We hebben 198 gasten online

Deel 7a De geschiedenis van Rusland en de Sovjet-Unie

Gepost in Rusland

kaart rusland

Deel 7 Ontwikkelingen na 1989: het uiteenvallen van de Sovjet-Unie

Deel 7a De geschiedenis van Rusland en de Sovjet-Unie

 

Historisch verloop

  • 1917 (oktober): Op 7 november (nieuwe stijl) vindt de Oktoberrevolutie plaats. Lenin wordt regeringsleider, Trotski volkscommissaris van Buitenlandse Zaken en Stalin volkscommissaris van Nationaliteiten. (december): coalitieregering met de Linkse Sociaal-Revolutionaire Partij (LSRP).
  • 1918: in februari wordt de Vrede van Brest-Litovsk gesloten met de Centralen. Hiermee onttrok Rusland zich van de Eerste Wereldoorlog. De Russische Burgeroorlog tussen de Rode Legers (communisten) en Witte Legers breekt uit. De strijd duurt tot 1921 en mondde uit in een overwinning voor de communisten. In de zomer van 1918, na een aanslag op Lenins leven wordt de coalitie met de LSRP ontbonden en regeert de Russische Communistische Partij alleen. Rusland krijgt de naam Russische Socialistische Federatieve sovjetrepubliek.
  • 1919: Staatshoofd Jakov Sverdlov overlijdt. Hij wordt opgevolgd door Michail Kalinin die tot 1946 staatshoofd blijft van de RSFSR en later van de USSR.
  • 1921: Officieel einde van de Burgeroorlog. Het blijft zeker nog tot 1924 en in islamitische streken tot 1929 onrustig. Lenin introduceert de Nieuwe Economische Politiek (NEP); een gemengde economie (vrije markt en planeconomie) komt tot stand.
  • 1922: De Oekraïne, Wit-Rusland en de Transkaukasische Socialistische Federatieve Sovjetrepubliek (Azerbaidzjan, Georgië en Armenië) richtten samen met de RSFSR de USSR - Unie van Socialistische Sovjetrepublieken - op. Stalin wordt secretaris-generaal van de communistische partij.
  • 1924: In januari sterft Lenin. Er ontbrandt een strijd tussen voor- en tegenstanders van Leon Trotski. Stalin sluit zich aan bij de anti-trotskistische groep.
  • 1927: Trotski verbannen naar Centraal-Azië, later naar Turkije e.a. landen. In 1940 wordt hij in Mexico vermoord.
  • 1928: Stalin bekritiseert de NEP en rechtse theoretici binnen de CPSU zoals Boecharin.
  • 1929: Einde NEP, invoering collectivisatie; sovchozen en kolchozen.
  • 1930: Vjatsjeslav Molotov wordt minister-president (voorzitter van de Raad van Volkscommissarissen).
  • 1934: De Leningradse partijsecretaris Sergej Kirov wordt vermoord. Dit luidt de 'Grote Zuiveringen' van Stalin in. Vermeende en echte tegenstanders verdwijnen in goelags en gevangenissen of worden na schijnprocessen vermoord. De zuiveringen duren tot 1938.
  • 1939: Kroepskaja, de vrouw van Lenin overlijdt. In september wordt het niet-aanvalsverdag met Nazi-Duitsland gesloten. Polen wordt door Duitsland en Rusland aangevallen. De USSR verkrijgt Oost-Polen. In de winter valt de Sovjet-Unie Finland binnen: begin van de Winteroorlog.
  • 1940: In het voorjaar sluiten de Finnen vrede met de Sovjets. De drie Baltische staten, Estland, Letland en Litouwen worden geannexeerd door de Sovjet-Unie.
  • 1941: Op 22 juni 1941 valt Duitsland de Sovjet-Unie aan. De Grote Vaderlandse Oorlog begint. Normalisering betrekkingen kerk/moskee/tempel en staat.
  • 1943: Slag om Stalingrad loopt uit op een Duitse nederlaag. Duitse legers trekken zich terug.
  • 1944/1945: De Sovjet-Unie bevrijdt de oostbloklanden en oostelijk Duitsland. In al deze gebieden worden pro-communistische regeringen in het zadel geholpen.
  • 1946: Vervolging intellectuelen door Andrej Zjdanov.
  • 1952: Het zgn. 'artsen proces'. Joodse artsen worden ervan beschuldigd Stalin te willen vergiftigen.
  • 1953: In maart overlijdt Stalin, Nikita Chroesjtsjov wordt partijleider, Malenkov premier. KGB-chef Beria wordt in een geheim proces ter dood veroordeeld.
  • 1955: Malenkov treedt als premier af.
  • 1956: Chroestsjov bekritiseert het stalinisme. Begin destalinisatie.
  • 1958: Chroestsjov tevens premier. Meer ontspannen verhouding met het westen en met name de VS.
  • 1962: Cuba-crisis.
  • 1964: Een staatsgreep brengt Chroestsjov ten val. Leonid Brezjnev wordt partijleider.
  • 1977: Brezjnev wordt staatshoofd van de USSR.
  • 1979: In december valt de USSR Afghanistan binnen om het pro-communistische regime aldaar te beschermen tegen de moedjahedien.
  • 1982: Leonid Brezjnev overlijdt. Joeri Andropov, voormalig KGB-chef wordt partijsecretaris.
  • 1984: Andropov sterft. Konstantin Tsjernenko wordt partijsecretaris.
  • 1985: Tsjernenko sterft, Michael Gorbatsjov wordt partijsecretaris. Bespreking tussen president Ronald Reagan van de Verenigde Staten en Gorbatsjov in Reykjavik.
  • 1986: Gorbatsjov introduceert perestrojka en glasnost. Op deze manier creëert hij meer openheid en democratie in de Sovjet-Unie.
  • 1987: Begin terugtrekking Rode Leger uit Afghanistan.
  • 1988: Gorbatsjov staatshoofd. Democratisering in Hongarije en Polen.
  • 1989: Gorbatsjov wil troepen uit Oost-Europese landen laten terugtrekken. In het najaar vallen de communistische regimes in Tsjecho-Slowakije, Bulgarije (Todor Zjivkov), Polen en Roemenië (Nicolae Ceausescu).
  • 1990: Gorbatsjov wordt president van de Sovjet-Unie.
  • 1991: In de zomer doen enkele sovjetpolitici, generaals en KGB'ers een coup. Voor drie dagen is Gorbatsjov geen president, maar door o.a. Boris Jeltsin (president RSFSR) en het volk wordt Gorbatsjov in zijn ambt hersteld. Zijn macht is echter gekrompen, terwijl die van Jeltsin groeit. Een nieuw Unie-verdrag, met meer autonomie voor de republieken, waar Gorbatsjov zo hard aan had gewerkt, komt er niet. Jeltsin, de Russische leider, en de Wit-Russische en Oekraïense leiders tekenen een verdrag en richten het GOS (Gemenebest van Onafhankelijke Staten) op. Gorbatsjov weet van dit alles niets. Op 25 december 1991 wordt de rode vlag van de Sovjet-Unie voor het laatst gestreken. De USSR houdt op te bestaan. Gorbatsjov treedt af als president.
  • 1991-heden: Russische Federatie (Rusland

In mei 1990 werd hij Boris Nikolajevitsj Jeltsin gekozen tot president van de deelrepubliek Rusland; hij verschilde sterk van mening met Gorbatsjov over de door te voeren hervormingen; nadat de rol van Gorbatsjov was uitgespeeld, trok Jeltsin steeds meer macht naar zich toe (hij werd zowel president als premier) en kon hij per decreet de geplande economische hervormingen doorvoeren; hij kampte met regionale problemen (het bijeenhouden van de federatie ondanks het streven naar onafhankelijkheid van verschillende republieken) en een grote economische crisis; in 1993 onderdrukte hij hardhandig een opstand van communistische en nationalistische parlementsleden (onder leiding van Chasboelatov en Roetsjkoj), waarna hij voorgoed leek af te rekenen met het communistische verleden door een reeks communistische organisaties en bestuursorganen op te heffen, de oppositionele kranten (zoals de Pravda) te verbieden en de erewacht bij het Leninmausoleum te laten verdwijnen; nadien werd getwijfeld aan zijn democratische opvattingen; in 1995 verdween hij enige tijd uit het openbare leven wegens ernstige hartklachten; in juli 1996 behaalde hij een ruime overwinning bij de verkiezingen; daarna begon zijn gezondheid achteruit te gaan; hierdoor moest hij een groot deel van zijn macht afstaan aan de premier; op 31.12.1999 trad hij af.

Poetin begon carrière bij de KGB; van 1985-1990 werkte hij in Dresden; begin jaren '90 werd hij raadgever en plaatsvervanger van de burgermeester van Sint-Peterburg; in 1998 werd hij directeur van de FSB, de opvolger van de KGB; in 1999 werd hij door Jeltsin tot premier benoemd; na Jeltsins aftreden werd Poetin eerst waarnemend president, vervolgens, bij de presidentsverkiezingen van maart 2000, officieel president; op 16.03.2004 werd hij herkozen

 

gorbi

Economie

 

jeltsin stuurt gorby wegTot de veranderingen in 1990 (in gang gezet door de laatste president van de Sovjet-Unie, Michail Gorbatsjov), was Rusland binnen de Sovjet-Unie een communistisch land. Daarna is onder leiding van Boris Jeltsin in sneltreinvaart een beweging in de richting van het altijd zo verguisde westers 'kapitalisme' op gang gekomen. Deze ontwikkeling heeft het hele sociaal-economische systeem van Rusland omgewoeld, waardoor aanvankelijk geen grotere welvaart werd bereikt, behalve voor de nieuwe elite en zakenwereld. Tussen 1991 en 1997 kromp het BBP (bruto binnenlands product) met 42% (ter vergelijking: tijdens The Great Depression kromp het Amerikaanse BNP met 30%). De industriële productie van Rusland nam af met 53%, de landbouwproductie met 37%. Door de enorme inflatie volstond het gemiddelde loon alleen om twee overlevingsminimumpakketten (een door het Russische statistiekencomité gehanteerde armoedegrens) te kopen. Tijdens de sovjet-tijd bedroeg het gemiddelde loon 5 à 6 keer zo'n overlevingsminimumpakket.

In 1997 kende Rusland voor het eerst sinds het begin van de hervormingen een geringe economische groei (ca. 2%), maar door de financiële crisis die begon op 17 augustus 1998 (ongecontroleerde devaluatie van de roebel) werd deze positieve tendens doorbroken.

Sinds 1999 kent Rusland echter een sterke economische groei, gemiddeld 6% per jaar. Die is vooral te danken aan de devaluatie van roebel en de hoge olieprijzen. Met de geleidelijke groei van de investeringen en het inkomen van de bevolking wordt de binnenlandse consumptie een steeds grotere factor van deze groei.

Voor de toekomst zijn de grote uitdagingen; hoe de ontwikkeling van kleine en middengrote bedrijven te bevorderen. Deze ontwikkeling is momenteel namelijk nog erg moeilijk, daar het economische klimaat wordt gedomineerd door oligarchen en een onvoldoende functionerend banksysteem. Veel van de banken worden beheerst door ondernemers en oligarchen die banktegoeden gebruiken voor leningen aan bedrijven, die aan hen zijn gelieerd. Dit is een van de speerpunten van de Wereld Handels Organisatie en de EBRD, die proberen om het deze processen eerlijker te laten verlopen.

De belangrijkste handelspartners zijn: Japan, Frankrijk, Duitsland en Finland.

Gorbatsjov wist van putch


De vroegere Sovjetleider Michaïl Gorbatsjov wist alles van de staatsgreep die tegen hem gepleegd werd in augustus 1991, vertelde zijn opvolger, de ex-president Boris Jeltsin, zondag op televisie. "Wist Gorbatsjov het? Hij wist het. Hij wist het voor de putsch. Het zijn gedocumenteerde feiten", aldus Jeltsin op het publieke tv-station Rossia.

Verjaardag Jeltsin
Jeltsin viert die dag zijn 75ste verjaardag en ontpopte zich tijdens de putsch tot de "redder" van de door Gorbatsjov ingezette glasnost en perestrojka, alsmede de toenmalige president en partijleider zelf. Maar nadat Jeltsin door zijn verzet Gorbatsjov in het zadel had gehouden, dreef hij de laatste Sovjetleider zodanig in het nauw dat die met de macht brak.

Partijspel
Tijdens de putsch was Gorbatsjov met vakantie. "Gorbatsjov was tijdens de coup geïnformeerd over het verloop van de putsch. Hij wachtte af wie er als overwinaar uit de bus zou komen, deze of gene. In gelijk wel geval zou hij zich achter de overwinnaar scharen. Hij kon niet verliezen", sneerde Jeltsin. De putsch tegen Gorbatsjov was het werk van hoge functionarissen van de Russische communistische partij en militairen. Uiteindelijk leidde de opstand tot het uiteenvallen van de Sovjet-Unie en het ontslag van Gorbatsjov.

www.hln.be/hln/cch/ det/art_164310.html

 

Politiek en democratie

Het moderne Rusland is, net als een aantal andere onafhankelijke geworden ex-Sovjet-staten, bezig met het vinden van een voor haar geschikte vorm van democratie. Rusland kent nu een gekozen president, vrije parlementsverkiezingen en een meerpartijenstelsel.

Er is een tweedelig parlement. Het lagerhuis heet Doema en bestaat uit vertegenwoordigers van alle partijen die de drempel van 5% halen. Het hogerhuis heet Sovjet Federatsii (federatieraad); daarin zetelen vertegenwoordigers van alle 89 gebieden, waarbij elke gebied twee vertegenwoordigers heeft.

Sinds 2000 is Vladimir Poetin de president van de Russische Federatie. Tijdens zijn regering werden sommige democratische vrijheden echter geleidelijk aan weer wat ingeperkt. Zo bepaalde hij dat vanaf 2004 de federale president de gouverneurs van de deelgebieden kiest, in plaats van door middel van regionale verkiezingen. Ook politieke opponenten bij presidentsverkiezingen hebben vaak geen eerlijke kans. Voorbeelden zijn de vermeende ontvoering van presidentskandidaat Ivan Ribkin en de plotselinge belastingfraude van Yukos die naar boven kwam toen eigenaar olicharch Michail Chodorkovski politieke aspiraties kreeg. Eerder vluchtte medeeigenaar van oliebedrijf Sibneft olicharch Boris Berezovski al het land uit nadat hij zich kandidaat had gesteld voor de presidentsverkiezingen.

Een ander interesant verschijnsel is de poging van Poetin om olicharchen aan te stellen als gouverneurs over arme gebieden, met als doel deze olicharchen geld te laten investeren in deze gebieden.

Op 23 november nam de federale Doema tijdens de eerste lezing een wet aan, die het verplicht stelt aan NGO's om zich opnieuw te registreren en op 23 december werd deze wet met 357 tegen 20 stemmen tijdens de derde lezing definitief aangenomen. Hiermee wordt het voor de federale overheid mogelijk om financieel inzicht te krijgen in de activiteiten van deze NGO's. Een aantal maanden eerder gaf president Poetin aan dat hij niet zal tolereren dat buitenlands geld wordt ingezet voor de steun aan politieke activiteiten in Rusland. In Oekraïne werden dergelijke gelden (zoals bijvoorbeeld door George Soros) gebruikt voor de Oranje Revolutie. Op 10 januari nam president Poetin de wet aan.

Slimme Schuldenaar

Bert Koopman in Economie Rusland; Financieel Dagblad 18 februari 2006

Vladimir Poetin houdt niet van schulden. De Russische president kan zich een dergelijke houding permitteren. Hij wordt bedolven onder de petrodollars. Rusland is een van de grootste energie leveranciers ter wereld en olie en gas zijn producten die steeds schaarser en dus duurder worden.

Ruslands buitenlandse' reserves bedroegen in januari ruim $ 180 .mrd. Dat is 50% meer dan een jàar terug. Van alle opkomende economieën van deze wereld houdt Rusland - na China, Taiwan en Zuid-Korea - de grootste buitenlandse reserves aan.

Onlangs trok Moskou de aandacht met de aankondiging $ 11 mrd aan buitenlandse schulden vervroegd te willen aflossen bij de Club van Parijs. In dit gezelschap, dat in maart weer bijeen komt, zijn belangrijke debiteurenlanden zoals Duitsland, Frankrijk en Italië verenigd. Volgens het ministerie van Financiën heeft Nederland nog een vordering van € 288 mln op Rusland.

'Rusland heeft voldoende liquide middelen en men bespaart enige miljarden dollars aan toekomstige rente', zegt Johan Schrijver, van kredietverzekeraar Atradius.

Op het eerste gezicht lijkt de Club van Parijs een dief van eigen portemonnee, maar debiteuren landen hebben andere belangen dan commerciële banken. Het is niet voor het eerst dat Rusland zijn schulden aan de verenigde debiteurenlanden voortijdig terug betaalt. In 2005 werd $ 15 mrd vervroegd afgelost. Als Rusland dit jaar weer $ 11 mrd afdraagt, resteert een schuld van $ 11 mrd.

Rusland staat ook in het krijt bij de Club van Londen, waarin de commerciële banken zijn verenigd. In 2000 bereikte Moskou. een akkoord met de banken. Na de financiële crisis van eind jaren. negentig zag Rusland geen kans al zijn schulden aan de banken af te lossen en drong het aan op een regeling. Er werd toen $ 11,6 mrd van de uitstaande $ 31,8 mrd kwijtgescholden. De resterende schuld werd. omgezet in eurobonds met een looptijd van dertig jaar. Kortzichtig?

'Geen slim akkoord van de banken', conc1udeen econoom Jan Limbeek. 'De commerciële banken hadden waarschijnlijk ook kunnen profiteren van Ruslands latere wil en middelen om oude schulden te vereffenen.' De banken zelf willen niet op de kwestie ingaan, zo meldt een Londense woordvoerder van ABN Amro, een van de bij de Club van Londen aangesloten financiële instellingen.

Naast de Clubs van Parijs en Londen had Moskou schulden bij het Internationaal Monetair Fonds. In 2005 loste Rusland daar nog $ 3,3 mrd voortijdig af. Inmiddels hebben de Russen de IMF-schuld geheel afbetaald.

De totale Russische buitenlandse schuld is $ 214 mrd. Het overheidsgedeelte daarvan bedraagt $ 76 mrd. Daarnaast staat Rusland in het krijt bij bedrijven en particulieren. Volgens Schrijver van Atradius gaat het om $ 102 mrd. Ten slotte staat nog voor circa $ 36 mrd uit aan kortlopende bankleningen en handelskredieten.

Rusland, dat de schulden van de voormalige Sovjet-Unie in de jaren negentig grotendeels overnam, maakte in de afgelopen jaren in hoog tempo schoon schip. Resterende vorderingen betreffen transacties. uit de jaren negentig, zoals Nederlandse exporten, variërend van melkpoeder tot staal.

Het groeitempo van de Russische economie is hoog. Het bruto binnenlands product verdubbelde in de afgelopen drie jaar tot circa $ 880 mrd. Gerelateerd daaraan bedraagt het overheidsgedeelte van de buitenlandse schuld nog geen 10%. Een percentage waar andere landen jaloers op zijn.

Ex-sovjetpresident Michail Gorbatsjov onthult geheime protocollen van het Politburo

Boris, wat heb je gedaan?

Vijftien jaar geleden werd de Sovjetunie ontbonden. Die hoogtijdagen van de perestrojka zijn nu op de voet te volgen dankzij de verslagen van de zittingen van het Politburo. Ze zijn zo uniek dat deze bijlage voor een keer ook Russische boeken bespreekt.

Laura Starink in NRC 15 december 2006

Het is alsof je getuige bent van een conclaaf van kardinalen dat, onder straffe leiding van Zijne Heiligheid de Paus, met groeiend afgrijzen tot de conclusie komt dat God eigenlijk de baarlijke duivel is. Dat om zich heen ziet dat het roomse rijk langzaam maar zeker uiteen aan het vallen is, waarbij de Paus van ijsschots op ijsschots moet springen om het vege lijf te redden. Alle dogma’s verkruimelen, alle zekerheden vallen weg. Het verhaal eindigt met een mislukte coup van grijze kardinalen, op hun beurt overvleugeld door een volkstribuun, die het rijk der katholieken formeel ontbonden verklaart.

Zo ongeveer leest de (Russische) bronnenpublicatie met uittreksels uit de zittingen van het Politburo uit de hoogtijdagen van de perestrojka die is uitgebracht door het Gorbatsjov-fonds in Moskou, een denktank rond Gorbatsjov. In combinatie met een nieuw boek waarin Gorbatsjov terugblikt op de perestrojka krijg je een intrigerend beeld van de laatste stuiptrekkingen van een communistisch wereldrijk, waarvan het uiteenvallen de internationale politiek ingrijpend heeft beïnvloed. Zo’n uitvoerige bronnenpublicatie uit de besloten vergaderingen van het Politburo is uniek. Uniek is ook de inhoud, want niet eerder in de geschiedenis van de Sovjetunie is in die vergaderingen over zoveel onderwerpen zo openhartig gesproken en zijn zoveel dogma’s van alle kanten ter discussie gesteld.

Op 8 december was het 15 jaar geleden dat de drie presidenten van Rusland, Witrusland en Oekraïne (Jeltsin, Sjoesjkevitsj en Kravtsjoek) in een Witrussisch jachtslot in het oerbos van Belovezje een akkoord ondertekenden waarin zij de Sovjetunie, bestaande uit vijftien Unierepublieken, ontbonden. President Gorbatsjov was voor dit feestje niet uitgenodigd. Sterker nog: voordat Gorbatsjov op de hoogte werd gesteld, had Jeltsin alvast maar met president Bush gebeld om hem gerust te stellen. (Als Sjoesjkevitsj hem belt, brult Gorbatsjov in de telefoon: ‘Dat is een grof schandaal! Jullie bellen met de Amerikaanse president zonder dat de president van de USSR ervan weet en onderhandelen achter mijn rug om! Waar is Boris Nikolajevitsj? (Jeltsin) Geef hem de hoorn!’)

Volgende week, op 25 december, is het 15 jaar geleden dat Michail Gorbatsjov zijn ambt als president van de Sovjetunie neerlegde en zijn kantoor afstond aan zijn aartsvijand Boris Jeltsin, die hem nauwelijks de tijd gunde zijn spullen te pakken. De wereld hield opnieuw de adem in, zoals ze dat al twee jaar deed, bij het uiteenvallen van het Oostblok, de val van de muur en de hereniging van Duitsland, stuk voor stuk ingrijpende gebeurtenissen die niemand voor mogelijk had gehouden. Bitter schrijft Gorbatsjov dat alle wereldleiders hem toen hebben gebeld, terwijl van de presidenten van de Sovjetrepublieken niemand de moeite nam de telefoon te grijpen.

Voor Gorbatsjov blijft Boris Jeltsin de grote verrader, die met de eigenmachtige ontbinding van de Sovjetunie de perestrojka om zeep heeft gebracht. En dat op een moment dat de Unierepublieken op het punt stonden een nieuw akkoord te ondertekenen, dat hen verregaande politieke en economische autonomie zou gunnen, maar de Unie intact zou laten. Gorbatsjov spreekt in zijn boek van de ‘decembercoup, een zwarte bladzijde in de geschiedenis van Rusland en de Sovjetunie’ en van de ‘uiterst negatieve rol die de destructieve positie van de Russische republiek onder leiding van Boris Jeltsin heeft gespeeld’. Alle latere narigheid in Rusland vloeit voor hem voort uit dit verraad.

En het was zo mooi begonnen. Barstend van energie treedt Gorbatsjov in 1985, na drie kort na elkaar gestorven bejaarde partijleiders, aan als jonge secretaris-generaal van de CPSU. Zijn taalgebruik is verfrissend direct. ‘Laten we maar eens met onszelf beginnen: banketten, souvenirs, ontvangsten, beloningen, medailles. De bazen hebben op alle niveaus hun eigen voorzieningen. Hun vrouwen hoeven niet meer naar de winkel. Elke wijk, elke stad heeft zijn eigen gesloten winkels met importproducten. We zijn zelf schuldig. Zijn we soms niet misdadig bezig* Dat moeten we met wortel en tak uitroeien. Het is je reinste maffia!’ (Politburo, 27 maart 1986).

Van meet af aan tekenen de linker- en rechtervleugel zich ook in het Politburo af, in de personen van Boris Jeltsin en Jegor Ligatsjov. Voor Jeltsin gaat de perestrojka niet hard genoeg (‘De macht in het Politburo lag vroeger in één hand. En één persoon was gevrijwaard van alle kritiek. Die situatie bestaat nu niet in het Politburo, maar er zijn tekenen dat de pluimstrijkerij van bepaalde leden van het Politburo aan het adres van de secretaris-generaal groeit. Dat is ontoelaatbaar’ (21 oktober 1987). Jeltsin heeft het in het Politburo niet lang uitgehouden, hij stapt al in 1987 op, na Ligatsjov publiekelijk te hebben gekritiseerd, ook al een hoogst ongebruikelijke stap.

Gorbatsjovs problemen zijn niet gering: de economie is vastgelopen, de partij houdt hervormingen tegen, de grotere vrijheid brengt de nationale tegenstellingen in het land scherp aan het licht en de Oostblokstaten beginnen steeds harder aan de sovjet-ketens te rukken. Als Gorbatsjov in de gaten begint te krijgen dat je met de communistische partij de oorlog niet kunt winnen, besluit hij de macht te verschuiven naar de tot dan toe zuiver ceremoniële staatsorganen als de Opperste Sovjet (sovjet betekent raad), het nationale parlement en de lokale sovjets (gemeenteraden). Hij blaast Lenins revolutionaire kreet ‘Alle macht aan de Sovjets!’ nieuw leven in.

Het meeste succes heeft Gorbatsjov in het buitenland: hij onderhandelt met de Amerikanen over afschaffing van kernwapens en het einde van de Koude Oorlog. Hij besluit tot terugtrekking uit Afghanistan. En hij meldt de Oostblokbroeders dat de Brezjnev-doctrine is afgeschaft: ze mogen voortaan hun eigen toekomst kiezen. Sovjettanks zullen er niet meer aan te pas komen. Dit overigens tot woede van de Ceausescu’s en Honeckers. Gorbatsjov beschrijft hoe ongemakkelijk hij zich voelde toen de Duitsers hem, Honeckers gast tijdens de plechtige viering van het veertigjarig bestaan van de DDR, toeschreeuwden: ‘Perestrojka, Gorbatsjov, help ons!’. En zelfs de hereniging van Duitsland heeft Gorbatsjov zonder slag of stoot aanvaard.

Een van de waterscheidingen tijdens de perestrojka was het eerste Volkscongres (25 mei tot 9 juni 1989), waarbij de afgevaardigden voor het eerst min of meer vrij worden gekozen en de communistische partij haar eerste grote nederlaag lijdt. Twee weken lang volgde de bevolking ademloos de rechtstreeks op tv uitgezonden felle debatten waarin alle 70 jaar opgekropte woede een uitweg vond. Volgens Gorbatsjov gaf dat Congres de intellectuelen toegang tot de macht, en zij bleken een belangrijke motor voor de perestrojka.

In het Politburo likte men na het congres zijn wonden. Ligatsjov: ‘De massamedia verdedigen in vele gevallen de belangen van extremistische krachten. We moeten met alle kracht de vraag aan de orde stellen over het verantwoordelijkheidsgevoel van de communisten die er werken.’ Maar Gorbatsjov noemde het congres een overweldigend succes: ‘Het Congres had een zeer uitgesproken democratisch karakter. Het was een kolossale bevrijding van het denken, hoewel er natuurlijk ook lege, inhoudsloze toespraken waren. Het congres toonde een indrukwekkende dwarsdoorsnede van de stemmingen in de samenleving. Alles was ongewoon. De uiteenlopende meningen, de persoonlijke kritiek, de ongemakkelijke situatie, maar hier zullen we mee moeten leren werken’ (Politburo, 19 juni 1989).

Gorbatsjov analyseert de mislukking van zijn politiek in zijn boek achteraf als volgt: ‘De desintegratie verliep sneller dan de vorming van de nieuwe machtsorganen. En de radicaal-democratische oppositie begon de fundamenten van de macht systematisch te ondermijnen met zijn cynische populisme en nationalistische speculaties, waardoor zij praktisch één front vormden met de conservatieve oppositie.’ Zelfs de arbeidersklasse begon een bedreiging te vormen voor Gorbatsjov. Overal in het land braken stakingen uit en anders dan in Polen waren zij voor de perestrojka een remmende factor, schrijft hij. Er zit misschien een kern van waarheid in, maar ook een grote dosis irrationaliteit: als je de mensen na 70 jaar een stem geeft, moet je niet verwachten dat jij de enige bent die bepalen kan op welk moment ze hun mond weer moeten houden.

Uit beide boeken wordt nog eens glashelder dat Gorbatsjov steeds door de kat of de hond gebeten werd. Hij stimuleerde de vrijheid, maar kon de chaos die dat na al die jaren van onderdrukking met zich meebracht, niet meer beheersen. Het temmen van de communistische partij leidde tot de opkomst van nieuwe politieke groeperingen, die door hem niet meer te controleren waren. De persvrijheid leidde tot genadeloze kritiek op het overheidsbeleid. En de grotere vrijheid voor de Unierepublieken leidde tot separatisme, onder aanvoering van de opstandige Baltische republieken.

Gorbatsjovs positie begon echt te wankelen toen Jeltsin tot president van de Russische federatie werd gekozen. Hij had daarmee in één klap de grootste en belangrijkste Unierepubliek in handen en begon, nog steeds volgens Gorbatsjov, aan de ondermijning van het centrum, daarbij geholpen door het separatisme in de Baltische landen en in de Oekraïne. Hardnekkig probeerde Gorbatsjov de stroef verlopende onderhandelingen over het nieuwe Unieverdrag vlot te trekken. Maar op 19 augustus 1991 werd hij tijdens zijn vakantie op de Krim verrast door de coup van een handvol conservatieve ‘getrouwen’. De halfhartige coup mislukte, maar hiermee was Gorbatsjovs gezag definitief gebroken. Opnieuw, zo legt Gorbatsjov uit in zijn boek, vonden extreem links en extreem rechts elkaar hier: ‘Politieke blindheid en eigenbelang brachten de coupplegers tot daden die voor de separatisten en extreem-radicalen alle sluizen openzetten.’ Twee weken na de coup verklaarden alle Unierepublieken zich onafhankelijk. Er was geen houden meer aan.

De latere criticasters van de perestrojka, schrijft Gorbatsjov nu, hebben een kort geheugen, ze herinneren zich niet in welke treurige toestand het land zich bevond: ‘De democratie stond onder totale controle, de vrijheid werd onderdrukt, de censuur was heer en meester en het partijapparaat hield alles voortdurend ideologisch onder druk.’ Ook het verwijt achteraf dat hij naïef is geweest, bestrijdt Gorbatsjov. Weliswaar dacht hij aanvankelijk dat het socialisme te hervormen was, maar hij realiseerde zich maar al te goed hoe krachtig het verzet van de partijbureaucratie tegen de perestrojka zou zijn. Hij kwam immers zelf uit de boezem van de partij. En de conclusie dat hij beter voor de Chinese variant had kunnen kiezen (eerst economische hervormingen, later eventueel gevolgd door politieke) verwerpt hij ten stelligste: ‘Bij Russen kun je de ‘vrijheid’ niet beetje bij beetje als plakjes worst afsnijden – dat werkt bij ons niet.’

De grote vraag waar Gorbatsjov in zijn boek fijntjes omheen wandelt is: hoe moeten we het Rusland van Poetin nu duiden? In interviews heeft Gorbatsjov steun uitgesproken voor Poetin, al was het maar omdat die na de chaotische Jeltsin-jaren geprobeerd heeft weer orde op zaken te stellen. Maar Jeltsin overal de schuld van geven is wel erg makkelijk. Iedereen is het erover eens dat de persvrijheid, een van de verworvenheden van de perestrojka, onder Poetin praktisch is afgeschaft. Gorbatsjov is aandeelhouder van de Novaja Gazeta, de oppositiekrant waar de in oktober vermoorde Anna Politkovskaja voor werkte. Hij noemde haar een vriendin, maar die vriendin heeft genadeloze artikelen en boeken over Poetin geschreven. Dat valt moeilijk te rijmen. Ook de groeiende rol van de Russische geheime dienst FSB in de Russische politiek zou haaks moeten staan op Gorbatsjovs overtuigingen. Je kunt je niet aan de indruk onttrekken dat hij het wel mooi vindt dat Poetin Rusland weer een rol heeft gegeven op het wereldtoneel.

Politburo, 4 juni 1987

Gorbatsjov: ,,Toen ik met Ceausescu naar het publiek toeging, hoorde ik steeds maar één draaimolendeun: ‘Ceausescu – Gorbatsjov! Ceausescu – vrede!’ Ik ging naar de mensen toe en vroeg: ‘Hebben jullie ook nog andere tekst?’ Later vertelden ze me dat die schreeuw- lelijken speciaal in bussen werden aangevoerd. Het maakte allemaal een deprimerende indruk. Hoe kun je je volk zó vernederen. Ze namen ons mee naar winkels, naar de markt. Het was één grote nepshow. Later toen ik weg was, vertelden ze me, stortte de menigte zich op de levensmiddelen.’’

Politburo 19 juni 1989

Krjoetsjkov (KGB-leider en een van de latere coupplegers): ,,Morgen gaan er 500.000 mensen de straat op in Berlijn en andere steden*’’

Gorbatsjov: ,,Hoop je dat (partijleider) Krenz het houdt? Maar zonder de hulp van West-Duitsland houden we haar (de DDR) toch niet in leven.’’

Sjevardnadze: ,,De muur moeten ze zelf afbreken.’’

Krjoetsjkov: ,,Als ze hem afbreken, krijgen de Oost-Duitsers het moeilijk.’’

Gorbatsjov: ,,Het Westen wil geen herenigd Duitsland, maar wil dat met onze hulp verhinderen, aansturen op een botsing tussen ons en de Bondsrepubliek, om te voorkomen dat er een deal gesloten wordt tussen de USSR en Duitsland. We moeten zaken doen in een ‘driehoek’, met deelname van de Bondsrepubliek en de DDR, in volle openheid.’’

Bespreking van de Duitse kwestie, 26 januari 1990:

Gorbatsjov: ,,Het belangrijkste is: niemand moet erop rekenen dat een verenigd Duitsland toetreedt tot de NAVO. De aanwezigheid van onze legers staat dat niet toe. We kunnen die terugtrekken, als Amerika de zijne terugtrekt.’

Sjevardnadze: ,,Michail Sergejevitsj, we moeten ons niet mengen in die discussie. Dat is niet onze zaak. Laat de DDR het initiatief maar nemen. En over de legers moeten we alleen met Amerika praten.’’

Krjoetsjkov: ,,De dagen van de Sozialistische Einheitspartei Deutschlands zijn geteld. Dat is geen hefboom of steunpilaar meer voor ons. (Partijeider – LS) Modrow is een overgangsfiguur, hij houdt zich staande dankzij concessies maar binnenkort zijn er geen concessies meer over. Onze bevolking is bang dat Duitsland weer een bedreiging gaat vormen. Duitsland zal nooit instemmen met de huidige (naoorlogse) grenzen. We moeten ons volk geleidelijk aan laten wennen aan de hereniging van Duitsland.’’

Op 17 oktober 1990 vergadert de presidentiële raad over een tv-optreden waarin Boris Jeltsin, inmiddels president van de Russische federatie, Gorbatsjovs economische hervormingsplannen verwerpt.

(Premier) Ryzjkov: ,,Jeltsin heeft maar één doel: aan de macht komen, tegen elke prijs. Hij wil deze plaats (wijst op Gorbatsjov). Er kan met hem geen overeenstemming zijn. Jeltsin is destructief. Uw compromis met Jeltsin heeft ons niets gebracht. [*] ‘De tsaar is gekomen. Hij zal ons redden!’, zo brengen de massamedia en de oppositie Jeltsin over het voetlicht. Maar het land wordt onbestuurbaar.’’

Gesprek Gorbatsjov–Jeltsin, 2 november 1991

Gorbatsjov: ,,Laten we als mannen onder elkaar praten. Jij wijzigt voortdurend je politiek, je wijkt af van alles wat we hebben afgesproken. In dat geval verliezen de Staatsraad en de Economische Unie (van de republieken) hun zin. Dan stap ik op. Neem jij de teugels dan maar in handen, als je dat zo graag wilt, regeer maar in je eentje. Ik doe niet mee met dat gelazer. Dan zeg ik gewoon: vrienden, leiders van de 15 republieken, ik heb jullie naar de onafhankelijkheid geleid, nu hebben jullie de Unie kennelijk niet meer nodig. Welaan, leef maar door zoals het jullie goeddunkt, stuur mij dan maar weg.’’

Zdenek Mlynar, Mikhail Gorbachev, and George Shriver: Conversations with Gorbachev. On Perestroika, the Prague Spring, and the Crossroads of Socialism, Univerity Presses of California, 200 blz. euro25,–

Gordon M. Hahn, Russia’s revolution from above: reform, transition, and revolution in the fall of the Soviet communist regime, 1985-2000, Transaction Publishers, 618 blz. euro58,–

Jonathan Harris: Subverting the system: Gorbachev’s reform of the party’s apparat, 1986-1991, Rowman & Littlefield Publishers, 2004, 179 blz. euro27,50

V Politburo TsK KPSS (In het Politburo van het Centraal Comité CPSU). Op basis van aantekeningen van Anatoli Tsjernjajev, Vadim Medvedev, Georgi Sjachnazarov (1985-1991). Alpina Business Books,Moskou, 780 blz. 670 roebel. Michail Gorbatsjov: Ponjat perestrojkoe (De perestrojka begrijpen). Alpina Business Books, Moskou, 400 blz. 232 roebel.

 

Zie verder Deel 7b De geschiedenis van Rusland en de Sovjet-Unie