We hebben 203 gasten online

Honderd miljoen slachtoffers. de historische prestaties van de Sovjet-Unie

Gepost in Rusland

Artikel verscheen eerder in Intermediar 18 jaargang 43 van 29 oktober 1982 auteur Willem Velema

honderd miljoen

 

Geen zinnig mens zou ooit Hitiers misdaden durven vergoelijken door te wijzen op de prachtige autowegen die onder diens bewind zijn aangelegd. Toch kan men soms heel verstandige mensen horen vertellen dat de terreur die door StalIn decennialang in de Sovjetunie is uitgeoefend weliswaar niet goed valt te praten, maar al evenmin op één lijn kan worden gesteld met het nationaal-socialisme. Er ' is in de Sovjetunie immers enorm veel 'bereikt' , en zonder verdiscontering van de verworvenheden van het socialisme zou een totaal afwijzend oordeel over het stalinisme al te eenzijdig zijn. ' ,

Wie consequent aan deze dubbele politieke moraal wenst vast te houden doet er verstandig aan het recent verschenen boek The Time of StaIin van Anton Antonov-Ovseyenko ongelezen te laten. Want daaruit blijkt gemeten aan het, aantal slachtoffers, het stalinisme een zo mogeliik nog grotere catastrofe voor de mensheid was dan het nationaal-socialisme.

Nog geen vijftien jaar geleden was het een favoriet tijdverdrijf van historici om te discussiëren over de vraag wie nou eigenlijk de grootste schurk was geweest: Hitier of Stalin? Dat soort discussies kon hoog oplopen. Het was de tijd waarin door een nieuwe generatie werd gebroken met het 'koude-oorlog-denken' van hun ouders. Het 'rode gevaar', waar de generatie die na de Tweede Wereldoorlog aan de touwtjes trok zo bang voor was geweest, bleek bij nader inzien niet veel meer te zijn dan het produkt van een samenspel tussen een paranoïde publieke opinie en Amerikaanse propaganda.

Misplaatste angst had de NAVO in het leven geroepen en een nucleaire bewapeningswedloop in gang gezet die veel meer gevaren opriep dan hij ooit 'zou kunnen bezweren, De 'linkse beweging' was ten onnechte in een kwaad daglicht geplaatst, terwijl voor de opleving van het fascisme, die ook in die tijd al met de regelmaat van de klok werd gesignaleerd, veel te weinig aandacht bestond..

Respect

'Revisionistische' historici toonden aan dat in het Westen altijd een vertekend beeld van de Sovjetunie opgeld had gedaan, en dat met wat meer begrip voor de immense problemen waarmee de leiders in Moskou worstelden alle ellende voorkomen had kunnen worden. De Sovjetunie verdiende respect en voor zover er in dat land sprake was geweest van militarisme, onderdrukking of onvrijheid was dat ofwel een begrijpelijke reactie op de kortzichtige houding van het Westen, ofwel een aanvaardbare prijs, voor de opbouw van een socialistische samenleving, die immers sinds haar ontstaan van alle kanten door vijanden werd bedreigd.

Deze welwillende visie op de Sovjetunie paste heel goed in de sfeer van de ontspanningspolitlek die in diezelfde periode tot ontplooing kwam. In de publieke opinie vond de,opvatting ingang, dat als we wat eerder hadden ingezien dat er geen reden is om bang te zijn voor de Sovjets, en ze met wat meer begrip tegemoet waren getreden, die helse wapenmachine die ons door Luns c.s. is aangépraat overbodig zou zijn geweest. De Demonstratie van 21 november 1981 heeft het, bewijs geleverd dat de" 'revisionistische' kijk op de Sovjetunie - eens het standpunt. van een exclusief, groepje nieuwlichters ,.. tot brede massa's is doorgedrongen. '

Maar wie de geschiedenis van de Sovjetunte van de zonnige kant wil bekijken wordt het niet gemakkelijk gemaakt door wat er in feite is gebeurd tijdens het regime van Stalin.

Zelfs lsaac Deutscher, de auteur van een indertijd veelgelezen Stalin-biografie waarin de 'verworvenheden ' van de stalinistische dictatuur breed worden uitgemeten kan niet om de misdaden van z'n hoofdpersoon heen al geeft hij daarvan, zoals inmiddels duidelijk is geworden, een onvolledig beeld.

Voor Deutscher viel de vergelijking tussen HitIer en Stalin dan ook nog duidelijk in het voordeel van Stalin uit. Hitier was een tiran 'whose record is one of absolute worthlessness and futility', terwijl Stalin 'has been both the leader and exploiter of a tragic, self~contradictory, but creative revolution' .

Creatief

Inmiddels is er veel meer bekend geworden over, deze 'creative revolution': de boeken van Conquest, Solzhenitsyn en Medvedev hebben iedere twijfel over het misdadige karakter van het Stalin-regime weggenomen.

De vergelijking tussen Stalin en HitIer heeft zijn charme als intellectueel gezelschapsspel dan ook grotendeels verloren, voor zover het vergelijken van dergelijke gigantische schanddaden niet bij voorbaat al belachelijk is. Toen de goodwill voor Stalin hier nog maximaal was en alle misdaden van HitIer al in volle omvang waren geboekstaafd, kon je nog van een soort nek-aan~nek-race spreken, maar naarmate de informatie over Stalins bewind is toegenomen is de aardigheid eraf: met Stalin vergeleken was Hitler maar een kleine jongen. In de competitie voor de titel 'schurk van de eeuw' moet Stalin voortaan buiten mededinging meedraaien.

Voor wie nog aan deze stelling twijfelt is er onlangs weer een leerzaam boek verschenen van de Russische historicus Anton AntonovOvseyenko, The Time of Stalin, de Engelse vertaling van een Russisch boek dat in 1980 in de Verenigde Staten is gepubliceerd.

Antonov-Ovseyenko heeft met zijn verhaàl één ondubbelzinnig doel: het misdadige karakter van Stalin en, de misdaden die tijdens de Stalinshchina zijn gepleegd aan de kaak te stellen. Hij bekommert zich niet, zoals zo vaak gebeurt bij de beoordeling van het stalinisme, om een zorgvuldige afweging van voor- en nadelen van het bewind, eenvoudigweg omdat hij geen voordelen kan ontdekken aan 'de misdaad van de eeuw'. '

In één onafgebroken aanklacht laat hij de periode aan het oog van de lezer voorbijgaan: de massale vernietiging van mensen en volken, deverloedering van de bevolking, de rechtvaardiging van geweld in theorie en het gebruik ervan in de praktijk en ten slotte, na de dood van de tiran, de halfhartige pogingen van Stalins erfgenamen om met dit beschamende stuk geschledenis in het reine te raken; hun aarzelende begin van de rehabilitatie van een deel van Stalins slachtoffers, een proces dat met de val van Chroesjtsjov ten einde kwam.

Trotskist

Anton Antonov~Ovseyenko, die volgens de schaarse gegevens over zijn persoon momenteel in Moskou woont, heeft de terreur vtm Stalin aan den lijve ondervonden. Hij werd in 1920 geboren als zoon van Vladimir Antonov~Ovseyenko, die tijdens en vlak na de Revolutie een vooraanstaand bolsjewiek was. Hij leidde onder andere de befaamde verovering van het Winterpaleis in oktober 1917 en was commandant van het Rode Leger in de Burgeroorlog. In 1925 kwam er een einde aan de carrière van deze man, omdat bij in de interne partijstrijd, niet de zijde van Stalin had gekozen en dus als 'trotskist' werd afgestempeld. Hij ging in 'diplomatieke verbanning', werd onder meer consul bij de Spaanse Republiek. In 1937 werd hij naar de Sovjet Unie tefuggeroepen, kort daarna' gearresteerd en in 1938 vermoord.

Zijn zoon Anton geloofde op het moment dat zijn vader werd geëxecuteerd nog heilig in Stalin, maar de familieleden van Stalins slachtoffers bleven doorgaans evenmin buiten schot. Zo werd Anton Antonov~Ovseyenko in 1940 voor het eerst gearrestreerd en verdween hij in 1941, met een korte onderbreking, voor een periode van twaalf, jaar in de kampen van de Goeloag Archipel.

In 1953 werd hij vrijgelaten en aangezien hij ten gevolge van zijn verblijf in de kampen vrijwel blind was geworden, kreeg hij een bescheiden invalidenpensioen dat hem in staat stelde zich te gaan wijden aan de geschiedenis van de Stalinshchina.

In 1956 werd zijn vader als één van de eerste slachtoffers van Stalin posthuum gerehabiliteerd, maar de 'dooi' duurde niet lang: Antonov-Ovseyenko volgde met verbijstering de manier waarop bet officiële onderzoek naar de misdaden van Stalin, dat onder Chroesjtsjov voorzichtig gestart werd, van alle kanten werd tegengewerkt en uiteindelijk definitief in de doofpot gestopt. Vierenzestig dikke delen met documenten en getuigenissen van stachtoffers en getuigen van Stalins tirannie werden door een bijzondere onderzoekscommissie van het presidium van het Centraal Comité verzameld; ze zijn veilig weggeborgen in geheime archieven.

Waarschijnlijk bevatten ze heel wat schokkender materiaal dan de Pentagon Papers of Presidential Transcripts die in het Westen zo'n opzien hebben gebaard.

Veel van wat Antonov-Ovsyenko beschrijft is in grote lijnen al in een of andere vorm bekend; Solzhenitsyn en Medvedev behandelden in hun boeken deels hetzelfde onderwerp.

Wat het boek van Antonov-Ovseyenko bijzonder maakt zijn de ongepubliceerde bronnen, waartoe hij toegang heeft gehad. Zijn herkomst als zoon van een prommente oude bolsjewiek heeft hem kennelijk toegang verschaft tot belangrijke getuigen, zóaIs de mensen die betrokken zijn geweest bij het officiële onderzoek onder Chroesjtsjov, en waarschijnlijk ook de in 1978 overleden partijbons Mikojan, die de hele periode, van bovenaf heeft meegemaakt.

Ambitie

Het door Antonov-Ovseyenko geschatte aantal slachtoffers van Stalin overtreft de somberste schattingen tot nu toe. Al ruim voordat de enorme slachtingen die tussen 1929 en zijn dood in 1953 werden aangericht waren begonnen, had Stalin blijk gegeven van zijn onbarmhartige natuur, zijn grenzeloze ambitie, zijn rancune tegen iedereen die hem op welk gebied dan ook dwars zat of de meerdere was, zijn minachting voor mensenlevens en zijn wreedheid.

stalin


Tot 1929 bleef het aantal slachtoffers van Stalin nog beperkt, zij het dat hij tijdens de Burgeroorlog tienduizenden soldaten van het Rode Leger de dood injoeg met zijn voorkeur voor ongecoördineerde guerillamethodes, onnodige repressie: (zoals het executeren van bevrijde krijgsgevangenen) en vijandige houding tegenover militaire deskundigen.

Maar in 1929 werd het pas echt menens: Stalin begon de strijd tegen de boeren, in de campagne voor de geforceerde collectivisatie van de landbouw. Doel was de graanopbrengst te verhogen en zijn wil op te leggen aan de halsstarrige 'koelakken' (eigenlijk een scheidwoord voor rijke boeren, hoewel die zich ten tijde van deze campagne die de koelakken als klasse moest vernietigen al merendeels wijselijk uit de landbouw hadden teruggetrokken, voor zover ze niet al tijdens de burgeroorlog Rusland waren ontvlucht. De meeste slachtoffers waren kleine tot middelgrote boeren).

De campagne, die werd uitgevoerd door een leger naar macht hongerende 'partij-activisten', liep uit op een meedogenloze slachting onder de plattelandsbevolking; de laatste graanvoorraden werden met geweld geconfisceerd en miljoenen mensen werden gedeporteerd naar onherbergzame delen van het land. De landbouw raakte volledig ontwricht, zodat er een hongersnood ontstond die nog weer eens miljoenen doden eiste.

Daarna is de voedselvoorziening in het eens zo overvloedig graanproducerende Rusland nooit meer uit de problemen geraakt, wat Stalin er overigens niet van weerhield om juist op het hoogtepunt van de hongersnood graan te exporteren. Alleen al in de Oekraïne kostte deze 'wereldhistorische overwinning van arbeiders en boeren' twaalf miljoen mensenlevens.

In totaal kwamen tweeëntwintig miljoen mensen door de collectivisatie en de hongersnood om het leven.

Overwinnaars

De industrialisatie die tijdens het Eerste Vijfjarenplan (1928-1933) geforceerd moest worden, liep ook al niet op rolletjes. De bedoeling was dat de Sovjetunie het Westen zou 'inhalen en voorbijstreven'. Daarbij deed het er niet toe of de bevolking moest lijden: miljoenen gevangen en vrije Sovjetburgers werden het hele land rondgezeuld naar merendeels onpraktische of onmogelijke projecten, waarbij veel slachtoffers vielen. De aanleg van het kanaal tussen de Oostzee en de Witte Zee kostte bii voorbeeld driehonderdduizend mensenlevens. en het kanaal werd alleen op papier bevaarbaar.

In 1934 werd 'het zeventiende Partijcongres gehouden, het 'Congres van de Overwinnaars'. Nu de collectivisatie miljoenen levens had geëist, de experimenten met de opbouw van een imposante industrie waren mislukt en er dubieuze processen hadden plaatsgevonden tegen van sabotage en spionage: beschuldigde experts, waren natuurlijk niet alle afgevaardigden enthousiast over Sta!ins beleid. Bij de geheime stemmingen voor een nieuw Centraal Comité stemde één kwart van de afgevaardigden tegen Stalin. Deze uitslag werd weliswaatvernietigd- en geheim gehouden, maar Stalin was gewaarschuwd. Hij ging zich nu opmaken omiedere potentiële tegenstand tegen zijn machtspositie bij voorbaat uit te schakelen.

De vervolging en vernietiging van ongehoorde aantallen Sovjetburgers namen een aanvang en de intimidatie van de gehele bevolking kwam in het kader van 'de verscherping van de klasssestrijd' tot een nieuw hogtepunt.

Het was het begin van een 'gendarme-folklore', waarover veel geschreven is. de geheime politie hield onder de gehele bevolking huis. Spionnen, samenzweerders , allerlei soorten oppositie, trotskisten - ze bleken bij miljoenen in de Sovjet Unie te leven. Enkele prominente bolsjiwieken werden in show-processen veroordeld, maar de meeste verdwenen zonder noemenswaardige vorm van proces in de gevangenissen en kampen.

Op het hoogtepunt van de zuiveringen, in 1938, zaten zestien miljoen mensen gevangen, tien procent van de totale bevolking; als kinderen en ouden van dagen niet worden meegerekend bijna een kwart. Volgens gegevens van de geheime politie. die in 1956 aan het Politburo werden verstrekt, werden bijna negentien miljoen mensen tussen 1935 en 1940 door de mangel gehaald. Zeven miljoen werden in de gevangenissen geexecuteerd, de rest ging naar de kampen, waar ze bijna allemaal omkwamen.

Schreeuwlelijken

Niemand was veilig voor de geheime politie, maar Stalîn had het in het bijzonder gemunt op de generatie van oude bolsjewieken, die de revoutie nog had meegemaakt, de 'oude schreeuwlelijken' zoals hij ze in privé-kring wel noemde. Van de eerste Sovjetregering waren in 1937 bijvoorbeeld nog twaalf in het leven. Stalin bracht elf van hen om het leven., De twaalfde was hij zelf. De slachting onder de oude garde spreekt duidelijk uit de plotselinge verandering in het percentage congresafgevaardigden dat vóór 1920 lid was geworden van de partij: In 1930 was dat 82, in 1939 nog maar 19.

Een 'secundiare' groep slachtoffers tijdens de zuiveringen was de familie van de slachtoffers, waaronder veel kinderen. In 1935 had Stalin de leeftijdsgrens voor strafrechtelijke aansprakelijkheid verlaagd tot twaalf jaar, zodat ook kinderen legaal konden worden geëxecuteerd.

Tijdens de zuiveringen werd de gelijkschakeling van de Sovjet-wetenschap voltooid. Al in de periode 1929-1931 was de Academie van Wetenschappen duidelijk gemaakt dat de 'werkende massa's weinig geduld zouden hebben met obscurantistische geleerden' . Verdachtmaking van geleerden, die door de ongeletterde Russische bevolking al van oudsher werden gewantrouwd, werd een populair thema in de pers. Na twee jaar van processen en intimidatie had de Academie van Wetenschappen de kunst van het zwijgen geleerd. Stalin liquideerde sommige wetenschappelijke disciplines volledig: zo werd genetica vervangen door 'creatief darwinisme'. Dit soort interventies bezorgde de wetenschap in de Sovjetunie een catastrofale achterstand.

De meest desastreuze gevolgen had evenwel de zuivering van de legertop. In minder dan twee jaar stuurde Stalin vrijwel het hele oppercommando en bijna alle hoge officieren naar kampen en gevangenissen. Aan de vooravond van de oorlog met Hitler-Duitsland werd het Rode Leger letterlijk onthoofd.

Sabotage

Hoezeer Stalins acties de bevolking van de Sovjetunie hadden gedecimeerd bleek uit de volkstelling van 1937. Bij een geschatte natuurlijke aanwas van 2,3 procent per jaar had het aantal inwoners toen 186,4 miljoen moeten bedragen. Het waren er maar 156 miljoen: ruim 30 miljoen burgers waren tussen 1926 en 1937 zoekgeraakt. De rèsultaten van de volkstelling werden onmiddellijk afgedaan als sabotage; de gegevens werden in beslag genomen en vernietjgd; een aantal verantwoordelijke statistici werd opgepakt en omgebracht. In 1939 liet Stalin een nieuwe volkstelling houden die beter in de smaak viel: 170 miljoen Sovjetburgers, dus een aanwas van maar liefst 14 miljoen in twee jaar! De oorlog met nazi-Duitsland was de volgende ramp voor de bevolking van de Sovjet Unie: 27,5 miljoen 

hitler stalin pact aug 1939mensen kwamen om het leven in de strijd tegen de Duitsers, tegenover 6,9 miljoen slachtoffers aan Duitse kant. Het is natuurlijk niet correct om alle gevallenen op rekening van Stalin te schrijven, maar zijn optreden droeg zonder twijfel tot de enorme verliezen bij. Vlak voor de oorlog had hij de legertop geliquideerd en daarmee de gevechtskracht van het Rode Leger zwaar aangetast. Hij weigerde nadat hij in 1939 een verdrag met Hitler had gesloten halsstarrig zich op een oorlog voor te bereiden en tijdig te mobiliseren, hield meer dan tien miljoen mannen van strijdbare leeftijd in de kampen gevangen en hield een intern leger van drie miljoen man op de been om de Sovjetbevolking te vervolgen en de gevangenen te bewaken.

Toen Stalin twee weken na het begin van de Duitse aanval op de Sovjetunie van de schrik was bekomen en de leiding van de oorlogvoering op zich nam, hield hij, tegen het advies van deskundigen in, vast aan dezelfde mensenlevensverslindende strijdwijze die hij in de burgeroorlog al op bescheiden schaal had toegepast: frontale aavallen en nooit \erugtrekken. Krijgsgevangenen werden als verraders beschouwd, hun familie werd in de kampen opgesloten en de gevangenen die na de oorlog terugkeerden - veelal waren ze tegen hun zin door de geallieerden naar de .Sovjetunie teruggestuurd - werden in de" kampen omgebracht. Voor de commandanten. gold: 'een medaille of de gevangenis'.

Beschermen

Ondertussen ging de repressie van de bevolking gewoon door. In de in 1939 ingelijfde Baltische en Poolse gebieden werd net zo verwoed op spionnen gejaagd als in de Sovjet Unie zelf; complete volkeren, zoals de Krim-Tartaren, Wolga Duitsers en Chechenen, werden 'gedeporteerd', een eufemisme voor uitgeroeid.

Na de oorlog kwam er geen verandering in Stalins politiek. Campagnes tegen de verheerlijking van het Westen en 'ontworteld cosmolitanisme' troffen het culturele leven en intelligentsia. Stalin begon een antisemitische campagne, die er gemakkelijk toe had kunnen leiden dat de joden in de Sovjetunie hetzelfde lot hadden ondergaan als de 'koelakken', ware het niet dat de tiran voortijdig overleed. De plannen lagen al klaar om alle joden uit de steden te deporteren naar al aangelegde kampen in Centraal-Azië, om ze te 'beschermen tegen pogroms'. Deze deportatie vond nooit plaats, maar het antisemitisme is sederdien een vast bestanddeel gebleven van de politiek van Stalins opvolgers.

Antonov-Ovseyenko ,komt uit op een totaalaantal slachtoffers van honderd miljoen: 18 miljoen door de burgeroorlog en de hongersnood van 1921-1922, 22 miljoen tijdens de collectivisatie en alles wat daarmee samenhing, 18 miljoen tijdens de zuiveringen tussen 1935 en 1941, 32 miljoen tijdens de oorlogen 9'miljoen door de onderdrukkingsacties tussen 1941 en 1953. Niet al deze mensen kwamen om, en niet alle doden kunnen Stalin worden aangerekend (dat geldt met name voor de burgeroorlog en de Tweede Wereldoorlog), maar de overgrote meerderheid wèl.

Boef '

Over het misdadige karakter van Stalins regime en de omvang van zijn misdaden bestaat voor Antonov Ovseyenko dus niet de geringste twijfel, maar hij is merkwaardig onzeker en ambivalent als het er om gaat de stalinistische terreur te verklaren.

Was het stalinisme het gevolg van Stalins criminele persoonlijkheid, of vloeide het noodzakelijk voort uit de aard van het bolsjewistische regime, de doctrines van Lenin, het marxisme? Het antwoord op die vraag weerspiegelt de mate waarin men belang toekent aan de invloed van historische personen, van 'grote mannen', dan wel de geschiedenis ziet als het produkt van onpersoonlijke 'onderliggende krachten', 'historische wetten' van meer of minder dwingend karakter.

Als zovele anderen komt Antonov-Ovseyenko hier niet helemaal uit. Hij verklaart he\ stalinisme deels uit de Russi 'volksaard' ('In Russia they worship the Tsar and the whip') en deels uit kwalijke tradities die al onder Lenin gevestigd werden:

1) de nadruk op partijdiscipline,

2) het vervolgen van minderheden en andersdenkenden.

3) het hanteren van Ideologische rechtvaardigingen voor terreur tegen lastige partijgenoten. enzovoort.

Hij maakt dus niet de gebruikelijke fout van mensen die de stalinistische terreur niet willen ontkennen of goedpraten, maar toch vasthouden, aan hun sympathie voor het marxisme-leninisme, en zich daarom verliezen in speculaties over hoe mooi het allemaal wel niet had kunnen gaan als bijvoorbeeld Lenin niet voortijdig was overleden, of als Trotski de strijd met Stalin gewonnen had.

Antonov-Ovseyenko ziet heel goed in dat de bolsjewieken die het slachtoffer van Stalin werden zèlf wellicht geen haar beter waren geweest als ze het voor het zeggen hadden gekregen. Dat verklaart ook mede waarom zovelen van hen zich lieten pakken als 'bange konijnen'; Stalins methodes waren voor hen in principe heel aanvaardbaar en daarom hadden ze er in de praktijk weinig verweer tegen, ook toen ze er zelf het slachtoffer van werden.

Maar hoezeer Antonov-Ovseyenko ook de gangbare 'alternatieven' voor het stalinisme van de hand wijst, toch kan hij zich niet losmaken van de gedachte dat het allemaal anders had kunnen lopen: Lenin zou Stalin gestopt hebben; Stalins tegenstanders waren toevallig lui, arrogant en naïef; kortom: niet het systeem krijgt de schuld van het stalinisme. Het hoeft dan ook niet te verbazen dat hij Stalin vooral als boef portretteert en niet als marxist, dat hij Stalin verwijt het marxisme in diskrediet te hebben gebracht en dat hij Stalin zelfs afschildert als contrarevolutionair en natuurlijke bondgenoot van Hitier. De marxistische leer wil hij kennelijk buiten schot houden en over de omstandigheid dat in totaal andere landen en tijden onder marxistisch-leninistisch banier vergelijkbare gruwelen hebben plaatsgevonden laat hij zich dan ook niet uit.

Beschamend ,

Over het precieze aantal slachtoffers zal, bij gebrek aan officiële gegevens, wel altijd geredetwist kunnen worden, en over de Interpretatie van een aantal door Antonov-Ovseyenko beschreven episodes zal wel discussie mogelijk zijn. Ook zal menigeen de sarcastische, verbitterde toon van zijn boek te weinig afstandelijk voorkomen. Maar hoe dat ook zij, zijn indrukwekkende aanklacht maakt weer eens zonneklaar hoe beschamend het is, dat volwassen mensen soms nog steeds de misdadenvan Stalin proberen af te wegen tegen wat hij bereikt heeft. Wie ter verdediging van Hitler met de Autobahnen aankomt - en geen mens doet dat in ernst':zou weggehoond worden, maar over de opbouw door Stalin van een 'socialistische samenleving' mag wèl serieus gepraat worden.

De bittere toon van Antonov-Ovseyenko is dan ook volkomen gerechtvaardigd. Hij leeft onder een regime dat de rechtstreekse erfgenaam is van het stalinisme en veel van de tradities uit die tijd heeft voortgezet. Een eerlijke beoordeling van de misdaden van Stalin is in de Sovjetunie nog steeds niet mogelijk zonder dat de huidige leiders, die aan de voorzichtige destalinisatie een eind hebben gemaakt, mede in diskrediet worden gebracht.

Erkenning door de machthebbers van nu van het misdadige karakter van het Stalin-regime zou dus méér dan alleen éen zuiver historische of morele betekenis hebben. Het zou een symptoom zijn van belangrijke en noodzakelijke politieke veranderingen in de Sovjetunie.

Het ziet' er evenwel niet naar uit dàt die erkenning binnenkort te verwachten is: daarvoor zou bij de Sovjetleiders moed en eerlijkheid nodig zijn, en dat zijn nou net de eigenschappen die door Stalin het meest systematisch uitgezuiverd zijn. Zolang de Sovjet unie ziin misdadige verleden niet onder ogen kan zien is hèt raadzaam om het Sovjetbewind als in essentie misdadig te blijven beschouwen, en kan de Sovjet Unie bezwaarijk tot de beschaafde wereld worden gerekend.

Oktober 1982 in Intermediair 18 jaargang 43 29 0ktober 1982 Willem Velema