We hebben 288 gasten online

Deel 7b De geschiedenis van Rusland en de Sovjet-Unie

Gepost in Rusland

kaart rusland

Deel 7 a en b Ontwikkelingen na 1989: het uiteenvallen van de Sovjet-Unie

Deel 7b De geschiedenis van Rusland en de Sovjet-Unie

De politieke carrière van Jeltsin

1 februari 1931: Boris Nikolajevitsj Jeltsin wordt geboren als boerenzoon in Boetka, een dorpje nabij Sverdlovsk in de Oeral, het huidige Jekaterinburg.

1955: Jeltsin studeert af als bouwingenieur.

1961: Jeltsin verwerft lidmaatschap van de communistische partij (CPSU).

1975: Partijchef van het district- Sverdlovsk, een van de grootste industriegebieden van de Sovjet- Unie.

1981: Lidmaatschap van het Centraal Comit´e van de CPSU.

1985: Door secretaris-generaal Michail Gorbatsjov naar Moskou gehaald. Binnen een jaar wordt Jeltsin benoemd tot partijchef van het district Moskou.

1987: Gorbatsjov verplaatst Jeltsin naar een onbeduidend ministerie.

1989: Jeltsin gekozen in het parlement van de Sovjet-Unie.

Maart 1990: Gekozen in het Congres van Volksafgevaardigden van de Russische Federatie. In mei volgde zijn benoeming als voorzitter van dit Volkscongres.

Juni 1990: Soevereiniteitsverklaring Russische Volkscongres onder Jeltsin.

Juli 1990: Jeltsin zegt zijn lidmaatschap op van de communistische partij.

1991: Gorbatsjov sluit met Jeltsin akkoord over federalisering Sovjet-Unie.

Juni 1991: Jeltsin gekozen tot president van de sovjet-republiek Rusland.

19 augustus 1991: Putsch door orthodoxe communisten. Gorbatsjov wordt vastgehouden op de Krim. Jeltsin houdt toespraak vanaf een tank in Moskou.

23 augustus 1991: Confrontatie Jeltsin en Gorbatsjov in het parlement. Jeltsin verbiedt iedere activiteit van de CPSU op Russisch grondgebied.

December 1991: Als machtigste man forceert Jeltsin de opheffing van de Sovjet-Unie. Oprichting van de Gemeenschap van Onafhankelijke Staten (GOS).

September 1993: Jeltsin ontbindt in strijd met de grondwet het Russische parlement dat op zijn beurt Jeltsin afzet als president.

4 oktober 1993: Parlement militair overmeesterd.

December 1993: Parlementsverkiezingen verloren door Jeltsin- gezinde kandidaten.

December 1994: Jeltsin stuurt troepen naar Tsjetsjenie.

1995: Jeltsin wordt twee keer opgenomen in het ziekenhuis wegens hartaanval.

3 juli 1996: Jeltsin wint in de tweede ronde de presidentsverkiezingen na zijn concurrent Aleksandr Lebed tot veiligheidsadviseur te hebben benoemd en een nieuwe hartaanval te hebben verzwegen.

Oktober 1996: Jeltsin ontslaat Lebed die een maand daarvoor de Tsjetsjeense oorlog beeindigde.

November 1996: Jeltsin ondergaat vijfvoudige by-pass operatie.

31 december 1999: Hij draagt zijn functie over aan Vladimir Poetin.

23 april 2007: Jeltsin overlijdt.

Boris Jeltsin (1931-2007)

Verstrikt in het dilemma van de Russische geschiedenis

(Dit artikel verscheen in 1999 bij het afscheid van Jeltsin als president)

Boris Jeltsin is gegaan zoals hij is gekomen: chaotisch en ongestructureerd maar, zoals altijd, wel op een kritiek moment. Want als Boris Jeltsin één kwaliteit had, dan was het zijn vermogen om steeds in het prisma van de geschiedenis te staan.

Door Hubert Smeets

Hij rukte naar de macht op als representant van een nomenklatoera die na twintig jaar stagnatie geen heil meer zag in het communistische ancien régime. Hij bereikte zijn hoogtepunt als vertegenwoordiger van het volk dat was moegebeukt door vijf jaar verbale perestrojka zonder brood-op-de- plank. Hij vertrok als symbool van een nieuwe orde die zijn land heeft opgedeeld in winnaars, verliezers en toeschouwers. Een logisch gevolg van zijn stijl. Want Jeltsin heeft al die jaren een vorm van politiek bedreven die meer op pokeren leek dan op bridgen. Hij was een bluffer en een breker, geen bouwer. In die zin heeft hij zich minder van zijn voorgangers onderscheiden dan de beeldvorming in het Westen soms heeft gesuggereerd. Integendeel, Jeltsin heeft de afgelopen jaren meer op de monarchale tradities van Rusland voortgeborduurd dan goed was voor het democratische proces waarvan hij zichzelf als de belichaming zag.

De sleutel voor dit gedrag ligt in zijn biografie. Jeltsin heeft van jongsaf-aan nooit genoegen willen nemen met de rust van het burgelijke bestaan. Ook als politicus heeft hij zijn culturele wortels in de barre romantiek van Rusland nimmer verloochend.

Die wortels gaan terug naar Boetka, een dorpje enkele honderden kilometers ten oosten van Sverdlovsk. Daar wordt Boris Nikolajevitsj Jeltsin op 1 februari 1931 geboren als boerenzoon. Binnen twee jaar moet het gezin zichzelf urbaniseren, gedwongen door de hongersnood die Stalin met zijn duizelingwekkende collectivisatiecampagne heeft ontketend. Vader Nikolaj Jeltsin wordt bouwvakker in Sverdlovsk, een stad die zich later dankzij de industriële evacuatie tijdens de Tweede Wereldoorlog tot een uit de kluiten gewassen productie-metropool zal ontwikkelen.

Net als al die andere stedelijke snelkookpannen in de Sovjet-Unie is ook Sverdlovsk een stad voor cowboys. De jonge Boris maakt zich die cultuur snel eigen. Hij speelt met handgranaten en verliest daarbij een paar vingers, hetgeen hem later bij de nationalistische oppositie de bijnaam het ,,vingerloze monster'' oplevert. Hij vat de liefde voor het volleybalspel op, omdat hij daarin zijn leidersambities kan botvieren. Hij reist door het land, laat zich op daken van treinen gratis vervoeren en houdt zich in leven als kaartspeler en dagloner. Eenmaal terug wordt hij voorman in de bouw. In die hoedanigheid treedt Boris Jeltsin op dertigjare leeftijd toe tot de communistische partij. Zeven jaar later wordt hij al in het apparaat van de CPSU opgenomen. Eerst als kleine secretaris en in 1975 als partijchef van het district-Sverdlovsk. Een serieus ambt: Sverdlovsk is hét militair-industriële centrum van de hele Sovjet-Unie.

Jeltsin treedt als partijbons op zoals het een bolsjewiek betaamt. Zo laat hij het Ipatjev-huis afbreken waar in 1918 de tsarenfamilie is vermoord. Dat Jeltsin later de schuld voor deze liquidatie van een historisch monument bij het Politburo zal leggen — dat zou hem hebben gedwongen — zegt meer over de nieuwe maatschappelijke verhoudingen die dan zijn gaan heersen dan over Jeltsin persoonlijke scrupules. De beloning voor zijn gehoorzaamheid komt binnen zes jaar: hij wordt lid van het Centraal Comité. Daar leert hij leeftijdgenoot Michail Gorbatsjov kennen, de partijchef van het ‘grensgebied' Stavropol.

Het lijkt op geestverwantschap uit te draaien. Als Gorbatsjov in 1985 secretaris-generaal wordt, haalt hij Jeltsin naar Moskou. De man uit de Oeral moet er de hoofdstedelijke partij, die tot het bot is gecorrumpeerd, stevig schoonvegen. Hij ontslaat in korte tijd 22 van de 33 wijk-secretarissen. De ruige toon, die hij daarbij aanslaat, maakt hem voor het eerst tot man van de massa.

Maar Jeltsin stuit ook snel op de grenzen van dit revolutionaire gedrag. Moskou mag dan wel de hoofdstad zijn van een bolsjewistisch rijk, de administrateurs ervan zijn in de jaren tachtig in hart en nieren kleinburgers geworden die zich eerst en vooral bekommeren om hun eigen posities. Als Jeltsin dit gedrag van enkele hooggeplaatste collega's hekelt, en meer in het bijzonder dat van 's lands first lady Raisa Gorbatsjova, roept hij het noodlot over zich af. Soepel wordt het enfant terrible uitgerangeerd. Een politieke vendetta is geboren.

Het partij-apparaat heeft daarin aanvankelijk het initiatief. Jeltsin wordt weggepromoveerd naar een obscuur ministerie. Hij krijgt de volle laag van de communistische pers over zich heen als hij zich in de VS beschonken gedraagt. En als hij in de Moskva te water raakt, nadat er een aanslag op hem gepleegd zou zijn, wordt er alleen nog gelachen. Het beeld, dat hiermee moet worden opgeroepen, is helder: Boris is een drinker en dus onbekwaam.

Maar dit opgedrongen imago blijkt Jeltsin helemaal geen parten te spelen. Integendeel. Voor menig Rus wordt hij alleen maar meer ,,een van ons''. Jeltsin kan stapsgewijs terrein terugwinnen. In maart 1989 maakt hij zijn glorieuze comeback als hij in Moskou met 89 procent der stemmen in het eerste, deels vrijgekozen, parlement van de Sovjet-Unie wordt gekozen. Precies een jaar later verovert hij met 72 procent van de stemmen in Sverdlovsk een zetel in het Congres van Volksafgevaardigden van de Russische Federatie. En eind mei 1990 wordt hij door dit Volkscongres, na hevig gechicaneer, zelfs tot voorzitter gekozen.

Bekleed met deze macht, en gesteund door een parlement dat bloed ruikt, begint Jeltsin op modern-leninistische wijze een dubbele macht op te bouwen: aan de basis v´o´or de ‘wederopstanding van Rusland' en in de bovenbouw tegen Gorbatsjov en diens zieltogende Sovjet-Unie. Jeltsin verlaat daartoe op 12 juli 1990, na het 28ste en laatste echte congres van de CPSU, de partij en kiest voor de polarisatie op straat.

Gorbatsjov weet zich geen raad. Eerst probeert hij Jeltsin voor gek te verklaren. Maar Jeltsin blijkt een biefstuk: hoe harder je er op slaat, hoe malser hij voor het volk wordt. Gorbatsjov begint zichzelf bovendien steeds meer tot gevangene van de nationaal-communistische vleugel binnen de CPSU te maken. Als Gorbatsjov in april 1991 op zijn schreden terugkeert, toenadering tot Jeltsin zoekt en met hem een akkoord sluit over de federalisering van het brokkelige Sovjet-rijk, is het voor Michail Sergejevitsj te laat.

Maar niet voor Rusland, zo lijkt het. Op 12 juni wordt Jeltsin door 57 procent van het volk tot Russisch president gekozen, de eerste in de geschiedenis van het duizendjarige rijk. Gorbatsjov zelf feliciteert hem als hij een maand later wordt beëdigd. Weer een maand later blijkt Gorbatsjov vooral namens zichzelf te hebben gesproken. Terwijl hij op de Krim van een vakantie geniet, plegen zijn eigen ministers van staatsveiligheid, binnenlandse zaken, defensie en nog wat andere voormalige politieke vrienden hun staatsgreep terwille van ht ‘moederland'. Achteraf blijkt de putsch die naam niet te mogen dragen. De coup is meer een kopie van de machtsgreep waarmee Brezjnev in 1964 zijn voorganger Nikita Chroesjtsjov aan de kant heeft gezet. Maar dat is achteraf praten. Op die maandagmorgen 19 augustus 1991 is nagenoeg iedereen met vakantie, behalve — ja, behalve Jeltsin. Staande op een tank, bestuurd door een overgelopen kapitein, spreekt hij vlak voor het parlementsgebouw het volk toe, en via CNN de internationale gemeenschap. Het is crisismanagement van de beste soort en op het hoogste niveau.

De putschisten deinzen terug. Jeltsin wint, laat Gorbatsjov van de Krim ophalen en wast hem vier dagen later in het parlement ongenadig de oren. Drieënhalve maand daarna heft hij in één moeite door de Sovj et-Unie op. Waarna Gorbatsjov niets anders rest dan af te treden. Terwijl Gorbatsjov dat op 25 december via de televisie aan de Russen kond doet, wordt de rode vlag op het presidentiële paleis gestreken en de Russische driekleur gehesen. Jeltsin resideert nu daar, waar hij naar eigen zeggen helemaal niet wilde resideren: in het Kremlin. De persoonlijke en politieke wraak op de man, die hem heeft gemaakt en tevergeefs heeft willen breken, is compleet.

Maar de wijze waarop Jeltsin aan de macht is gekomen, zal hem nooit meer verlaten. Hij blijft een crisismanager. Hij blijft een politicus die alleen kan functioneren bij tegenstand. Zijn politieke stijl krijgt, naarmate het hervormingsproces vastloopt in een soort chaos waarvan alleen de brutalen profiteren, meer en meer manisch-depressieve trekjes.

Omdat Jeltsin niet geïnteresseerd is in de noeste arbeid van het overheidsbeleid is hij ook niet in staat om het maatschappelijke fundament onder de hervormingen te koesteren. Zijn terloopse plannen om het oude staatssocialisme om te bouwen tot een nieuw soort volkskapitalisme zijn van a tot z geïnspireerd door oude Russische idealen, maar lijken uiteindelijk alleen in de statistiek iets op te leveren en missen hun uitwerking op de meerderheid der burgerij. De volksvertegenwoordiging maakt zich al ras tot haar tolk, waarbij de parlementariërs hun eigen privé-belangen overigens allerminst uit het oog verliezen. Jeltsin durft de confrontatie met dit parlement lange tijd niet aan, naar eigen zeggen omdat hij geen ‘revolutie' wil ontketenen. Via pappen en nathouden — het is een komen en gaan van ministers — poogt hij het parlementaire verzet te breken. Een paar keer dreigt hij het parlement weliswaar te ontbinden, maar op het kritieke moment keert hij steeds op zijn schreden terug.

Jeltsin wacht op de ultieme provocatie die hem de kans biedt weer de crisismanager te zijn die hij zo graag is. En die komt. Als hij in september 1993 het parlement alsnog naar huis stuurt, neemt de radikale kern van het Volkscongres onder vice-president Aleksandr Roetskoj en voorzitter Roeslan Chasboelatov de wapens op. Aan deze pokertafel voelt Jeltsin zich weer thuis. Hij bluft en wint. Dankzij minister Pavel Gratsjov van defensie, die op het laatste moment overstag gaat en zich bereid toont troepen in te zetten, maar bovenal dankzij zijn lijfwacht Aleksandr Korzjakov die hem al sinds zijn komst naar Moskou in 1985 begeleidt, wordt het parlement op 4 oktober overmeesterd. Of beter: weggeblazen.

Deze bestorming van het parlement is een keerpunt in het democratiseringsproces. Ruim twee maanden later blijkt de militaire oplossing onder de bevolking namelijk onvoldoende steun te genieten. Bij de eerste parlementsverkiezingen sinds de ontmanteling van de Sovjet-Unie worden de Jeltsin-gezinde kandidaten vernietigend verslagen. De enige winst voor Jeltsin is de uitkomst van het referendum over zijn nieuwe grondwet. Met minimale meerderheid keuren de kiezers de constitutie goed.

Deze grondwet, die van Rusland de-facto een eenhoofdige presidentiële democratie maakt maar voor het overige een ratjetoe van her en der in het buitenland gevonden staatkundige modelletjes is, lijkt de rust enigszins te herstellen. Een jaar lang houdt iedereen pas op de plaats. Van geco¨ordineerde hervormingen is geen sprake meer, van effectieve democratisering evenmin. In juridisch opzicht — van essentieel belang voor een land dat zoekt naar economische en politieke stabiliteit — maakt willekeur de dienst uit. De inflatie woekert ondertussen voort en de productie blijft dalen. Maar toch voelen bijna alle partijen zich in dit moeras het veiligst.

Totdat Jeltsin exact 365 dagen later (gevoel voor symboliek is hem niet vreemd) wederom tot actie overgaat, dit keer tegen de rebellerende Tsjetsjenen. Alle politieke en semi-militaire pogingen om de afgescheiden republiek in de Russische Federatie te houden, zijn mislukt. Sterker, er zijn aanwijzingen dat de separatisten hun wapens rechtstreeks uit de armlastige Russische arsenalen betrekken. Dus moet wederom de gewapende macht uitkomst bieden.

De operatie lijkt op het eerste gezicht op een truc om de ideologische, kloof die sinds 1991 steeds gapender is geworden, alsnog te overbruggen. Met de ondergang van het leninistische evangelie en het onvermogen om de welvaart in de nieuwe markteconomie over bredere lagen van de bevolking dan alleen de upperten uit te smeren, is er immers een vacu¨um van waarden en normen getrokken dat de maatschappij onbestuurbaar heeft achtergelaten. Een beetje oorlog tegen de alom gehate ‘zwartkonten' in Tsjetsjenië zou weer wat nationele cohesie kunnen bieden. Het pakt anders uit. Het leger maakt er een zootje van. Het enige waarin het slaagt, is een grondige verwoesting van de Kaukasische republiek. De Tsjetsjeense opstandelingen, die onderling heel verschillende belangen hebben maar zich verenigen in een verlangen naar heroïsche strijd tegen de vermaledijde Russen, varen er wel bij. Via succesvolle terroristische acties op Russisch grondgebied versterken ze hun onversaagbare en meedogenloze imago.

Jeltsin ziet het lange tijd niet. Hij lijkt in het Kremlin in een isolement te verkeren. Naarmat hij meer zwijgt, praat zijn entourage meer. Dat past keurig in de Raspoetin-traditie waar Rusland zo dol op is, een traditie die kan floreren in een cultuur waarin de onderdanen niet kunnen en mogen geloven dat hun vorst wellicht slechte plannen heeft en dus de veronderstelling blijven koesteren dat alle kwaad aan zijn slechte raadgevers is te wijten. De wisselvallgiheid van Jeltsin die — als hij al spreekt — nu eens de kant van de duiven en dan weer de zijde van de havikken kiest, voedt dit beeld alleen nog maar.

Eenentwintig maanden duurt het Tsjetsjeense drama. Pas dan tekent ex-generaal Aleksandr Lebed — eerst rivaal van Jeltsin in diens gooi naar een tweede ambtstermijn als president, vervolgens even zijn naaste medewerker en uiteindelijk opnieuw rivaal — een vernederend akkoord waarmee Rusland in wezen erkent de oorlog te hebben verloren en zich alleen nog kan toeleggen op het frustreren van de daadwerkelijke onafhankelijkheid van Tsjetsjenië.

De politici moeten inmiddels de oren meer en meer laten hangen naar het algemeen-maatschappelijke klimaat buiten de muren van hun vesting. Als de communisten en andere opposanten van het hervormingsbeleid op 17 december 1995 de parlementsverkiezingen winnen en daarmee de toon zetten voor de presidentsverkiezingen van 16 juni 1996, is het met de laatste reformisten gedaan. En in politieke zin dus ook met het programma van Boris Jeltsin. Beiden weten het en verzetten dus de bakens zonder schroom. Jeltsin loost één voor één de ploeg van ex- premier Jegor Gajdar en vervangt die door nationalisten en technocraten. Hij offert zijn naasten zo op aan de volkswoede, zoals de koetsier van een trojka in de Siberische taiga zijn lading naar achter werpt om zich de wolven van het lijf te houden.

Jeltsin lijkt zich er lekker bij te voelen. Verdeel-en-heers, het past hem als gegoten. Uit een ogenschijnlijk kansloze positie vecht Jeltsin zich in de lente van 1996 terug. Na een lange afwezigheid en vele geruchten over zijn gezondheid — tot twee keer toe wordt Jeltsin met hartklachten langdurig in het ziekenhuis opgenomen — presenteert hij zich als het enige antwoord op de communistische leider Gennadi Zjoeganov, die sinds 1992 een geduchte partijorganisatie heeft weten op te bouwen maar zelf charisma ontbeert. Jeltsins methode is manicheïstisch: ik ´of de burgeroorlog, ik ´of het neo-stalinisme. En dat alles wordt ondersteund met onbeschaamde grepen uit de staatskas om de laatste twijfelaars met goede woorden en vooral geld over de streep te trekken.

Tegenover de rest kan Jeltsin zich zodoende presenteren als een leider (vozjd) conform oude Russische tradities. Alleen als vozjd kan hij de afstand overbruggen tussen de moderne tijd en het tsarisme. Slechts als vozjd kan hij de illusie in stand houden dat het nieuwe Rusland niet hoeft te desintegreren. Hij ziet zich derhalve gedwongen om de enige ideologie te omarmen die Rusland echt verenigt: het primaat van de staat, met de gewapende macht als zijn klassiek en boven elke twijfel verheven geweldsapparaat. Voor een politieke president, die zich kwetsbaar maakt door een politieke partij of een controleerbaar programma, is daarin geen plaats. Een fraai voorbeeld om deze leiderscultus te illustreren, vormt de wijze waarop Jeltsin met Lebed omgaat. Amper één dag na de eerste ronde van de presidentsverkiezingen in juni 1996 haalt hij Lebed binnenboord haalt om schoon schip te maken met de gecorrumpeerde sfeer in de legertop. In ruil daarvoor moet hij zijn halve hofhouding en generale staf en zelfs zijn maatje Korzjakov de deur wijzen. Het is Lebed die zo binnen een week de indruk weet te wekken dat hij de baas is en niet de president, dat hij de nieuwe vozjd- in-opleiding is die korte metten gaat maken met de criminele uitverkoop van de Russische aarde. Hij gaat voor het oog der camera's met de president zelfs net zo om als Jeltsin in augustus 1991 met Gorbatsjov deed. Maar als Lebed daarop in Tsjetsjenië de kastanjes uit het vuur heeft gesleept, mag ook hij weer vertrekken. Hij heeft gedaan waarvoor hij was ingehuurd en moet dus verdwijnen voor hij echt gevaarlijk kan worden.

Het werkt, althans ten dele. De democraten kiezen, als puntje bij paaltje komt, bijna allemaal eieren voor hun geld. De nieuwe elite doet hetzelfde, aangezien er voor deze moderne nomenklatoera te veel belangen op het spel staan. Want wat er ook van het hervormingsproces gezegd kan worden — zo heeft het allerminst geleid tot het volkskapitalisme, en evenmin tot een democratie met burgelijke trekjes — niet dat er geen belangen mee gemoeid zijn. Op het Rusland van 1997 is onmiskenbaar het belegen marxistische begrip ‘staatsmonopoliekapitalisme' van toepassing. Nergens in het voormalige socialistische kamp zijn economische belangen en politieke macht zo verstrengeld gebleven als in het Kremlin. De politici en bestuurders hebben nagenoeg allemaal ook materiële belangen in zogenaamd geprivatiseerde ondernemingen die zijn uitgegroeid tot financieel- industriële conglomoraten. Zelfs op regionaal en lokaal niveau is dat het geval. Niet voor niets bedient Jeltsin de plaatselijke elites keer op keer materieel, in de hoop zo hun client ele-trouw niet te verspelen.

Deze politiek-economische oligargie is zijn bakermat die hem, samen met de reële angst onder de minder succesvolle burgers voor een communistische regressie, in juli 1996 aan zijn uiteindelijke herverkiezing helpt.

Maar dan stort hij in. Jeltsin is al jaren ernstig ziek — er wordt gesproken van een hartkwaal én leversclerose. Dat bevordert zijn zicht op de maatschappelijke werkelijkheid niet. Al de pluimstrijkers en andere nieuwe hofdignitarissen stimuleren het isolement alleen nog maar. Als Jeltsin in het najaar van 1996 een vijfvoudige by-pass ondergaat, blijkt waartoe dat heeft geleid. Terwijl Jeltsin ligt bij te komen, draait de strijd om de runners-up-positie in het Kremlin op volle toeren. Kabinetschef Anatoli Tsjoebais vervult daarbij met de verve de rol van nachtportier. Alsof Raspoetin niet al lang dood is, wordt er zelfs gefluisterd over een seksuele relatie tussen hem en de dochter van Jeltsin. Tsjoebais, die over geen enkel democratisch mandaat beschikt, bepaalt niettemin wie er binnen mogen komen en wie niet. Hetgeen er op uitdraait dat de financieel-economische tycoons, die de campagne-kas hebben gespekt, ineens politieke functies krijgen.

Door deze keuze voor autoritair en centraal leiderschap is Jeltsin ondertussen verstrikt geraakt in het daarmee onlosmakelijk verbonden dilemma van het Russische moderniseringsproces. Wie het bij uitstek multiculturele Rusland politiek en bestuurlijk in één hand wil houden, kan niet ook tegelijkertijd democratiseren en federaliseren.

Het is nagenoeg hetzelfde dilemma waarmee Gorbatsjov zich in 1990/91 geconfronteerd zag. Ook Gorbatsjov schoof op om er bij te kunnen blijven en dolf vervolgens het onderspit. Jeltsin wordt er uiteindelijk eveneens door vernietigd. Voor zijn voormalige medestanders uit het ‘progressieve' kamp is hij vanaf het Tsjetsjeense avontuur niet meer de belichaming van een westers georiënteerde toekomst. Voor zijn nieuwe bondgenoten in nationalistische kring is hij een bekeerling die te laat tot het inzicht is gekomen dat hij zelf de anarchie in de staat op zijn geweten heeft. En voor zijn economische cliënten is hij van frontstore tot security risk verworden.

In deze spagaat krijgt de klassieke politieke cultuur die Rusland altijd parten heeft gespeeld, weer de volle ruimte. Die cultuur waarin de leider zo ongeveer tussen God en mens zweeft en slachtoffer wordt van kwaadaardige adviseurs, de Raspoetins die altijd rondom het Kremlin cirkelen in een poging invloed op de macht te verwerven zonder de bijbehorende formele verantwoordelijkheid — die cultuur die zich echter, onmiddellijk en onbeschaamd, tegen de leider keert zodra de bordjes van de macht eenmaal verhangen zijn. Als verlicht democraat heeft Jeltsin in zijn laatste jaren zijn geloofwaardigheid verloren. Als verlicht despoot heeft hij dat verlies in zijn laatste maanden niet kunnen compenseren. Aldus is hij tenslotte satraap van zijn eigen satrapen geworden.

De balans van ruim vijf jaar Jeltsin in het Kremlin is nog niet op te maken. Zijn onmiskenbare verdienste is dat hij, op de momenten dat het erop aankwam, standvastig is geweest. Zo heeft hij voorkomen dat de perestrojka zou ontaarden in een proces van ‘één stap voorwaarts, twee stappen terug'. Zijn manco is dat hij, toen hij de macht had en hield, geen serieuze pogingen heeft ondernomen om datgene te doen wat een democratie nodig heeft: een juridisch fundament leggen voor een burgerlijke maatschappij. Hij heeft gepoogd op oud-Russische wijze een nieuw Rusland te scheppen. Met als gevolg dat de oude Russen verloren en de nieuwe Russen wonnen, zonder dat er tussen beide categorieën nog een band bestaat. Dat lijkt onvermijdelijk. Maar in een land waar de demografische ontwikkeling in een richting gaat waarvoor ons woord ‘vergrijzing' nog een eufemisme is — de jeugd heet er in kwantitatieve zin allerminst de toekomst — is dat een wankele basis.

Jeltsin heeft aldus een land achtergelaten dat op drift is. Dat is dynamisch en spannend. Maar hij heeft op deze manier ook een vacuüm getrokken dat zich niet zomaar en vooral rustig laat opvullen. De chaos, die de afgelopen vijf jaar de hervormingen in de kaart heeft gespeeld, kan zich nu net zo makkelijk tegen diezelfde hervormingen keren.

23 april 2007

Postuum: Boris Jeltsin 1931 -2007

Bart Rijs in Volkskrant 23 april 2007

Op 17 augustus 1991, toen de communisten door een coup de macht dreigden te grijpen, klom Boris Nikolajevitsj Jeltsin op een tank voor het Witte Huis in Moskou en veroverde hij een plaats in de geschiedenis. Hij stond op dat moment alleen en kon er niet eens zeker van zijn dat zijn oproep tot verzet zou worden gehoord. De coupplegers hadden het leger naar de stad gestuurd, het buitenland kon alleen morele steun geven, zijn bondgenoten waren bang en wachtten af.

De coup mislukte uiteindelijk door de incompetentie van de samenzweerders en de stemming in het land, maar door zijn heldhaftige optreden werd Jeltsin het symbool en de onbetwiste leider van het volksverzet. Hij had in één klap een einde gemaakt aan zeventig jaar Russisch communisme, het Sovjet-imperium, en de macht van zijn politieke rivaal Gorbatsjov.

Eerste gekozen president

Toen Jeltsin als eerste gekozen president van Rusland eenmaal de macht had om hervormingen door te voeren, bleek hij een heerszuchtig leider. Hij bewees nooit veel meer dan lippendienst aan de democratie en leek vooral geïnteresseerd in het uitbouwen van de macht van de president. Hij maakte wel korte metten met het verkalkte plansysteem. Maar in plaats van de westerse welvaartsstaat die hij de Russen had beloofd, ontstond er een vorm van gangsterkapitalisme die velen in armoedde stortte en de rijkdom concentreerde in de handen van enkelen.

Hij stuurde het Russische leger naar Tsjetsjenië om zijn reputatie op te vijzelen. Het slecht voorbereide leger faalde; tienduizend Russische soldaten - merendeels dienstplichtigen - en honderdduizend burgers kwamen om het leven.

Tegen alle verwachtingen in werd Jeltsin in 1996 voor de tweede keer tot president gekozen. Het was een pyrrusoverwinning. Terwijl de staatsschuld steeds sneller opliep en de hervormingen stokten, wist de futloze president niets anders te doen dan de ene regering na de andere regering te ontslaan. Na de roebelcrisis in augustus 1998 takelde Jeltsin politiek en fysiek af. Hij deed alsof hij de touwtjes nog in handen had, maar bleef alleen maar zitten waar hij zat omdat het grondwettelijk zo goed als onmogelijk is de president tot aftreden te dwingen.

Omstreden man

Boris Jeltsin gaat de geschiedenis in als een omstreden man: tegelijk Ivan de Verschrikkelijke en Peter de Grote, autocraat en hervormer, manipulator en staatsman, populair en verafschuwd, een potsierlijke dronkenlap en een dappere held.

De tegenstrijdigheden komen voort uit zijn karakter en zijn loopbaan. Hij werd in 1931 geboren in een dorpje in de Oeral. De Jeltsins waren arm; voor de warmte sliep de geit bij de rest van de familie. Toen Boris zes was, werd zijn vader op een nacht gearresteerd en wegens ‘anti-socialistische propaganda' gestraft met drie jaar werkkamp. Boris was een doorzetter. Hij raakte twee vingers kwijt toen een gestolen handgranaat ontplofte, maar werd ondanks zijn verminkte hand een fanatieke volleyballer. Hij haalde de hoogste cijfers, trouwde met Najna, een flatgenoot uit zijn studententijd, en werd ingenieur.

Hij begon pas na zijn dertigste te werken voor de partij. Maar Jeltsin viel op door de tomeloze inzet waarmee hij steeds het plan vervulde, of zelfs overtrof, en werd benoemd tot eerste secretaris van de provinciestad Sverdlovsk (nu Jekaterinenburg). Tot zijn vijftigste onderscheidde hij zich nauwelijks van andere provinciale functionarissen. Zijn voornaamste zorg was op tijd op het podium te staan voor de 1-meiparade, op congressen loofde hij de ‘titanenarbeid' van de demente partijleider Breznjev, en toen het politbureau hem in het geheim beval het huis waar de tsaar en zijn familie in 1918 waren vermoord met de grond gelijk te maken, aarzelde hij geen moment.

Kritiek op perestrojka
In 1985 werd hij door Gorbatsjov tot kandidaatlid van het politbureau bevorderd en kreeg hij opdracht de perestrojka in Moskou in praktijk te brengen. Jeltsin maakte naam met zijn strijd tegen de corrupte partijfunctionarissen, zijn onverwachte inspectiebezoeken in de stad en zijn in het openbaar beleden afkeer van de privileges van de nomenklatoera. In de partijbaron uit de provincie bleek een populistische politicus te schuilen die de taal van het volk sprak. Zijn hervormingen liepen stuk op de bureaucratie en Jeltsin vervreemdde van de partij. Hij waagde het op een zitting van het politbureau Gorbatsjov zelf te bekritiseren, en werd zonder omhaal aan de kant gezet.

Het was niet alleen uit opportunisme dat hij zich bij de opkomende democraten aansloot, zoals zijn tegenstanders toendertijd beweerden. Zeker, nu zijn carrière binnen de partij voorbij was, zocht hij andere wegen om zich te laten gelden. Maar hij begreep dat de Russen teleurgesteld waren over de resultaten van de perestrojka en voorvoelde bijna instinctief het failliet van het Sovjet-systeem. De verandering van zijn politieke ideeën vielen, zoals steeds, samen met de eisen die de situatie aan hem stelde. Na twintig jaar als partijfunctionaris moest hij zichzelf hervormen.

Onbetwist leider

Jeltsin greep de eerste enigszins vrije verkiezingen aan voor zijn comeback. Door zijn kritiek op de perestrojka en door zichzelf af te schilderen als een slachtoffer van het partijapparaat, werd hij eerst gekozen in het Congres van Volksafgevaardigden, later tot voorzitter van het parlement, en tenslotte in 1990 tot president van de Russische Sovjetrepubliek. Hij bepleitte minder gezag voor de Unie (en dus voor Gorbatsjov) en meer voor de republieken (dus voor zichzelf) om sneller hervormingen te kunnen doorvoeren. Toen Russische veiligheidstroepen in 1991 het tv-gebouw in de Litouwse hoofdstad Vilnius bestormden, reisde Jeltsin naar de Oostzee om zijn steun te betuigen aan de onafhankelijkheidsbeweging. Hij was er gaandeweg van overtuigd geraakt dat Rusland de andere republieken van de Unie niet moest overheersen. Toen het Sovjet-imperium na de mislukte augustus-coup uit elkaar viel en het resultaat van eeuwen Russische expansie in enkele maanden ongedaan werd gemaakt, stak hij geen vinger uit.

Boris Jeltsin was nu de onbetwistte leider van Rusland. Hij vernederde zijn rivaal Gorbatsjov voor het oog van de tv-camera's en dwong hem de partij te ontbinden. Hij had het bolwerk van het communisme met de grond gelijk gemaakt, maar stond voor de onmogelijke opgave op de ruïnes snel een marktgerichte, democratische staat te bouwen.

Mislukte hervormingen

zijn ambitieuze hervormingsprogramma liep bijna meteen vast. De inflatie steeg razendsnel, miljoenen Russen raakten hun spaargeld kwijt, veel bedrijven stopten met werken, en welvaart leek onbereikbaarder dan ooit. Het conservatie parlement, dat Jeltsin in speciale volmachten had gegeven om hervormingen door te voeren, begon zich te verzetten. Er volgde een felle machtsstrijd, die twee jaar zou duren. Jeltsin offerde de hervormingsgezinde premier Gajdar op om het parlement tegemoet te komen, en benoemde in diens plaats de techocraat Tsjernomyrdin. In september '93 was Jeltsins geduld uitgeput en ontbond hij het parlement. Toen de aanhang van parlementsvoorzitter Chasboelatov en vice-president Roetskoj - een mengeling van wraakzuchtige communisten en ultra-nationalisten - het tv-gebouw bestormden riep Jeltsin het leger te hulp. Tanks bestookten het parlementsgebouw - ironisch genoeg hetzelfde Witte Huis, van waaruit Jeltsin in 1991 het verzet tegen de coup had geleid - tot zijn tegenstanders zich overgaven. Jeltsin maakte van de gelegenheid gebruik om er een nieuwe grondwet door te drukken, die hem enorme macht verleende en het praktisch onmogelijk maakte hem af te zetten.

Jeltsin mocht dan naar hervormingen streven, zijn stijl van regeren was allesbehalve democratisch. Zoeken naar compromissen en consensus lag niet in zijn aard. In veel opzichten bedreef hij nog steeds politiek op de manier van een provinciale partijbaron. Hij vond het niet nodig zijn eigen partij te vormen, en speelde liever de rol van een vader des vaderlands die in laatste instantie zelf alle beslissingen nam. Hij blonk uit in achterkamerdeals en verving voortdurend premiers, ministers en stafleden. Als hij om een of andere reden steun nodig had, wendde hij zich over het parlement heen rechtstreeks tot de Russen. In het Kremlin kwam een sfeer van intrige en corruptie te hangen.

Jeltins achterkamertjespolitiek had twee belangrijke gevolgen. De ontwikkeling van de democratische instellingen stokte, om van een verinnerlijking van het democratische gedachtengoed onder de politieke elite maar te zwijgen. En de economie kwam in handen van een handvol gehaaide zakenlieden - de oligarchen - die goede connecties onderhielden met het Kremlin en voor niets terugschrokken om hun belangen te beschermen. Dit, samen met de tegenwerking door de communisten, was de oorzaak dat de hervormingen zulke teleurstellende resultaten opleverden.

Verzet

Jeltsin had met de ontbinding van het parlement niets opgelost. De schuld aan het Internationale Monetaire Fonds liep op, de bevolking morde, en de communisten en ultra-nationalisten veroverden in de nieuwe Doema weer een meerderheid. Soms verdween Jeltsin weken uit het openbaar. Hij had last van zijn gezondheid, leed aan depressies en dronk. De invloed van een paar vertrouwelingen zoals Aleksandr Korzjakov, zijn vriend, drinkmaatje en chef van de veiligheidsdienst van het Kremlin, was buitensporig groot.

Korzjakov wist Jeltsin ervan te overtuigen de opstandige Tsjetsjenen met geweld tot de orde te roepen. De operatie liep uit op een fiasco. De Russen waren verbitterd over de vele doden, en de democraten die ondanks hun bedenkingen nog aan Jeltsins kant hadden gestaan, keerden zich van hem af.

Comeback

In 1996, aan de vooravond van de presidentsverkiezingen, was Jeltsins populariteit teruggelopen tot vijf procent. Maar zoals altijd was de stijfkoppige en charismatische president op zijn best in schijnbaar hopeloze situaties. Nog één keer wist hij de energie op te brengen voor een comeback. Het Kremlin buitte slim uit dat Jeltsin het enige alternatief was voor de communisten. Hij was geen ideale democraat, maar had ook niet geprobeerd de pas veroverde vrijheden in te perken of af te schaffen. Met financiële steun van de oligarchen en medewerking van zo goed als alle televisiestations joeg hij de bevolking zoveel schrik aan voor de communisten dat het hem - met de hakken over de sloot - lukte de verkiezingen weer te winnen.

Het Westen reageerde opgelucht. Hoewel de nogal boerse Jeltsin nooit zo populair werd als Gorbatsjov, gold hij als een betrouwbare partner. Het Westen was net zo bang voor de communisten als de Russische kiezers. Jeltsin bemoeide zich misschien meer dan nodig was met de nieuwe buurlanden, maar hij verlangde in ieder geval niet terug naar het Sovjet-imperium en dreigde nooit met militair ingrijpen.

De verkiezingscampagne kwam Jeltsin op twee hartaanvallen te staan. Pas na zijn inauguratie gaf hij toe dat hij moest worden geopereerd; het woord bypass raakte ingeburgerd in het Russisch. Jeltsin kwam magerder, maar een stuk gezonder uit het ziekenhuis. Hij was opgehouden met drinken en had weer iets teruggekregen van zijn oude energie. De opleving bleek tijdelijk. Het Kremlin deed alsof er niets aan de hand was, maar in 1998 was het voor iedereen duidelijk dat Jeltsin weer kwakkelde. Hij liep moeilijk, sprak met horten en stoten en scheen soms in de war.

Armoede en corruptie

Jeltsin had geen antwoord op het uitblijvende succes van de hervormingen. De economie weigerde te groeien. De Russen ontvingen maanden achter elkaar geen loon en overleefden dankzij hun volkstuintjes. De welvaart die Jeltsin had beloofd, was in handen gekomen van een klein, gehaat groepje zakenlieden. Corruptie was eerder regel dan uitzondering. Geen wonder dat veel Russen de democratie verafschuwden. De grillige Jeltsin ontsloeg en benoemde, ontsloeg en benoemde (in maart '98 verving hij premier Tsjenomyrdin door het politieke lichtgewicht Kirijenko), en hield daardoor steeds minder bondgenoten over. Hij zonderde zich af van de buitenwereld en leunde steeds zwaarder op zijn dochter Tatjana en haar vertrouwelingen in de staf van het Kremlin. President Jeltsin werd tsaar Boris.

Toen Rusland in augustus '98 bankroet bleek, stond Jeltsin alleen. De communisten in de Doema waren een impeachmentprocedure begonnen, officieren gaven hem de schuld van de aftakeling van het leger, regionale leiders namen geen orders aan meer uit Moskou, en op de gewone Russen hoefde hij allang niet meer te rekenen. Om te voorkomen dat de crisis zou uitdraaien op een politieke confrontatie waarin hij het onderspit zou kunnen delven, moest Jeltsin uiteindelijk toegeven aan zijn tegenstanders. Minister van Buitenlandse zaken Primakov werd premier en nam in de praktijk het landsbestuur van over.

Medelijden

Jeltsin verscheen zelden nog in het Kremlin en takelde zienderogen af. Dan was hij oververmoeid, dan had hij weer bronchitus, dan een maagbloeding. De zeldzame keren dat hij in het openbaar verscheen om te laten zien dat hij nog niet afgeschreven was, hadden het omgekeerde effect. Vroeger maakten de Russen grappen over hun blunderende president, nu begonnen ze medelijden met hem te krijgen. Jeltsin bleef bijna instinctief vasthouden aan de macht, aangemoedigd door zijn corrupte politieke hofhouding die bang was dat ze zonder hem ter verantwoording zou worden geroepen.

Misschien was Boris Jeltsin de minst slechte president die Rusland in de jaren negentig had kunnen hebben. Hij was niet de wijze en doortastende hervormer die van het land een stabiele democratie maakte. Zijn politiek verergerde in veel gevallen de problemen die waren veroorzaakt door zeventig jaar communisme, in plaats van ze op te lossen. Maar hij was ook niet de heerser die regeerde zoals in Rusland eeuwenlang gebruikelijk was: door het uitvaardigen van verboden en alle kritiek te smoren. Hij bezweek nooit voor de verleiding terug te grijpen op het autoritaire regiem dat hij had helpen omverwerpen. In zekere zin was Boris Jeltsin de verpersoonlijking van de chaotische overgangstijd waarin Rusland terecht is gekomen: te eigengereid, te koppig, te ambitieus en te moedig voor een brave partijfunctionaris, maar ook voor een democratisch staatsman.

Witte Huis noemt Jeltsin ‘historisch figuur'

ANP/AFP/DPA

WASHINGTON/DEN HAAG/BRUSSEL/MOSKOU/LONDEN/BERLIJN - De Amerikaanse regering heeft maandag de overleden oud-president Boris Jeltsin van Rusland omschreven als een ‘historisch figuur’.

Een zegsman van het Witte Huis zei dat Jeltsin ‘een historisch figuur was in een tijd van grote veranderingen en uitdagingen voor Rusland. Onze condoleances gaan uit naar mevrouw Jeltsin, haar familie en het volk van Rusland’.

Balkenende prijst historische rol Jeltsin


Premier Jan Peter Balkenende heeft in een reactie op het overlijden van oud-president Boris Jeltsin diens grote politieke belang geprezen. ‘Zijn rol was historisch. Hij toonde leiderschap op een cruciaal moment’, zei Balkenende maandag op het Catshuis.

Door zijn optreden opende Jeltsin de deuren van de voormalige Sovjet-Unie naar de rest van de wereld, aldus de premier. Hij heeft zijn condoleances overgebracht aan de weduwe van Jeltsin en zijn familie.

Barroso: Jeltsin bracht oost en west bij elkaar

Voorzitter Jose Manuel Barroso van de Europese Commissie vindt Boris Jeltsin een mijlpaal in de Russische overgangsperiode na het communisme. ‘Als president had hij enorme uitdagingen en moeilijke mandaten, maar hij bracht het oosten en westen zeker dichter bij elkaar’, zei Barroso maandag in een reactie. ‘Hij hielp om de confrontatie te veranderen in samenwerking’.

Jeltsin wordt het best herinnerd toen hij opstond tegen de staatsgreep van generaals die het dictatoriale regime in Rusland wilden herstellen. ‘Met grote persoonlijke dapperheid verdedigde hij de vrijheid’, zei Barroso, voorzitter van het dagelijks bestuur van de Europese Unie.

'Man van grote verdiensten'

De gewezen president van de Russische Federatie Boris Jeltsin was een man van grote verdiensten maar ook van grote fouten. Dat zei zijn directe voorganger in het Kremlin, Michail Gorbatsjov, maandag naar aanleiding van het overlijden van Jeltsin.

‘Ik betuig mijn medeleven aan de familie van de overledene. Hij heeft het land grote diensten bewezen maar ook grote fouten gemaakt’, citeerde het Russische persbureau Interfax Gorbatsjov. Jeltsin nam in 1991 het stokje over van Gorbatsjov na een tumultueus verlopen mislukte poging tot staatsgreep door communisten van de harde lijn.

'Cruciale rol'

Jeltsin speelde een onmisbare rol tijdens een allesbeslissende periode in de geschiedenis van zijn land. Dat zei de Britse premier Tony Blair in een reactie op het overlijden.

‘Hij was een opmerkelijke man die de behoefte aan democratie en economische hervormingen herkende en bij de verdediging van die hervormingen speelde hij een essentiële rol op een cruciaal moment in de geschiedenis van Rusland’, aldus Blair in een schriftelijke verklaring.

Strijder voor democratie en vrijheid

De Duitse bondskanselier Angela Merkel heeft maandag de overleden Russische ex-president omschreven als een moedige strijder voor democratie en vrijheid. Ze noemde hem ook een echte vriend van Duitsland.

‘Zijn bijdrage aan de ontwikkeling van de betrekkingen tussen onze beide landen zal nooit worden vergeten’, schreef ze in een condoleancebrief aan de Russische president Vladimir Poetin en de familie van Jeltsin. Hij was een grote persoonlijkheid in de Russische en internationale politiek, aldus Merkel.

Oud-bondskanselier Helmut Kohl prees Jeltsin als een ‘groot staatsman’ en ‘trouwe vriend van de Duitsers’. Ook hij roemde de inspanningen van Jeltsin in de relatie met Berlijn. Kohl noemde Jeltsin een persoonlijke vriend.

NAVO dankt Jeltsin

NAVO-topman Jaap de Hoop Scheffer zegt dat Boris Jeltsin zal worden herinnerd voor zijn durf om een nieuwe, democratische koers in te zetten voor zijn land.

De Hoop Scheffer dankt Jeltsin voor de samenwerkingsverdragen tussen Rusland en de NAVO, die de handtekening van de Russische president dragen. ‘Hij liep voorop bij de pogingen om de erfenis van de Koude Oorlog te overwinnen, door een nieuwe relatie te bewerkstelligen tussen Rusland en de NAVO. Deze historische actie om de angsten en stereotypes van het verleden opzij te zetten, werkt vandaag de dag nog door’, aldus een verklaring van de secretaris-generaal maandag.

Zie verder deel 8 Deel 8 De geschiedens van Rusland en de Sovjet-Unie