We hebben 230 gasten online

Maakte Stalin af wat Lenin begon ?

Gepost in Rusland

Stalin maakte af wat Lenin begon

Stalins Poster

Portret van een sluw en medogenloos heerser door Ben de Jong

bukarinAls Lenin, de held van de Russische Revolutie, niet in 1924 gestorven was, dan had Stalin nooit d ekans gekregen de dictator te worden die de Sovjet-Unie een kwart eeuw in een ijzeren greep hield. Of, simpel gezegd: Lenin was goed en Stalin slecht. In dit artikel gaat drs. Ben de Jong in op de vraag of deze beeldvorming rondom Lenin en Stalin wel juist is.

Ben de Jong lis politicoloog en verbonden aan het Oost-Europa Instituut van de Universiteit van Amsterdam. Hij publiceert regelmatig in o.a. Internationale Spectator, Intermediair en De Volkskrant. Ook schreef hij voor Reflector (februari-nummer 1985). Over de politieke carrière van Jozef Stalin en de door hem gepleegde misdaden zal nog veel geschreven worden. Ondanks het feit dat historici in de afgelopen decennia vele details hebben verzameld, blijven er vele vraagtekens. Eén van de vragen die rijzen als men de Stalin-terreur nader beschouwt, is hoe het toch mogelijk was dat zoveel prominente communisten zich in d ejaren dertig en veertig door Stalin zonder vorm van proces lieten liquideren of naar een concentratiekamp sturen

Saboteurs en Spionnen

Een tekenend voorbeeld biedt de plenaire vergadering van het Centrale Comité van de Communistische Partij in februari-maart 1937. Stalin verklaarde toen dat de Partij tot in de hoogste regionen vol zat met saboteurs, spionnen en moordenaars. Hij formuleerde een nieuwe historische 'wet', die inhield dat de 'klassevijand' gevaarlijker zou worden naarmate de vestiging van een communistische maatschappij dichterbij kwam . Iedere partijfunctionaris moest onmiddellijk twee assistenten uitzoeken en hen voor zijn functie opleiden, zodat ze op korte termijn als vervangers kon- den optreden. Het Centrale Comité moest met dat doel speciale cursussen organiseren om regionale partijfunctiorissen een opleiding te geven op diverse terreinen. De cursisten moesten volgens Stalin talrijk genoeg zijn om ‘ niet één, maar verschillende teams te vormen die in staat zouden zijn de leiders van het Centrale Comité van onzePa rtij te vervangen.'

Stalins Goelag

As men dit achteraf leest, is men ertoe genieigd te denken dat zelfs de stomste onder Stalins toehoorders de onheilspellende strekking van deze woorden moet hebben begrepen. Men kende Stalin als een meedogenloos politicus. In 1936 en begin 1937 hadden er al twee spectaculaire showprgcessen tegen leidende comnmunisten plaatsgevonden die vervolgens werden geëxecuteerd. Desondanks hoorden de leden van het Centrale Comité Stalin gedwee aan en applaudiseerden enthousiast. Het merendeel van hen werd in de daarop volgende jaren als ‘ vijanden van het volk` terechtgesteld of verdween voor lange tijd in een concentratiekamp. De heersende elite in de Sovjet-Unie werd in de jaren dertig bijna in haar geheel weggevaagd zonder dat enige tegenstand werd geboden. De verantwoordelijkheid voor dit uitzonderlijke historische verschijnsel ligt zoals gezegd bij Jozef Stalin. Wat was dit voor een man en welke factoren droegen bij tot de vestiging van zijn heerschappij?

Voorgeschiedenis

Stalin met op achtergrond LeninDe terreur van de jaren dertig en later , zoals alles een voorgeschiedenis. Een van de eerste daden van Lenins- bolsjewieken (de latere communisten) na de Oktoberrevolutievan 1917 was het uiteenjagen van de zo geheten Grondwetgevende Vergadering in januari 1918. de verkiezingen voor dit lichaam zijn waarschijnlijk de enige echte verkiezingen geweest die Rusland ooit gekend heeft. Lenins bolsjewieken haalden slechts een kwart van de stemmen, een andere socialistische partij kreeg meer dan de helft van de kiezers achter zich. Het feit dat hier geen grondtwet uit kon voortkomen die hem zou bevallen, bracht Lenin ertoe deze Grondwetgevende Vergadering te ontbinden.

Een andere belangrijke stap op weg naar dictatuur vormde het Tiende Congres van de Communistische Partij, in maart 1921 in Petrograd (het latere Leningrad . Op dit congres werd hetzogenaamde' ractieverbod' afgekondigd hetgeen betekende dat alleen de Partij als geheel over zaken mocht discussiëren, afzonderlijke groepen of fracties daarinnen niet. Als de Partij eenmaal een beslissing over iets had genomen, mocht daarentegen absoluut niet meer worden geopponeerd. Hoewel Lenin het fractieverbod als een tijdelijke maatregel zag, bleek dat in de praktijk niet te zijn. het leidde ertoe dat het hoogste orgaan van de Partij, het Politburo, in de praktijk onfijlbaarheid werd toegekend. degene die het in het Politburo voor het zeggen zou krijgen, zou in feite de macht uirefenen over het hele land. de politieke richting die de jonge Sovjetstaat insloeg, werd in die jaren nog eens geïllustreerd door het lot dat de matrozen van Kronstadt trof. De matrozen van deze belangrijkste marinebasis bij Petrograd hadden de Oktoberrevolutie vanaf het begin krachtig gesteund, maar kwamen tijdens het Tiende Congres tegen het Sovjetbewind in opstand. Zij eisten onder meer vrije verkiezingen en afschaffing van de perscensuur. Deze opstand werd door Lenin en de zijnen bloedig neergeslagen

Algemeen secretaris

spotprent stalinIn april 1922 werd Stalin gekozen tot Algemeen Secretaris van de Partij en het is vanuit deze functie dat hij zijn machtspositie heeft opgebouwd. Hij kreeg door deze post een beslissende stem bij benoemingen, niet alleen binnen de Partij maar ook binnen de regeringsbureaucratie, de vakbonden en de sovjets. (Sovjets waren vertegenwoordigende lichamen op nationaal en plaatselijk niveau, die echter steeds meer onder controle van het partij-apparaat kwamen.) Het partij-apparaat werd in de jaren die volgden op Lenins dood (1924) steeds meer Stalins machtsbasis. Terwijl zijn politieke tegenstanders in de jaren twintig, zoals Trotski, op vaak briljante wijze voor het voetlicht traden met redevoeringen of artikelen, hield Stalin zich veel meer op de achtergrond. Als redenaar was hij weinig overtuigend en ook in ideologische debatten was hij nauwelijks thuis. Hij zorgde er echter wel voor dat uiteindelijk medestanders van hemzelf in het partijapparaat van hoog tot laag sleutelposities innamen. De communistische ideologie had daarbij voor Stalin vooral een praktische functie. Om een bepaalde politieke stap te rechtvaardigen, was hij berei d het marxisme- leninsme (na Lenins dood de officiele leer in de Sovjet-Unie) aan te passen.

Bij tegenstanders van Stalin, met name bij Trotski, heeft altijd de neiging bestaan in hem een middelmatig politicus te zien, die door puur geluk in een invloedrijke positie belandde. Nu heeft in Stalins loopbaan het geluk zeker een bepaalde rol gespeeld. Zo overleed de onbetwiste leider van de Partij, Lenin, al in 1924 op pas 54-jarige leeftijd. In zijn politieke testament, dat hij, ernstig ziek, aan zijn secretaresse had gedicteerd, noemde Lenin Stalin 'te grof' en hij raadde de Partij aan Stalin als Algemeen Secretaris af te zetten. Stalin wist de uitvoering van Lenins wens te verhinderen, maar het is zeer de vraag hoe ver hij het politiek zou hebben gebracht als Lenin was blijven leven.

Mes in de rug

In feite was Stalin een verre van middelmatig politicus. Trouw aan personen kende hij niet, zodat hij in de machtsstrijd van de jaren twintig gemakkelijk van de ene groep naar de andere overging. Hoezeer hij meedogenloosheid met tactisch inzicht combineerde, blijkt uit een voorval aan het einde van de oorlog. De Joegoslavische partizanenleider Tito was toen niet van plan de terugkeer van de vroegere koning Peter II naar Joegoslavië te accepteren. Stalin voorzag dat deze weigering bij velen niet goed zou vallen en zei toen tegen Tito: 'Waarom neem je hem niet tijdelijk terug, dan kun je later altijd nog op een geschikt moment een mes in zijn rug steken?'

Alleen aan de top

propaganda

1929 is het jaar waarin Stalin zijn tegenstanders aan de kant heeft gezet en alleen aan de top staat. Zijn 50ste verjaardag, in december van dat jaar, is de aanleiding tot een reeks artikelen waarin al een persoonsverheerlijking aan de dag treedt die de komende decennia verbijsterende vormen zou aannemen. De kwestie die in die tijd bovenaan op de pólitieke agenda stond was de industrialisatie van de Sovjet-Unie. De Sovjetleiders waren het erover eens dat het leggen van een degelijke industriële basis voorwaarde was voor de opbouw van een communistische maatschappij en voor een succesvolle verdediging in geval van oorlog. Uit Stalins uitspraken rond die tijd blijkt dat hij overtuigd was van de grote achterstand die Rusland had op de andere industriële mogendheden en dat hij was bezeten van de gedachte dat deze achterstand zo snel mogelijk moest worden ingelopen. De vraag was alleen hoe de industrialisatie moest geschieden.

Als een miliatire operatie

Stalin had al gekozen voor de opbouw van het socialisme in één land. Hij rekende niet meer op een wereldrevolutie binnen afzienbare tijd. Hij koos nu ook voor een geforceerde industrialisatie, in com-binatie met een gedwongen collectivisatie van de landbouw. Hij pakte de industrialisatie in feite aan alsof het een militaire operatie was. Alle economische middelen werden geconcentreerd in de opbouw van de zware industrie. (Deze produceert zware machines e.d., in tegenstelling tot bijvoorbeeld consumptiegoederen.) De overige sectoren van de economie, met name de landb ouw, werdeen daartoe genadeloos uigeknepen en moesten aan het centrale gezag ondergeschikt worden gemaakt. De boeren moesten voor een hongerloontje werken om de opbouw van de zware industrie te financieren, in afwachting van het moment waarop de industrie hen als arbeidskracht nodig had. Om het te verwachten verzet van de boeren onmogelïjk te maken, werd de landbouw gecolle -tiviseerd. Formeel werd de landbouwgrond het collectieve eigendom van de boeren (het privé-eigendom hield dus op te bestaan). Maar in de praktijk had de Partij het voor het zeggen, doordat over de bezetting van de sleutelposities op een kolchoz (collectieve boerderij) werd beslist door het partïj-apparaat

Hongersnood

De boeren voelden niets voor de collectivisatie en moesten door een niets ontziende terreur en door deportaties op grote schaal de kolchozen worden binnengedreven. De chaos en de ontreddering op het platteland waren zó groot dat een grote hongersnood in het begin van de jaren dertig er het gevolg van was. Het aantal slachtoffers van deze hele operatie liep in de miljoenen.

Men kan wellicht de stelling verdedigen dat door de industrialisatie en de bloedige collectivisatie toch de basis is gelegd voor de positie van de Sovjet-Unie als de op één na machtigste mogendheid in de wereld na 1945. Heel wat moeilijker wordt het echter de zin te ontdekken, hoe klein ook , van het drama dat zich in Sovjet-Unie voltrok in de tweede helft van de jaren dertig.

Samenzwering

In 1936 'ontdekte' Stalin namelijk een wijd vertakte samenzwering in het land, met steun van buitenlandse mogendheden de bestaande orde wilde verwerpen en het kapitalisme wilde herstellen. Die samenzwering was een verzinsel, door Stalin zelf bedacht en door zijn propagandisten nader uitgewerkt;zijn politiemensen brachten de consiquenties ervan op moorddadige wijze in praktijk. Het 17de Partijcongres dat in 1934 werd qehouden, levert een voorbeeld van de omvang van de terreur. Van de 1966 gedelegeerden naar het Congres, van wie men kon zeggen dat zij de elite van het land vertegenwoordigden, werden er in de daaropvolgende jaren 1108 geëxcecuteerd. En van de 139 leden van het Centrale Comité dat op dat Congres werd gekozen’kregen e =r uiteindelijk 98 een nekschot.

Vrijwel alle bolsjewieken die aan de okoberrevolutie hadden deelgenomen en dus hun sporen in de revolutionaire strijd hadden verdiend, werden in de jaren dertig het slachtoffer van de terreur, voorzover ze niet het geluk hadden gehad eerder een natuurlijke dood te sterven. Ook Trotski ontkwam zijn noodlot niet. In ballingschap in Mexico werd hij in augustus 1940 door een agent van Stalin vermoord.

Ziekelijke achterdocht

In juni 1937 opende Stalin de frontale aanval op de militaire top. Alle elf Plaatsvervangende Volkscommissarissen van Defensie werden geëxecuteerd, evenals alle acht admiraals. in totaal werden zo'n 35.000 officieren van het Rode Leger, ongeveer de helft van het corps, geëxecuteerd of in een concentratiekamp opgesloten. Deze terreurgolf ging gepaar met voortdurende perscampagnes waarin de meest absurde beschuldigingen aan het adres van de slachtoffers werden geuit en Stalins wijsheid alom werd bejubeld. In werkelijkheid was Stalin een zeer achterdochtig man, met ziekelijke trekken. Hij zag overal 'vijanden', 'saboteurs' en 'spionnen'. Voor zijn directe omgeving en voor zijn volk als geheel had dat noodlottige gevolgen.

Vertrouwen in Hitler

Eén van de ergste misrekeningen van Stalins politieke carrière is ongetwijfeld zijn houding tegenover nazi-Duitsland geweest. Na het sluiten van het niet-aanvalsverdrag tussen Duitsland en de Sovjet-Unie in de zomer van 1939 rekende Stalin erop dat hem geruime tijd gegund zou zijn om, na de zuiveringen van het officierscorps en na de weinig indrukwekkende verrichtingen van het Rode Leger in de Russisch-Finse winter- oorlog van 1939-1940, zijn leger weer grondig op te bouwen. Waarschuwingen over de op handen zijnde Duitse aanval bereikten Stalin nog in de eerste helft van 1941, onder meer van Britse en Amerikaanse zijde. Hij bleef echter Hitler vertrouwen - die al zoveel beloften gebroken had. Tot op het laatste moment reden de goederentreinen uit de Sovet- Unie westwaarts, die in het kader van het niet-aanvalsverdrag grondstoffen vervoerden voor de Duitse oorlogsindustrie.

De Duitse aanval, die in de vroege ochtenduren van 22 juni 1941 begon, liep voor het Rode leger in eerste instantie uit op een regelrechte catastrofe. Hele divisies werden tijdens de snelle Duitse opmars vernietigd of omsingeld en honderdduizenden werden door de Duitsers krijgsgevangen gemaakt. Uiteindelijk versloeg het Rode Leger nazi-Duitsland, ook al balanceerde het Sovjetregime tijdens de oorlog geruime tijd op de rand van de afgrond. Na de overwinning eiste Stalin een belangrijk deel van de roem op, hoewl de grote verliezen aan Sovjetzijde, zeker in de beginperiode, zeker in de beginperiode, voor een groot deel aan hem waren te wijten, met name als gevolg vanhet zinloze uitmoorden van het officierscorps enkele jaren tevoren.

Joodse artsen

Na de oorlog hoopten velen in de Sovjet-Unie op betere tijden, op vermindering van de terreur en een grotere persoonlijke vrijheid. Die verwachtingen kwamen niet uit. In de jaren 1945-1953 bleef het land in de greep van de terreur, die zijn slachtoffers blééf maken, zowel binnen als buiten de Partij. Inde laatste jaren van Stalins heerschappij moesten vooral Joden het ontgelden. Typerend is dat in de maanden vóór Stalins dood (maart 1953) een reeks vooraanstaande joodse artsen, werkzaam in het Kremlin, werden gearresteerd en ervan werden beschuldigd de afgelopen jaren belangrijke Sovjetleiders te hebben vermoord. Vrij snel na Stalins overlijden werden deze artsen vrijgelaten, omdat aan de beschuldigingen elke grond ontbrak.

In de naoorlogse periode kwamen ook kunst en wetenschap meer dan ooit in de greep van de politiek: zij dienden in dienst te staan van de 'opbouw van het socialisme'. Het beeld van de Sovjetmaatschappij dat de burgers werd voorgehouden, week steeds meer af van de grauwe werkelijkheid die men dagelijks om zich heen zag. De theorie van het zogenaamde Scialistisch realisme verhief deze valsheid in woord en geschrift tot het beginsel van de officiële politiek. Het door Stalin gevoerde beleid had tot gevolg dat de Sovjet-Unie nog wel schrijvers, andere kunstenaars en geleerden had, maar een bruisend cultureel leven ontbrak volledig; de keren dat één van hen een interessant werk produceerde, werden steeds zeldzamer.

Vooruitgang

Het is een veel gehoorde mening dat de Sovjet-Unie onder Stalin aanzienlijke vooruitgang boekte in vergelijking met 'het achterlijke Rusland' van vóór de Oktoberrevolutie. Niets is minder waar, tenzij men vooruitgang uitsluitend wil afmeten aan het gestegen nationaal produkt. De rechtspraak in het Rusland van de tweede helft van de negentiende eeuw bijvoorbeeld was een schoolvoorbeeld van eerlijkheid en fair play vergeleken met wat onder Stalin gebeurde. Russische revolutionairen onder de tsaar kregen ruimschoots de gelegenheid zich voor de rechtbank te verdedigen en de argumenten van de openbare aanklager te weerleggen. Vanaf ongeveer het midden van de vorige eeuw kwam het martelen van politieke gevangenen om hen tot een bekentenis te dwingen niet meer voor. Martelingen op grote schaal werden door de communisten ingevoerd, eerst onofficieel en in 1937 officiee , officeel op bnevel van Stalin persoonlijk. Voorts werden er in d ejaren dertig onder Stalin enkele van de achterlijkste praktijken ingevoerd die de 20e eeuw heeft gekend. Een voorbeeld daarvan is het stellen van maximaal 10 jaar gevangenisstraf op diefstal, voor minderjarigen vans af twaalf jaar.

Ook werd het principe van collectieve schuld voor de misdaden van het individu ingevoerd. Dit betekende dat echte of vermeende politieke delicten, door één lid van een familie begaan, automatisch ook de andere leden werden aangerekend. Vele vrouwen en minderjarige kinderen van 'vijanden van het volk' werden op die manier gevangen gezet of geliqui deerd.

Stalin als verlosser

Stalin als Verlosser

Lenin en Stalin

Een thema dat historici nu al vele jaren bezighoudt is het verband tussen leninisme en stalinisme. Bestaat er een scherpe tegenstellin tussen Lenins beleid en dat van Stalin, of is er veel meer sprake van een voortzetting? .

Iemand als de dissidente Sovjethistoricus Roj Medvedev ‘ die zichzelf als leninist beschouwt, wil Lenin niet op 'de vuilnisbelt van de geschiedenis' laten belanden en ziet een duidelijke breuk tussen hem en Stalin.

De uit de Sovjet-Unie gezette schrijver Aleander Aolzjenitsyn daarentegen vindt elk wezenlijk onderscheid uit de boze. Mensen zoals hij wijzen zlefs het gebruik van de term stalinisme af, omdat daarmee de indruk wordt gewekt dat Stalins praktijken zich weZenlijk van die van lenin onderscheiden. Weer anderen vinden dat zowel Lenin als Stalin aanknoopten bij elementen van een zeer autoritaire politieke traditie, die ook al tsaristische Rusland aanwezig was.

Iemand als de Britse historicus Leonard Schapiro was van mening dat Lenin een duidelijke hïstori-sche verantwoordelijkheid voor wat onder Stalin gebeurde niet kan worden ontzegd. Wat bijvoorbeeld te denken van de volgende uitspraak van Lenin, waarin de vraag wat goed of slecht is volkomen ondergeschikt wordt gemaakt aan wat politiek goed uitkomt:

'Wij nemen afstand van alle moraal die uitgaat van bovennatuurlijke ideeën of van ideën die los staan van klasse-opvattigen. Naar onze menin is de moraal volledig ondergeschikt aan het belang van een klassenoorlog. De communistische moraal is identiek met de strijd voor het vestigen van de dictatuur van het proletariaat.'

Shhapiro vindt dat de belangrijkste elementen die het politieke stelsel in de Sovjet-Unie onder Stalin kenmerkten,reeds onder Lenin aanwezig waren, zij het in doorgaans mildere vorm. Zo was daar bijvoorbeeld Lenins opvatting over wenselijkheid van een dictatuur die boven de wet stond. Verder: Lenins onderdrukking van alle oppositie buiten de communistische Partij, ook waar het andere socialisten betrof; het monddood maken van kritiek binnen de eigen partij; ongecontroleerde macht-over-leven-dood die werd gegeven aan de Tsjeka (geheime politie) en het opzetten van een systeem van concentratiekampen (deGoelag).

Veel extremer

Het is natuurlijk wel zo dat onder Stalin onderdrukking veel extremere vormen aannam dan onder Lenin, waardoor het aantal slachtoffers onder de eerste oneindig veel groter was. Schapiro stelt echter naar het mij voorkomt terecht. dat er geen reden is om wezenlijk onderscheid te maken tussen stalinisme en leninisme en er daarbij van uit te gaan dat het eerste 'slecht' is en het laatste in wezen goed'.

Het huidige Sovjetregime denkt over deze kwestie wezenlijk anders. Lenin wordt als de grondlegger van de Sovjet-Unie in de pers nog vrijwel elke dag hemelhoog geprezen, terwijl Stalins naam nog maar spaarzaam wordt genoemd. In het officiële standaardwerk de Grote Sovjet Encyclopedie, deel 24 uit 1976, wordt Stalin als volgt getypeerd: 'In de werkzaamheid van S. kwamen naast positieve kanten theoretische en politieke fouten voor en hadden enkele trekken van zijn karakter een negatieve invloed. Terwijl hij in de eerste jaren van zijn werk zonder Lenin rekening hield met kritische opmerkingen aan zijn adres, begon hij later af te wijken van de leninistische normen van het collectieve leiderschap en van de normen van het partijleven, en zijn eigen verdiensten bij dè successen van partij en volk te overschatten. Geleidelijk ontstond een cultus van de persoonlijkheid van S. die grove overtredingen van de socialistische legaliteit met zich meebracht, ernstige schade berokkende aan de werkzaamheid van de partij en aan de zaak van de communistische opbouw'. Gezien de verwoestende uitwerking van Stalins politiek is dit wel een zeer milde formulering.

Literatuur

Een overzicht in kort bestek (ongeveer 130 blzn.) geeft Martin McCauley-in Stalin and Stalinism (Hadow 1983). Het bevat een korte geschiedenis van Stalins bewind, een aantal documenten en een uitvoerige bibliografie..:

Roy Medvedev biedt de zienswijze van een dissident Russisch historicus in Laat de geschiedenis oordelen. Qntstaan en gevangen van het Stalinisme (Amsterdam 1973)

Zeer leesbaar G. R . Urbart (e.d. ). Stalinism. Its Impact on Russia and the World. Dit is een verzameling uitvoerige interviews met mensen die Stalin persoonlijk hebben meegemaakt dan wel zijn doen en laten grondig hebben bestudeerd.

Stalins dochter Svetlana Alliioejeva schreef Twintig brieven aan een vriend (Amsterdam 1967), waarin de dictator als persoon wordt geschilderd.

Adam: B.Ulam schreef de lijvige maar leesbare biografie Stalin. "The Man and his Era (New York 1973).

Ook een bekende biografie, maar niet onomstreden, is Isaac Deutschers Stalin. A. Political Biography(Londen 1949: Ned. vertaling: Hilversum 1963).

De Amerikaanse historicus Robert Tucker bundelde een twaalftal essays van vooraanstaande kenners van de Sovjet geschiedenis in Stalinim. Essays in Historical Interpretation (New York 1977).

Tot slot is er natuurlijk het werk van Alexander Solzjenitsyn,'De Goelag Archipel, 1918-1956. Proeve van een artistieke studie (Baarn 1974-1975.3 delen). De nadruk ligt op de vele slachtoffers die Stalin gemaakt heeft. Indrukwekkend, maar niet licht verteerbaar.

Oorspronkelijke auteur Ben de Jong exacte datum niet te achterhalen. Waarschijnlijk rond 1980.