk gesprek met zijn adviseur voor buitenlandse zaken, Horst Teltschik, openbaarde Kohl die dag dat hij ervan uitging dat dit proces ongeveer vijf of misschien wel tien jaar zou gaan duren.

Het tien-punten-plan sloeg in de internationale politiek in als een bom. In Frankrijk, Groot-Brittannië en de Sovjet-Unie werd woedend gereageerd. Kohl had hen, zo meenden vooral Margareth Thatcher en Francois Mitterrand, vooraf moeten inlichten over de inhoud van zijn voorstel. Hij zou met zijn plannen de ontwikkelingen in de DDR in een gevaarlijke stroomversnelling hebben gebracht en Moskou kon dit opvatten als een provocatie.

Alleen de Amerikanen reageerden positief. Ook zij waren verrast, maar inhoudelijk konden ze zich wel vinden in de voorstellen van de bondskanselier. De grote winst die Kohl met het tienpunten-plan boekte was dat hij het initiatief inzake de Duitse kwestie naar zich toe had getrokken. Hij zou het niet meer uit handen geven.

BRD-DDR

Die heftige kritiek op Kohl kwam vooral voort uit emotionele overwegingen. Thatcher maakte er geen geheim van dat ze bang was voor een herhaling van de geschiedenis. Inhoudelijk gaf het tien-punten-plan helemaal geen aanleiding voor zo veel verontwaardiging.

Vooral het onaangekondigde voornemen van Kohl om naar een vereniging te streven schoot bij de grote regeringsleiders in het verkeerde keelgat. Klaarblijkelijk had geen van hen er rekening mee gehouden dat de leider van de West-Duitse regering de eenwording ter sprake zou brengen. En dat terwijl alweer bijna drie weken eerder de Muur was gevallen, er dagelijks duizenden Oost-Duitsers de Bondsrepubliek binnentrokken om een nieuw leven op te bouwen, de situatie in de DDR uiterst explosief bleef, in de straten van Leipzig en Berlijn eenwordingsleuzen de boventoon voerden, in de pers talrijke artikelen over de kansen op een vereniging verschenen en in de Duitse grondwet was vastgelegd dat elke Bondsregering de plicht had de vereniging van de Duitse natie na te streven.

Het was niet alleen verbazingwekkend dat men verrast werd door het initiatief van Kohl. Wat ook opvalt is dat geen enkel ministerie van Buitenlandse Zaken, op dat in Washington na, er sinds de val van de Muur in was geslaagd om een weloverwogen standpunt te formuleren over de Duitse kwestie.

Zelfs de West-Duitse minister van Buitenlandse Zaken, Hans-Dietrich Genscher, werd volkomen overvallen door het tien-punten-plan. Kennelijk leek een Duitse eenwording zó onwaarschijnlijk dat zelfs na 9 november niemand er serieus rekening mee wilde houden. Het gebrek aan voorspelbaarheid had de meeste toeschouwers volledig verlamd.

De Duitse revolutie kwam in de ogen van velen uit de lucht vallen. Ondanks dat werd Duitsland minder dan een jaar na de val van de Muur in vrede verenigd, daarbij gesteund door al zijn buren en door een overgrote meerderheid van de eigen bevolking. 

De spagaat van Gorbatsjov

Naast de maatschappelijke, interne ontwikkelingen was de situatie in de internationale politiek van grote invloed op het eenwordingsproces. Het gedeelde Duitsland was een product van de eindeloos geachte Koude Oorlog. De val van de Muur vereiste daarom een groot aanpassingsvermogen van de hoofdrolspelers op het internationale toneel. Hoe moesten zij reageren op dit abrupte en niet geregisseerde einde aan de status quo? Alleen zij die in de gaten hadden dat de val van de Muur onmiddellijk een tot voor kort ondenkbaar scala aan mogelijkheden creëerde, bleken in staat om van de verrassing te profiteren.

Van alle deelnemers in het internationale proces nam Michail Gorbatsjov misschien wel de meest gecompliceerde positie in. Achteraf gezien is het ironische dat in het hele eenwordingsproces voortdurend rekening werd gehouden met Gorbatsjov, terwijl hij — zoals toen door sommigen al werd vermoed en later ook is gebleken — nauwelijks in staat was om invloed uit te oefenen op de gang van zaken. Gorbatsjov was politiek niet meer in staat om initiatieven te nemen en te sturen. Hij kon alleen nog maar reageren en werd door de omstandigheden gedwongen om ad hoc-besluiten te nemen.

Maar desondanks konden de Westerse bondgenoten, gewaarschuwd door het verleden, niet anders dan zeer behoedzaam en omzichtig met Moskou omgaan. Hoeveel signalen Gorbatsjov ook gaf dat hij niet zou ingrijpen in de DDR, Kohl en Bush bleven op eieren lopen. En terecht, want nog in het voorjaar van 1990 probeerden conservatieve elementen, onder andere uit de legertop, Gorbatsjov tot een militair ingrijpen over te halen.

Gorbatsjov had zichzelf al veel eerder in een hoek gemanoeuvreerd, waardoor hem de middelen waren ontnomen om het tij te keren. De nieuwe koers in de buitenlandse politiek — onder meer de ontwapeningsonderhandelingen met het Westen — stond in dienst van de binnenlandse hervormingen: Gorbatsjov probeerde door middel van glasnost en perestrojka zijn land er weer bovenop te krijgen. Daarmee maakte hij echter onbedoelde en onbeheersbare krachten los. Zij werden de Sovjet-Unie uiteindelijk fataal.

In de Oostbloklandenlanden sloegen hervormers en oppositie hun eigen weg in en ook binnen het Sovjetrijk kregen onafhankelijkheidsbewegingen een kans: de onrust in de Baltische staten had uiteindelijk de afbrokkeling en de ineenstorting van de Sovjet-Unie tot gevolg. Zo had Gorbatsjov het nooit bedoeld.

Daarbij kwamen nog eens de partijpolitieke problemen. Iedereen, inclusief Gorbatsjov en zijn minister van Buitenlandse Zaken Sjevardnadze, verkeerde in voortdurende onzekerheid over hoe lang zij nog konden aanblijven. Een staatsgreep, zo bleek nog geen twee jaar later, was niet ondenkbaar. Maar ook een bureaucratische machtsgreep was mogelijk: dat Gorbatsjov en Sjevardnadze de Russische partijdag in juli 1990 overleefden stond van tevoren helemaal niet vast. Als zij hier geen mandaat van de Doema hadden gekregen, zou het eenwordingsproces in gevaar zijn gekomen.

Tot in januari 1990 bleven conservatieve krachten in de Sovjet-Unie op een militair optreden aandringen. De overrompelende snelheid van de eenwording stelde hen echter voor een fait accompli. Het hoge tempo van het onverwachte eenwordingsproces was dus niet alleen Duitslands redding, maar ook die van Gorbatsjov.

De uitkomst van het eenwordingsproces was voor de Sovjetleider echter een nederlaag en voor Kohl een overwinning. Door de beperkte bewegingsruimte die Gorbatsjov dankzij zijn eigen beleid had, lukte het niet om de Russische troeven tijdens de onderhandelingen over Duitsland optimaal uit te spelen.

Partnership in leadership

De Verenigde Staten bleken veel beter in staat om het verrassingselement uit te buiten. Amerika was de eerste natie die de Duitsers zonder voorbehoud feliciteerde met de val van de Muur. En ook het tien-punten-plan werd niet gekraakt. President Bush en zijn minister van Buitenlandse Zaken James Baker hadden maar één eis: Duitsland, dus ook een verenigd Duitsland, moest volwaardig lid van de NAVO blijven.

Vanaf de presentatie van het tien-punten-plan tot het verlossende ja-woord van Gorbatsjov in de Kaukasus in juli 1990 was het de ondersteuning van de Amerikaanse regering die alle zetten van Kohl in de internationale politiek legitimeerde en kracht bijzette.

Doordat Bush onvoorwaardelijk achter Kohl stond, konden Thatcher en Mitterrand niet anders dan volgen. Niemand wilde tenslotte als dwarsligger bestempeld worden en hierdoor aan de zijlijn van het diplomatieke spel komen te staan. Zo kon het westerse blok gesloten blijven en werd Gorbatsjov, op een weliswaar zeer behoedzame manier, geïsoleerd.

Achteraf lijkt de houding van Amerika te getuigen van visie, van vertrouwen en van standvastigheid. Al in mei 1989 riep Bush Gorbatsjov op om van Europa 'een gemeenschappelijk huis' te maken en de Europese deling op te heffen. De Bondsrepubliek werd verklaard tot 'Partner in Leadership'. En nog voor de val van Muur gaf hij publiekelijk aan voor een eventuele Duitse vereniging te zijn.

Na de Duitse eenwording leken deze steunbetuigingen onderdeel van een vooropgezet plan. Dit beeld werd nog eens versterkt door Genscher en Kohl die nooit zijn opgehouden hun loftrompet uit te steken voor Bush en Baker, zonder wie zij het toch allemaal nooit gered zouden hebben.

Maar hoewel de invloed van de Amerikanen op het eenwordingsproces onbetwist is, kan enige nuancering worden aangebracht in hun intenties. Uit de geschriften van direct betrokkenen in de Amerikaanse regering is gebleken, dat het beleid tot november op zijn minst zwalkend is te noemen. Of nog stelliger: er was helemaal geen beleid.

'Because our focus was on Eastern Europe in 1989, the emerging prospects of unification that autumn had caught us almost completely by surprise. Our reaction was ad hoc rather than strategic. (...) unification remained a distant dream. As a result we had not done comprehensive planning in advance and we had to scramble our act together', staat in het boek A World Transformed van George Bush en zijn veiligheidsadviseur Brent Scowcroft.

Cover Val Muur De Tijd

De vreedzame revoluties eisten de volledige aandacht op en alle ogen waren gericht op de reactie van Gorbatsjov. In de zomer van 1989 was er nauwelijks contact op presidentieel niveau met Kohl en de ambassadeur in Bonn werd verzocht niet op de zaken vooruit te lopen toen hij over de Duitse kwestie sprak. Bovendien hadden de Verenigde Staten zich nooit met de DDR bemoeid. De West-Duitse regering leek de relatie met dit satellietstaatje van Moskou prima te kunnen beheren. En als er echt iets wezenlijks gebeurde was Moskou het aanspreekpunt, niet Honecker.

De voornoemde uitspraak van Bush om te streven naar 'een vrij en ongedeeld Europa' moet dan ook niet gezien worden als een oproep tot directe veranderingen. Officieel was de opheffing van de Europese en Duitse deling altijd al het streven van Amerika en zijn westerse bondgenoten geweest. Sinds de bouw van de Muur in 1961 was dit standpunt versteend tot een formaliteit. De Amerikanen waren er niet van overtuigd dat Moskou niet zou ingrijpen in Oost-Europa. Tot november 1989 gingen Bush en Baker dan ook niet verder dan een retorische ondersteuning van de oppositie en een voorzichtige oproep tot 'veranderingen'.

Vier principes

De val van de Muur betekende een onmiddellijk einde van deze oogkleppenpolitiek van de Amerikaanse gezagsdragers. In allerijl werd de koers uitgestippeld. Toen Kohl zijn tien -punten-plan presenteerde, kon Baker zich dan ook beroepen op 'vier principes' die de basis van het Amerikaanse beleid ten aanzien van de Duitse eenwording vormden: het Duitse volk moest zelf over zijn toekomst beslissen, een verenigd Duitsland moest lid blijven van de Europese Gemeenschap en de NAVO, de Poolse grenzen moesten worden gegarandeerd en het eenwordingsproces moest geleidelijk verlopen.

Achter deze vier principes zat uiteindelijk maar één gedachte: Duitsland moest verbonden blijven aan het Westen. Om dit af te dwingen zou Amerika de Duitsers op alle andere punten volledig vrijlaten. De vier principes stelden inhoudelijk weinig voor. Zij gaven geen enkele aanwijzing voor de invulling van het eenwordingsproces. Het was zelfs mogelijk om van eenwording af te zien. In dit opzicht sloten zij perfect aan bij de tien punten van Kohl. Niet wàt er gezegd werd, maar dàt er wat gezegd werd telde.

Kohl en Bush namen door hun stelligheid het heft in handen. Hiermee werden de andere spelers overtroefd, zij liepen telkens achter de ontwikkelingen aan. Zo konden Kohl en Bush de voorwaarden bepalen waaronder de onderhandelingen werden gevoerd.

De echte kunst van de Amerikaanse diplomatiek bestond er vanaf die dag uit om de onderhandelingspartners telkens één stapje voor te zijn en onmiddellijk te reageren op ontwikkelingen in Oost-Europa en de Sovjet-Unie. Visie was daarbij een veel te groot woord.

Zelfs in het voorjaar van 1990 toen de Oost-Duitse bevolking zich al voor vereniging had uitgesproken, waren er nog te veel onzekerheden om te kunnen voorzien dat de eenwording nog datzelfde jaar zou plaatsvinden. Gorbatsjov had nog steeds niet ingestemd met het NAVO-lidmaatschap van het verenigde Duitsland en zijn positie in het Kremlin was wankel. Pas in juni verklaarde hij in besloten kring dat Duitsland 'onder voorwaarden' tot de NAVO kon toetreden. En het was slechts te hopen dat hij niet afgezet zou worden, voordat hij die toezegging publiekelijk had gedaan.

Vooral de combinatie van flexibiliteit en standvastigheid is te bewonderen in de Amerikaanse houding. Flexibel omdat Bush en Baker telkens op het juiste moment met de juiste acties kwamen: de onmiddellijke steun van het tienpunten-plan, maar ook het voorstellen van een onderhandelingsstructuur voor de externe aspecten van de eenwording om slechts twee voorbeelden te noemen. Standvastig omdat Amerika gedurende het hele proces, dat steeds weer een voorzichtig aftasten van de situatie vereiste, volhardde in de openlijke steun aan Kohl. Deze steun bood Kohl de mogelijkheid om op zijn manier uit te voeren wat hem altijd voor ogen had gestaan: de vereniging van het Duitse volk.

Kohl de crisismanager

Zonder enige twijfel kan gezegd worden dat Helmut Kohl het spelletje Stratego heeft gewonnen. De kracht van Kohl lag niet zozeer in zijn inzet voor de goede zaak, maar in zijn zesde zintuig, zijn politieke instinct waarmee hij feilloos aanvoelde dat zich een kans voordeed die misschien wel eenmalig was.

Achteraf is er veel kritiek gekomen op Kohl: hij zou de eenwording te snel hebben doorgedrukt, hij zou de kosten hebben onderschat en de DDR-bevolking zou te weinig inspraak hebben gehad. De vraag is echter wat het alternatief zou zijn geweest. Met welke andere oplossing zouden de DDR-burgers ervan hebben afgezien om naar het Westen te vertrekken? Natuurlijk waren er mensen die binnen de grenzen van de DDR een nieuw socialisme wilden realiseren, maar hier gold de macht van het getal. Te veel mensen schreeuwden om vereniging. Als op dat moment de vereniging op de lange baan zou zijn geschoven, zou de DDR zijn leeggelopen. En dat wilde niemand.

Ook Kohl wist van tevoren niet wanneer de vereniging zou moeten plaats vinden. In de jaren tachtig had hij zonder bedenkingen de 'Ostpolitik' van zijn voorgangers overgenomen.

Kenmerkend voor dit beleid was dat de deling van Duitsland als gegeven werd geaccepteerd. Daarmee leek de bondskanselier het signaal te geven dat ook onder een CDU-regering de vereniging voorlopig niet op de agenda zou staan. In november 1989 sprak hij nog steeds over jaren voordat de eenwording plaats zou kunnen vinden. De vorm van deze nieuwe staat was hem toen evenmin bekend. In het begin dacht hij aan een confederatie.

Dit betekent niet dat Kohl hier geen ideeën over had. Waar het om gaat is dat het niet zijn visie was, waardoor hij in het eenwordingsproces zo'n belangrijke rol kon spelen, maar zijn talent om telkens weer accuraat te reageren op de veranderende omstandigheden. Toen de wereld nog verbaasd was over de val van de Muur had Kohl al afscheid genomen van de 'Ostpolitik' en begon hij over een eenwording te praten. Toen in december iedereen nog dacht aan een jarenlang proces, voelde Kohl al aan dat haastige spoed in dit geval juist goed was.

Ook Kohl werd verrast door de ontwikkelingen in Oost-Europa. Maar als een ware crisis-manager werd hij er niet door overrompeld maar door geïnspireerd.

Duitsland 1914-1990

Ondertussen, werd Helmut Kohl, uitgenodigd om in Oost-Duitsland te komen spreken , en publiekelijk werd  gesproken over de mogelijkheid van hereniging en bood  het handelsoverschot van West-Duitslands aan, om de  economische integratie van Oost-Duitsland te bevorderen. Onder de nieuwe politieke fracties aan de ronde tafel, werd veel gedroomd over een hervormde Oost-Duitsland,  maar de organisaties ontbrak het aan mankracht en Financiën om te kunnen  concurreren in een verkiezing met de gevestigde partijen, organisaties die decennialang instrumenten van het politieke systeem van SED waren geweest. De verkiezingen werden gemakkelijk gewonnen door de Oost-Duitse CDU, de zuster  partij van Helmut Kohl het CDU.

Op 1 juli 1990, werd de West-Duitse DM geïntroduceerd in Oost-Duitsland. In Oost-Duitsland, werden 5 Bundesländer (Staten) heringevoerd, die op hun  beurt  werden geaccepteerd als lid-staten van de Bondsrepubliek. Op 3 okotber 1990, vierden de parlementen van de Oost- en West-Duitsland de eenwording. In December, zouden uniforme parlementsverkiezingen in Duitsland worden gehouden zodat het land  een regering had gekozen door de hele natie. Binnen ongeveer een jaar, was de eenwording bereikt. 
Tijdens de campagne (die door  Helmut Kohl CDU handig  gewonnen werd), voerde oppositiekandidaat Oskar Lafontaine (SPD)  aan dat de eenwording veel  voorzichtiger moest worden doorghevoerd, aangezien het in veel hogere kosten zou resulteren , die kosten kon men op dat moment  nog niet bereken.

De politieke daad van de eenwording was een ding, de fusie van twee segmenten van een natie die op basis van verschillende ideologieën totaal verschillende ontwikkelingen hadden doorgemaakt, was een andere. In Oost-Duitsland moesen  veel ambtsdragers (rechters, administratief personeel, professoren, docenten) worden vervangen of omgeschoold. De gehele infrastructuur - straten, snelwegen, telefoonlijnen (hopeloos ontoereikend) moest worden gemoderniseerd. Oost-Berlijn, werd voor het komende decennium, omgezet in de grootste bouwplaats van het continent. Het besluit werd genomen om de regeringszetel  van Duitsland over te plaatsen naar Berlijn. De Oost-Duitse economie moest worden aangepast aan de markteconomie, wat betekende dat veel bedrijven werden stilgelegd, de rest geprivatiseerd. De ecologische schade moest worden aangepakt.

Het bleek dat het veel Oost-Duitsers een te rooskleurig beeld van het gouden westen hadden. Werkloosheid bereikte dubbele de cijfers in het Oosten ten opzichte van het westen, hoewel werknemers in het oosten  slechts 80% van de lonen van hun westerse collega's kregen en de Oost-industrie veel minder productief was. Na enige tijdontstond er een gevoel van nostalgie. De oude SED, nu onder de naam  PDS, verzamelde bij verkiezingen vooral d eproteststemmen  van mensen die de sociale zekerheid misten die geleverd werd door de Oost-Duitse staat, maar is inmiddels een stabiele factor geworden.  

 Duitsland 1990

Het buitenlands beleid van de Bondsrepubliek sinds 1990 : De Europese partners deelden niet het enthousiasme van de Duitse bevolking voor de Duitse eenwording. Margaret Thatcher en François Mitterand waren gekant tegen het project, maar ze waren al lang bondgenoten  en, in het geval van Frankrijk, als begunstigde van EU subsidies voor haar landbouw, werd  een aanzienlijk deel daarvan betaald door Duitse EU-bijdragen, en dus kon men niet openlijk ertegen pleiten. Vanwege de eenmaking, de BRD,het  inwonertal nam toe van  van 61 naar 81 miljoen (Frankrijk 60 miljoen, Verenigd Koninkrijk 59 miljoen, Italië 57 miljoen); zodat de de  Bondsrepubliek als de Betaalmeester van de EU, al een politiek sterker  gewicht had,  dan haar profiel in de internationale diplomatie op dat moment liet  zien. Duitsland was in grote de derde contribuant  aan de VN (na de VS, Japan). 

Helmut Kohl bevestigd aan  Duitslands westerse bondgenoten, Duitslands betrokkenheid bij Europese integratie. Duitsland verplichte zich door ondertekening van het Verdrag van Maastricht van 1992, tot een blijvende  bijdrage aan de EU (dat wil zeggen de rol als betaalmeester van de EU). Duitsland, dat al eerder als West-Duitsland de grens van Oost-Duitsland met Polen had erkend bevestigd nogmaals  dat de Oder-Neisse grens, ontstaan na de 2e Wereldoorlog,  de westelijke grens van Polen met Duitsland zou blijven, reduceerde de omvang van haar strijdkrachten tot 300.000 en verklaarde dat de Bondsrepubliek geen vijand had ((voor de eenwording: BRD 500.000, DDR 170.000). 
De Duitse regering verleende bank kredieten aan de USSR (Gorbatsjov) en sinds 1991, Rusland (Jeltsin), een  enkele westerse banken werden bereid gevonden om investeringen te doen, hetgeen tot dan toe als een te hoog risico werd beschouwd. Rusland retourneerde  het archief van Walter Rathenau, terwijl andere documenten en schatten die  door de Russen uit bezette Duitsland in 1945 waren meegnomen, en waarvan men had gehoopt dat deze ook werdern geretourneerd, bleven echter in Rusland

In 1992 ging de minister van Buitenlandse Zaken Hans-Dietrich Genscher , waarvan de rol in het bewerkstelligen van de Duitse eenwording wordt onderschat, over tot de Duitse erkenning van de onafhankelijkheid van Slovenië, Kroatië en Bosnië-Herzegovina. Binnen enkele dagen volgden de meeste regeringen in Europa.  Binnen dagen brak de Joegoslavische oorlog en desintegreerde het land. Een stroom van vluchtelingen  in Europa kwam op gang. Duitsland werd bekritiseerd voor haar actie en zag het als haar taak te zorgen voor het grootste deel van de vluchtelingen. 
Na de terroristische aanval op het Pentagon, de etc. World Trade Center op 11 September 2001, en internationale troepen invasie van Afghanistan, wijzigde Duitsland haar grondwet (die het Duitse troepen verbood buiten de Nato-landen te opereren) en stuurde een contingent troepen naar Afghanistan.

In een discussie voorafgaand aan de invasie van Irak 2003, sprak Duitslandzich daartegen uit; lieptijdens de verkiezingscampagne deed bondskanselier Schröder  de belofte geen  Duitse troepen in Irak in te zullen zetten.  Na in eerste instantie een achterstand van 20 punten  te hebben  achter in de peilingen, werd Schröder ternauwernood herkozen.

De economie: De gebeurtenissen van 1989-1992-kosten van de hereniging, blijvende  inzet voor de EU, kredieten aan Rusland - bleek een zware last voor de Duitse financiën. Hoewel aanzienlijke vooruitgang werd geboekt, de ecologie in de voormalige die DDR verbeterde, de infrastructuur in de voormalige DDR werd gemoderniseerd,  zoals ook de industriële installaties en huisvesting, bleef de werkloosheid in de 'nieuwe landen' het dubbele van het cijfer dan in de  'oude landen '. 

Duitse belastingbetalers hadden niet alleen te maken met de last van geregelde en ongeregelde belastingen (solidariteit toeslag op belastingen), maar ook kregen ook te maken met een drastische stijging van (verplicht) inhoudingen voor de ziektekostenverzekering, pensioen fonds enz., dat leidde tot een substantiële daling van het beschikbare inkomen. Sinds de Duitse eenwording, ontwikkelde Duitsland zich verder tot  een sterke exporteconomie, maar de binnenlandse vraag  was traag. De terughoudendheid van de Duitsers om meer te besteden is één factor, een andere was de verplaatsing van productiefaciliteiten.  Tijdens de koude oorlog waren de economieën van Oost-Europa niet concurrerend; nu waren ze  door de  lage lonen, uiterst geschikt om te kunnen concurreren op wereldniveau. Duitse bedrijven verhuisden hun productiefaciliteiten naar  de Tsjechische Republiek, Slowakije, Polen, Litouwen enz.  De uiteindelijke samenstelling van de producten vond in Duitsland plaats  en werd vanuit Duitsland uitgevoerd , met  het label "Made in Germany", dat wereldwijd erkend werd als een garantie voor kwaliteit. De Duitse export cijfers hadden er onder te lijden. Duitsland leed onder  extreem hoge arbeidskosten. Volkswagen, die Skoda gekochthad, onderhandelde  met de vakbonden om te bezuinigen op de arbeidskosten in Duitsland, het alternatief was het verhuizen  van haar productie uit Duitsland. De spoorwegen en  de posterijen werden geprivatiseerd, ten koste van de kwaliteit van de dienstverlening; zij leden aan een gebrek aan personeel, zoals de  Duitse (meestal nog steeds openbaar) scholen; universiteiten (meestal opnieuw openbaar) klaagden over verlaging van de financiering.  De spoorwegen waren vaak laat, scholen , universitaire voorzieningen, en  spoorwegen  leken  vaak verwaarloosd

Maatschappij: In voormalig Oost-Duitsland, een geest van ontslag verspreidde zich; de hoop van toetreding tot het gouden westen werd in de dagelijkse praktijk niet bewaarheid..Nostalgie  (heimwee naar een geromantiseerde DDR) verspreidde zich,hoewel  de Oost-Duitsers zich volledig bewust waren van de gebreken van het oude systeem . Meer dan een punt van zorg was de groei van de Neonazism. Voor jonge Duitsers is het  uiterst moeilijk geworden een werkplek te vinden velen van hen beschouwen zichzelf als onderdeel van een generatie die  geen toekomst heeft, sommigen van hen uiten  hun frustratie door mode (skinheads), vereniging (vaak in bendes onder de dekmantel van voetbal fan clubs) en daden van geweld. 

Binnenlands beleid: Na 16 jaar bondskanselier te zijn geweest  werd Helmut Kohl opgevolgd door Gerhard Schröder (SPD) in 1998; Schröder leidde van een coalitie van de SPD en de groene partij, de eerste keer in de geschiedenis van de BRD dat partijen van links, zonder centrum-rechtse partners, een regering vormde. Schröder werd door de pers als een Duitse Tony Blair gezien, een persoon die in staat zou zijn de  parij en het land wakker te maken was men teleurstelen dat de belastingen en werkloosheid hoog bleven. Schröder verplaatste de regeringszetel  naar Berlijn. 

In September 2005 won  CDU/CSU de verkiezingen en Angela Merkel, de eerste vrouwelijke bondskanselier, kwam aan het hoofd te staan van de "grote coalitie" van CDU/CSU en SPD.

Op 27 augustus  2005 besteedde ik op mijn site www.blikopdewereld.nl  aandacht aan Duitsland: Staat Duitsland voor een nieuwe Wende?

De Duitse economie is de derde economie van de wereld en heeft daardoor vooral in het midden van Europa veel invloed op de rest van de EG landen en in Centraal - en Oost Europa.

In 2004 had Duitsland een economische groei van maar 1,2% en in 2005 is de verwachting 0,7%. Duidelijk beneden het EU gemiddelde.

nieuwe wende dsl

Dat Duitsland ook nog achterblijft bij Italië, Fankrijk en de Euro zone laat zien dat Duitsland echt keuzes zal moeten maken.

Duitsland bestaat sinds 1990 uit 16 deelstaten elk met een eigen grondwet, (direct gekozen) parlement en regering. De Länder zijn verder onderverdeeld in een stelsel van Bezirke, Kreise (Grafschäfte in sommige noordelijke deelstaten) en Städte, Ämter en Gemeinden. Het inwoneraantal is meer dan 81 miljoen.

Hoe stond Duitsland er economisch voor?

In zijn regeringsverklaring van 14 maart 2003 kondigde Schröder zijn Agenda 2010 aan.

schröder

Reden voor de hervormingsplannen waren de hoge werkeloosheidscijfers, de hoge loonkosten en de groei van de economie die maar niet op gang wilde komen. Ook de vergrijzing en de verandering van het belastingstelsel, het ziektekostenstelsel en de werkeloosheidsverzekeringen.

Zoals we gezien hebben was Duitsland in een economische crisis geraakt. Dat bleek nog een uit het volgende bericht

Dat Schröder zijn Agenda 2010 niet meer kan uitvoeren betekent dat Angela Merkel nu wellicht de kans krijgt om te laten zien dat CDU/CSU daadwerkelijk wil ingrijpen. Wat hard nodig blijkt gezien dit bericht over de Duitse Economie in het tweede kwartaal.

WIESBADEN, 23 AUG. De Duitse economie is in het tweede kwartaal van dit jaar gestagneerd. Het Duitse bureau voor de statistiek bevestigde een economische nulgroei, tegen een groei van 0,8 procent in het eerste kwartaal. In vergelijking met het tweede kwartaal 2004 steeg het bbp met 1,5 procent. De consumentenbestedingen daalden met 0,3 procent. In het tweede kwartaal steeg de Duitse import sterker dan de uitvoer, vooral door de gestegen olieprijs. Het Duitse bedrijfsleven investeerde in het tweede kwartaal 0,6 procent meer dan in het eerste kwartaal. Het vertrouwen van analisten en institutionele beleggers in de Duitse economie is in augustus met 13 punten gestegen tot 50 punten, zo blijkt uit vandaag gepubliceerde cijfers van het Zentrum für Europäische Wirtschaftsforschung

Daarbij komt ook nog dat Duitsland zich niet houdt aan de in EG verband afgesproken overschrijding van het budget(Maximaal is 3% toegestaan).

net financial balance

Naast de tekorten op de overheidsuitgaven is er ook sprake van een hoge werkeloosheid. Ernstiger is dat vooral in de Bündesländer die vroeger tot de DDR behoorden de werkeloosheid hoog is.(20% van de beroepsbevolking is daar werkloos).

unemploymend persons

Wat is de oorzaak van deze economische malaise?

Volgens het Duitse weekblad Die Zeit sparen de Duitsers te veel, consumeren ze te weinig, en investeren ze niet genoeg. Volgens Die Zeit is er geld zat in Duitsland. Het blad constateert echter ook dat de kloof tussen arm en rijk onder de rood /groene coalitie alleen maar groter is geworden.

In 1997 waren er 510,000 Duitse burgers met een vermogen van meer dan een miljoen euro. Nu zijn dat er 756,000. Volgens officiële statistische gegevens leggen de Duitsers die meer dan 5000 euro netto per maand verdienen, maar liefst 22% opzij.

Bij grote ondernemingen gaat het uitstekend maar bij het midden- en kleinbedrijf, waar acht van de tien Duitsers hun brood verdienen, gaat het helemaal niet goed.

Wordt Angela Merkel nu de ‘ verlosser van Duitsland ? 

Kanselierskandidaat voor de CDU/CSU Wellicht, tenminste als ze in staat is om definitieve veranderingen in Duitsland door te voeren zoals Verlaging van de belastingdruk, Vermindering bureaucratie op de arbeidsmarkt, Makkelijker maken van het ontslagrecht, Het scheppen van nieuwe arbeidsplaatsen,Inlopen van de achterstand van Oost – Duitsland. 

Maar is de CSU/CSU wel in staat om op 18 september een regering te vormen met de Liberalen waardoor men de zo hoognoodzakelijke hervormingen ook door kan voeren? 

Het antwoord daarop kan achteraf met nee worden beantwoord. Op dat moment nog niet,Kanselier Merkel kwam aan het hoofd te staan van de "grote coalitie" van CDU/CSU en SPD. maar sinds 2010 is er een liberaal- CSU/CSU kabinet.

Westerwelle FDP en Kanselier Merkel CDU

Economische ontwikkeling Duitsland sinds 2005

Binnen de Europese Unie is het Duitsland die de toon aangeeft. Economisch staat Duitsalnd er goed voor, met een zeer goed verdiendende autoindustrie. Zie OECD grafiek.

Een op de vijf banen in Duitsland is daar direct aan gerelateerd. De komende Bondsdagverkiezingen van najaar 2013 zal laten zien, hoe kanselier Merkel en wellicht in kan slagen, haar bondskanselierschap te continueren. De Bondsrepubliek is een politieke stabiele factor in Europa geworden. En dat is juist het doel van de buitenlandse politiek van de Bondsrepubliek.

Dit was het laatste deel (deel 15) van  'Een geschiedenis van Brandenburg - Pruisen'.