We hebben 206 gasten online

Oostenrijk: 30 jaar vrij maar niet onafhankelijk

Gepost in Oostenrijk

door An Salomonson in NRC Handelsblad 21 oktober 1985


Meer dan tien jaar lang, van het eind van de Tweede Wereldoorlog tot herfst 1955, is Oostenrijk bezet geweest. Op de eerste dag van elke maand hielden troepen van de vier gealliëerden op de Heldenplatz in Wenen een parade om de overgave van het opperbevel over de gedeelde stad luister bij te zetten. Het was een schitterend schouwspel van vlaggen, flitsende uniformen en muziek. De Weners, voor wie theater de enige werkelijkheid is die ze serieus nemen, stonden er in drommen naar te kijken. In hun harten gloeide de haat.
Vandaag is het precies 30 jaar geleden, dat - zoals afgesproken in het Staatsverdrag van 15 mei 1955 — de laatste bezettingstroepen (het waren Engelse) het land. verlieten. Vlak daarna, op 26 oktober, werd in het parlement een wet aangenomen waarin Oostenrijk zich vrijwillig verplichtte tot eeuwigdurende neutraliteit. Die neutraliteit was een eis van de Sovjet-Unie geweest. Zij wilde er zeker van zijn dat Oostenrijk zich niet bij de Navo zou aansluiten.
' Oostenrijk had natuurlijk geen enkel alternatief. Wilde het zijn vrijheid ooit nog terugkrijgen en meer dan 9 jaar was er alle reden geweest daaraan te wanhopen dan zat er niets anders op dan de voorwaarden te accepteren. Het vrijwillige van de neutraliteit moest dus met een korrel zout worden genoten.

Hoe ziet het er 30 jaar na dato uit, nu de machtsverhoudingen in Europa solide zijn vastgeklonken? Is die neutraliteit -geloofwaardig? Is Oostenrijk een onafhankelijk land geworden?

Volgens. het Staatsverdrag mag het niet tot dé Navo- toetreden. Het is tot nu toe evenwel ook onmogelijk geweest voor Oostenrijk om lid te •worden van de Europese Gemeenschap. Toch is het voor zijn economie voor het grootste deel op de EG. aangewezen. De schade van dit isólement wordt duidelijker voelbaar naarmate de Europese integratie voortschrijdt en de kleine Alpenrepubliek eenzamer achterblijft. Moskou verzet zich. evenwel tegen een 'EG-lidmaatschap. Het vindt dat onverenigbaar met de status van neutrale staat..
Volkenrechtsgeleerden noemen dat juridisch niet steekhoudend. Alleen in geval van een oorlog waarbij de EG betrokken zou worden zou de Oostenrijkse neutraliteit gevaar lopen. Voor dat geval- zou echter een clausule in het toetredingsverdrag kunnen worden opgenomen waardoor Oostenrijk automatisch van zijn verplichtingen zou worden ontbonden.

Dat is evenwel niet bespreekbaar. De Sovjets volstaan ermee intimiderende geluiden te laten horen met voorbijgaan van legitieme Oostenrijkse belangen. De neutraliteitsbelofte wordt zo misbruikt om uitbreiding van de westerse samenwerking te verhinderen. Het is één voorbeeld hoé hol de Oostenrijkse neutraliteit in feite is.

- Een ander voorbeeld is de defensie. Wil Oostenrijk zijn neutraliteit geloofwaardig beschermen dan is een redelijke militaire inspanning onontbeerlijk. Zwitserland met.zijn "bewapende neutraliteit" stond daarom in -1955' model voor Oostenrijk. Maar daarvoor moet dat land wel de bereidheid tonen — en over de middelen beschikken — om bijvoorbeeld grensschendingen tegen te gaan. En daarvan is geen sprake.
De Oostenrijkse defensie heeft niet meer dan symbolische betekenis. Er is geen enkele vorm van luchtverdediging, zogenaamd omdat het Staatsverdrag de aanschaf van raketten verbiedt (waarmee indertijd de grote offensieve raketten -werden bedoeld en niet de veel later ontwikkelde kleine flexibele afweerraketten). Als vreemde vliegtuigen het Oostenrijkse luchtruim binnendringen, kunnen de Oostenrijkse gevechtsvliegtuigen weinig, anders doen dan met hun vleugels wapperen. 'Meer zouden ze ook niet durven doen. Stel dat ze die raketten wél hadden en ze zouden daarmee op de Russen moeten schieten — ondenkbaar; de grote buurman zo te provoceren!
Theoretisch zijn zulke 'incidenten allerminst. In de afgelopen 12 jaar zijn er niet minder dan 332 schendingen van het luchtruim geweest. Bij de Russische invasie in 1968 hebben Sovjetvliegtuigen doorlopend de Oostenrijkse grenzen overvlogen en zich van protesten niets aangetrokken. Die protesten waren dan ook niet zeer luid (en daaraan heeft de toenmalige Oostenrijkse minister van buitenlandse zaken Waldheim later de snelle toestemming van de Sovjet-Unie voor zijn benoeming tot VN-secretariegeneraal te danken gehad). Oostenrijk kortom moet eerder als een militair vacuum worden beschouwd dan als een voorbeeld van gewapende neutraliteit.

Dan zijn er nog de vele kleinere voorbeelden van Oostenrijkse machteloosheid als bijvoorbeeld de vrijheid die buitenlandse agenten er genieten. Wenen is voor spionnen de speeltuin van Europa. Er is geen apparaat en evenmin een budget om ze te bestrijden: het welbewuste beleid van de successieve na-oorlogse regeringen, die alles willen vermijden om het met de Sovjets aan de stok te krijgen.
Oostenrijk is dus niet neutraal als resultaat van de constructieve politiek van een klein maar souverein land. Het is neutraal voor zover de Sovjet-Unie dat toelaat. Het boft dat Europa een van de minst gevaarlijke plaatsen ter wereld is. Weliswaar heeft het na Finland de meeste reden van alle Europese landen zich bedreigd te voelen als eenzaam ministaatje aan de rand van het Oostblok (zoals ook Afghanistan ooit was). Zolang de Sovjet-Unie er evenwel belang bij heeft de status quo te handhaven, kunnen de Oostenrijkers zich wiegen in de illusie van hun neutraliteit. Maar het is wel een neutraliteit bij de gratie van de Russische welwillendheid.

Als de machtsverhoudingen in Europa ooit gaan verschuiven - door een groeiende vredesbeweging, door een radikaal-linkse meerderheid in de Bondsrepubliek, door scheuren in de Navo of door isolationistische Lendenzen in de VS — is die neutraliteit niet langer gegarandeerd. Oostenrijk zou dan voor de Sovjets een aardig proefgebied kunnen worden om die verhoudingen te testen. Door het te finlandiseren of misschien zelfs te afghaniseren.

De Oostenrijkers beseffen dat natuurlijk drommels goed. Daarom doen ze alles om de Grote Buur te vriend te houden. Ze worden geen lid van de EG hoewel het Staatsverdrag dat niet verbiedt. Ze schaffen geen moderne raketten aan omdat ze er dan mee op de Russen zouden moeten schieten. Ze doen alles om de duizenden Oostblokagenten het, gevoel te geven dat ze bij zichzelf thuis zijn. En ze hebben van Wenen de derde VN-stad gemaakt (na New York en Genève) om de wereld in te prenten hoe neutraal ze zijn.
Er is voor het kleine en vredelievende Oostenrijk geen andere keus. Maar met echte neutraliteit en echte onafhankelijkheid heeft het allemaal weinig te maken.