We hebben 318 gasten online

Deel 45 Oorlog door de Eeuwen heen

Gepost in Serie Oorlog door de eeuwen heen

De slag bij Agincourt 1415

De ontwikkelingen op de Balkan Deel 2

Deze Obradovic werd in het begin van de negentiende eeuw de eerste minister van eredienst van het jonge Servische vorstendom en de grondlegger van de universiteit van Belgrado.De Turken, die onafgebroken door de Serviërs werden aangevallen, reageerden steeds tiranieker. Het waren overigens geen troepen die het Osmaanse Rijk gehoorzaamden, maar gedeserteerde Janitsaren, zoals zij heetten, die zich in wreedheden zonder einde uitputten.

In 1804 kwamen de Serviërs in opstand en verdreven de Janitsaren. Het was de eerste bevrijdingsoorlog van de Zuid -Slaven; hij werd in de negentiende eeuw nog door velen gevolgd. Voor Servië betekende dat het begin van een vendetta tussen twee dynastieën., die van Djordje Petrovic én die van Milos Obrenovic. Djordje Petrovic, genoemd Karadjorje, ofte wel Zwarte George, kwam voort uit de Hajdukken. Hij was de aanvoerder van de opstandelingen en nadat deze Belgrado hadden veroverd, werd hij, hoewel analfabeet, het Servische staatshoofd.

De Turken moesten het opnemen tegen de opdringende Russen en toen het leger van de tsaar zich in 1812 terug moest trekken om de strijd met Napoleon aan te gaan, kregen de Turken de gelegenheid op bloedige wijze met de Serviërs af te rekenen.. Karadjorje vluchtte naar Wenen.

Situatie op de Balkan in 1815

Situatie op de Balkan sinds het Wener Congres van 1815

Na de nederlaag van Napoleon in Rusland kwamen de Serviërs opnieuw in opstand, nu onder leiding van Obrenovic. De volksheld Karadjorrdje was een woeste houwdegen, Oberenovic een met alle diplomatieke wateren gewassen opportinist. Voor het bereiken van zijn doel achtte hij geen middel ongeoorleefd: compromissen, omkoping, tot moord toe. Zo ontstond een Servisch vorstendom, dat weliswaar niet geheel onafhankelijk was, maar dat de gelegenheid kreeg zich in zelfstandigheid te bekwamen. Toen Karadjordje in 1817 naar Servië terugkeerde liet Obrenovic hem vermoorden.

De volgende honderdtwintig jaar, tot de Tweede Wereldoorlog, werden vier heersers vermoord en vier afgezet, iets wat er op wijst dat de Turkse terreur bij de Zuid-Slaven school had gemaakt.

1) De eerste Obrenovic voerde een patriarchaal bewind, waarin de elementen van de sociale orde zoveel mogelijk in stand werd gehouden. Zijn streven was er onder andere op gericht ruimte te geven aan toenemende maatschappelijke ongelijkheid.

2) Drie jaar later vond er een dynastiewisseling plaats en kwam de zoon van de vermoorde Karadjordje, Alexander, op de troon. Onder zijn leiding oriënteerde Servië zich meer op Europa, ontwikkelden zich economie en onderwijs en werd de Senaat een belangrijk regerin gslichaam, zowel wetgevend als uitvoerend. Er kwam een burgerlijk wetboek, dat een vertaling was van het Oostenrijkse en geen rekening hield met de traditionele maatschappelijke verhoudingen in het land.

De Balkan in 1835

De situatie op de Balkan in 1835 Servië, Montenegro en Griekenland

3) In 1860 werd Alexander tot aftreden gedwongen. De oude Milos Obrenovic kwam in zijn plaats. Hij stierf na enkele maanden.

4) Hij werd opgevolgd door zijn zoon Michailo. Hoewel deze acht jaar later werd vermoord, werd in de betrekkelijk korte tijd die hem was toegemeten veel tot stand gebracht. Onder zijn heerschappij kreeg het land een moderne grondwet en werd de resterende macht van de sultan over Servië verder beperkt. Vooral belangrijk was zijn streven naar Zuidslavische eenheid. Hij zocht contact met groepen die het idee van een verenigd Joegoslavië propageerden. Merkwaardigerwijs vond hij die in het Kroatische Zagreb.

De relatie tussen Serviërs en kroaten had zich in d eloop der eeuwen merkwaardig ontwikkeld. Geloof en Turkse overheersing hadden hen voor een deel uti elkaar gedreven. Door de toestroom van servische vluchtelingen in Kroatië kregen ze weer wat meer met elkaar te maken. Het verschil in godsdienst bleef echter een struikelblok.

 

Croatië 1200

 

Croatië 1500

           

 

De Zuid-Slaven heeft het grote moeite gekost zich als volkeren te handhaven. De laatste Kroatische koning, Peter Svacic, sneuvelde in de strijd tegen de Hongaren. Vijf jaar later, in 1102, kwam er een personele Unie tot stand tussen KroatIë en Hongarije onder het Hongaarse koningshuis.. Na veel verwikkelingen en twee nederlagen tegen de Turken in 1493 en 1526, kozen de Kroatische magnaten aartshertog Ferdinand van Habsburg tot koning, waarmee land en volk aan de Oostenrijkse heerschappij werden uitgeleverd..In de eeuwen die volgden hebben Kroatische edelen sterk tegen het Oostenrijkse absolutisme gerebelleerd.

 

Croatië 1699        

 

Croatië en Slovenië 1840

In de 17e eeuw werden samenzweerders, de graven Frankopan en Zrinsjki., door de Oostenrijkers terechtgesteld. Hun complot werd als aanleiding gebruikt om de resterende rechten van Kroatië op te heffen en het land als een provincie bij Oostenrijk in te lijven.

De ideeën van de Franse revolutie en van de Duitse Rommantiek, met haar verheerlijking van de Volksgeest, waren aan de Zuidslavische intellectuelen ten noorden van de Donau niet voorbijgegaan. Ze werden in realiteit omgezet toen Napoleon in 1805 de zogenaamde Illyrische provincies stichtte (het woord Illyrisch herinnerde aan de pre-Slavische tijd), die in 1809 tot een koninkrijk werd verheven. De Fransen brachten Slovenië, Dalmatië en zo goed als heel Kroatië in een rijk samen. Dat bleef weliswaar maar tot 1813 bestaan, maar het bracht in korte tijd veel innovaties tot stand op het gebied van het bestuur, recht en onderwijs. Na de Napoleontische tijd kwam Slovenië weer onder Oostenrijk en Kroatië onder Hongarije. Zo kwam in Kroatië het idee van een Zuidslavische eenheid tot ontplooiing dat zich ook ten zuiden van de Donau verbreidde. Na enige tijd begong men echter d eterm Illyrisch als onjuist te beschouwen en werd de naam Joegoslavische beweging gangbaar.

a) De beweging begon met het benadrukken van de taalkundige eenheid. In dat opzicht kreeg de verschijning van een boekjevan de student Ljudevi Gaj, (1830) over de Kroatisch-Sloveense orthografie, historische betekenis. Hij legde de basis voor het ontstaan van een Zuidslavische eenheidstaal. In 1861 bepaalde de landdag van Kroatië dat de Servo-Kroatische taal voortaan de naam Joegoslavisch zou dragen.

b) De opkomst van de Illyrische beweging was zeker een reactie op het tsreven van Hoongaarse nationalisten Kroatie te magyariseren.

De politieke opties van de Zuid-Slaven waren toen in staatkundig opzicht nog niet uitgesproken nationalistisch. In het revolutiejaar 1848, kwamen de Hongaren in opstand tegen Oostenrijk. De Hongaarse rebellie had een sociale achtergrond en was mede gericht tegen het feodale en vroeg-kapitalistische uitbuitingssysteem. Maar wie verwacht had dat de Zuid-Slaven de Hongaarse revolutionairen zou steunen, kwam bedrogen uit.

balkan 1848

De situatie op de Balkan in 1848

Balkan 1861

De situatie op de Balkan in 1861 Zie Wallachia en Moldavië.

Balkan 1878

De Balkan in 1878 Roemenië en Bulgarije onafhankelijk. En vergroting van Servië. Bosnië kwam onder Oostenrijks bestuur

In 1878 werd Oostenrijk op het Congres van Berlijn met het protectoraat over Bosnië-Hercegowina belast. Oostenrijkers en Hongaren voerden een politiek van 'verdeel en heers' en stookten de tegenstellingen tussen Kroaten en Serviërs zoveel mogelijk op. Pas tegen het einde van de negentiende eeuw probeerde een nieuwe generatie de cirkel van wantrouwen te doorbreken. Deze jongeren slaagden erin een aantal Kroatische en Servische partijen tot elkaar te brengen. Het politieke verbond dat hieruit ontstond was de drijvende kracht achter de latere vorming van de Joegoslavische staat.

Wat de Kroaten en Serviërs reeds lange tijd verdeeld is de overtuiging van de eigen superioriteit. De Serviërs baseerden die orospronkelijk op het feit dat zij zich op eigen kracht van d eTurken hadden bevrijd. De Kroaten vonden dat zij, als deel van de Habsburgse monarchie, tot de 'beschaafde 'wereld behoorden. Voor hen was Servië met zijn orthodoxe Kerk, zijn cyrillisch schrift, zijn vage cultuurbronnen, een deel van de onontwikkelde Balkan. Op grond van hun aantal (twee maal zoveel) begonnen de Serviërs zich het primaat toe te eigenen. Terwijl de Kroaten, vooral die in Slovenië, Krajina en Bosnië-Hercegowina de Serviërs als indringers beschouwen, begonnen de laatsten al in termen van een verenigd Zuid-Servisch rijk te denken, dat hun een positie van gelijkheid zou verlenen.

Invloed van het Imperialisme

In de negentiende eeuw werd Turkije, de 'zieke man' ondersteund door Groot -Brittanië en Frankrijk, om tsaristisch Rusland te weerstaan. Na de Russische nederlaag In de Krimoorlog trok de tsaar opnieuw op tegen Turkije en dwong de herrijzenis van een Groot-Bulgarije af. Aan het herstel van de Bulgaarse staat gingen bijna honderdvijftig jaar van aarzelende nationaal-culturele ontwikkeling vooraf.

In 1875 brak er een opstand in Bosnië uit. Daar de Turken niet in staat bleken die de baas te worden, waagden de Bulgaren, in mei 1876 ook een poging tot bevrijding. Nadat Servië en Montenegro, die in juni 1876 de Turken ook hadden aangevallen, met zware verliezen waren teruggeslagen, greep tsaar Alexander II van Rusland in.

Hij verklaarde Turkije de oorlog.

1) Het optreden van Rusland had het karakter van een pan-Slavische missie.

2) Daarnaast was er het Russische streven vaste voet op de Balkan te verkrijgen en zich met medewerking van vazallen een weg te banen naar de Middellandse Zee.

Rusland had de grootste moeite Turkije te verslaan, maar in maart 1878 lukte het wel. Het verdrag van San Stefano voorzag in Groot-Bulgarije - het bevatte ook heel Macedonië - maar door verzet van Groot-Brittannië en de Dubbelmonarchie is het er nooit gekomen. Op het Congres van Berlijn in juni 1878 werd het verdrag grondig herzien. Bulgarije mocht nog maar een derde van het oorspronkelijke gebied behouden en moest het nog dertig jaar een tribuut betalen aan de sultan.

balkan 1879

De staatsman die op het Congres van Berlijn een hoofdrol speelde was Bismarck. Maar de volkeren op de Balkan waren niet bereid de dictaten van Bismarck op te volgen. Geen van de betrokken volken was tevreden. Macedonië was slechts een van de onoplosbare problemen op de Balkan, maar was wel de aanleiding tot de Eerste Balkanoorlog in 1912. Langs de noordkust van de Egeische Zee botsten rijk Bulgaarse, Griekse pen Turkse belangen op elkaar.

Mede door het Verdrag van Berlijn had Servië wel iets gerealiseerd van zijn streven het vaderland van alle Serviërs te worden. Sinds de dagen van Karadjordje had het zijn territorium verdubbeld. In 1883 verwierf de Servische radicale partij de meerderheid in de Skupstina, het parlement.

Met de troonsbestijging van een Karaddjordjevic kwam ook de Radicale Partij aan de macht. De pro-Oostenrijkse koers werd later verlaten en er werden banden met Frankrijk en Rusland aangeknoopt. Servië was sterk afhankelijk van zijn vleesexport naar Oostenrijk. Er ontstond nu een 'Varkensoorlog' die duurde van 1906 tot 1908. Bij de Triple Entente gaf Engeland de anti-Russische politiek op. Toen de Turkse sultan zijn belofte tot hervorming en minder ahankelijk te worden van buitenlndse mogendheden niet nakwam kwamen de Jonge Turken in opstand. Zij waren voor:

# modernisering van het Turkse Rijk;

# minder invloed van de islam op de politiek;

# tegengaan van verdere afbrokkeling van het Turkse Rijk.

Roemenië, Bulgarije en Servië waren al in 1878 losgeraakt van het Turkse Rijk en Bosnië kwam toen onder Oostenrijks bestuur. In 1905 verloor Rusland een oorlog met Japan. De tsaar ging zich nu meer richtten op de Balkan, ook omdat hij bang was voor een sterker, gemoderniseerd Turkije. De Tsaar sloot een overeenkomst met Oostenrijk-Hongarije en dat leidde tot de eerste Balkan crisis. Oostenrijk-Hongarije annexeerde tot woede van de Turken Bosnië. Het Turkse Kreta sloot zich bij Griekenland aan en Servië was kwaad, want datwilde er juist Bosnië bij hebben.

Balkan oorlogen

In 1911 verklaarde Italië de oorlog aan Turkije en veroverde Triopoli in Lybië. Griekenland, Bulgarije en Servië dachten hun grondgebied ten koste van Turkije te vergroten en de Eerste Balkanoorlog was een feit (1912)

Tijdens de regeringsperiode van Peter Karadjordje kwam in Servië een extremistisch nationalisme tot ontwikkeling, dat terreur als en toelaatbaar politiek wapen beschouwde. Een van de bekendste organisaties noemde zich: Vereniging of dood ( Ujedinjenje ili smet). Daar is de laatste honderd jaar weinig in veranderd. De gedachte van een of andere vorm van federatie met de Habsburgse monarchie was rond de eeuwwisseling achterhaald. De doelstelling van de Serviërs buiten het vorstendom was al langere tijd de oprichting van een Zuid-Slavische staat, die Servië, Kroatië, Bosnie-Hercegowina en Slovenië zou omvatten. Ook de jonge Kroaten waren daarvoor. Op regeringsniveau manifesteerde zich bij Servië, Bulgarije, Griekenland en Montenegro nog een geheel ander streven: de aaneensluiting van deze landen tot een statenbond, op den duur zelfs tot en federatie. Dit werd nu voroal door Rusland gepropgeerd, als een machtswapen tegen Turkije.

Wat deze landen verbond was de gemeenschappelijke vijandschap tegen Turkije, wat ze scheidde was vooral de toekomstige toebedeling van Macedonië. Het streven naar een definitieve uitschakeling van Turkije leidde tot de eerste Balkanoorlog (1912).

De tegengestelde belangen van de grote Mogendheden zorgden ervoor dat geen van hen intervenieerde. De 'zieke man' was tegen de verenigde Balkanlanden niet opgewassen en werd zo goed als geheel uit Europa verdreven.

1e Balkanoorlog

 

Het verdrag van Londen van 1913, waarmee de Balkanoorlog werd afgesloten, stelde de Bulgaren niet tevreden. Nog in datzelfde jaar stortten zij zich op Servië en Griekenland.

Onderlinge ruzie leidde tot een Tweede Balkanoorlog (1913) Servië, Griekenland, Roemenië en Turkije (!) tegen Bulgarije. Het Turkse Albanië werd na internationale diplomatieke druk onafhankelijk. Twee maanden duurde de Tweede Balkanoorlog, waaraan al spoedig Turkije en Roemenië gingen deelnemen. Tegen de overmacht was Bulgarije niet opgewassen. De grote overwinnaar werd Servië, dat een groot del van Macedonië in de wacht sleepte. Het verdrag van Boekarest, dat de Tweede Balkanoorlog beeindigde, loste de problemen op de Balkan niet op, maar verscherpte de tegenstellingen opnieuw.

2e Balkanoorlog

De beide Balkanoorlogen versterkten de greep van Oostenrijk-Hongarije op de Balkan en frustreerden de Serviërs en Rusland. De Eerste wereldoorlog die in 1914 uitbrak was eigenlijk begonnen als de Derde Balkanoorlog.

Aan de vooravond van de Eerste Wereldoorlog zag de situatie op de Balkan er als volgt uit:

1) Albanië was een onafhankelijk land geworden.

2) Roemenië, Bulgarije, Servië en Griekenland waren staten van ongeveer dezelfde omvang...

3) De staatsgrenzen vielen niet altijd samen met de etnische grenzen. Servië verwierf Kosovo met zijn Albanese bevolking, waarmee zijn historisch sentiment werd tevreden gesteld.

4) Nog belangrijker is voor de Serviërs het gevoel dat in Kosovo een aantal middeleeuwse monumenten staan, zoals kloosters, waar de Servische cultuur eeuwenlang bewaard is gebleven.

5) Oostenrijk-Hongarije onderging de machtsuitbreiding van Servië als een bedreiging. Het greep de moord in Sarajewo aan om aan de groeiende nationale arrogantie van de Serviërs een einde te maken en verklaarde hun de oorlog.

6) In Slovenië en Kroatië groeide het onafhankelijkheidsstreven, maar tegelijkertijd ook de agressie tegen Servië.

De Eerste Wereldoorlog

De aanleiding vormde de moord op de kroonprins van Oostenrijk-Hongarije, Frans Ferdinand en zijn vrouw, door de Servische nationalist Gavrilo Princip op 28 juni 1914. Onderlinge, sudderende conflicten kwamen tot een uitbarsting. Diplomaten probeerden het tij nog te keren, maar het ene na het andere land mobiliseerde en hoopte op een snelle overwinning.

Stap voor stap

Oostenrijk-Hongarije gaf Servië de schuld en uit angst voor de reactie van Rusland zocht het steun bij Duitsland. Duitsland gaf Oostenrijk-Hongarije als het ware een 'blanco cheque'.

Oostenrijk-Hongarije

Toen bleek hoe het systeem van bondgenootschappen werkte. Rusland mobiliseerde zijn troepen langs de grens met Oostenrijk-Hongarije en Duitsland. Duitsland voelde zich bedreigd. Op 1 augustus verklaarde Duitsland daarom de oorlog aan Rusland. Twee dagen later verklaarde Duitsland ook de oorlog aan Ruslands bondgenoot Frankrijk. Toen het Duitse leger door het neutrale België trok, omdat het Parijs vanuit het noorden wilde omsingelen, was dat voor Groot-Brittannië aanleiding om Duitsland de oorlog te verklaren. Zo veroorzaakte de vonk in het kruitvat van de Balkan binnen een week een Europese vuurstorm, die vier volle jaren zou woeden.

Binnen de grote rijken wilden minderheden met dezelfde taal en cultuur de onafhankelijkheid. Griekenland, Roemenië, Bulgarije, Servië en Albanië gaven het voorbeeld. De Servische nationalisten kregen om vier redenen steun van Rusland:
  • De Russische taal is ook een Slavische taal;
  • Rusland was ook christelijk (orthodox).

  • De concurrentie met Oostenrijk-Hongarije en Turkije op de Balkan en over de toegang tot de Zwarte Zee;

  • De frustratie over de Balkancrisis en de twee Balkanoorlogen.

Voor Oostenrijk-Hongarije gold het volgende:

  • Afrekenen met het zelfstandige Servië, onder andere uit angst voor de Servische nationalisten in Oostenrijk-Hongarije zelf;

  • De twist met Rusland over de Balkan uitvechten;

  • Het verder uiteenvallen van het rijk, zoals in een Hongaars en Oostenrijks deel, voorkomen.

Maar ook de zwakte van het Ottomaanse Rijk speelde een rol.

Gevolgen van de Eerste Wereldoorlog

Op 11 november 1918 kwam er ook aan het Westfront een einde aan de oorlog. De Duitse keizer trad af en kreeg in Nederland asiel. Militaire leiding en keizer hadden besloten dat het beter stond om een nieuwe regering van sociaaldemocraten en liberalen de overgave van Duitsland te laten regelen. Het antwoord op de schuldvraag voor de nederlaag werd zo ten onrechte gelegd bij de democratische partijen van Duitsland. Alsof deze regering het leger een dolk in de rug zou hebben gestoken. Zo ontstond de mythe van de Dolkstootlegende.

Duitsland en Rusland waren bij het overleg te Versailles niet welkom. De grote rijken die in 1815 tijdens het Congres van Wenen het machtsevenwicht in Europa hadden hersteld, deze grote rijken waren nu de slachtoffers van de uitkomsten van de Eerste Wereldoorlog. Oostenrijk-Hongarije, Tsaristisch Rusland, Het Turkse Rijk en het Duitse Rijk moetsen de rekening betalen.

Vergelijk maar eens de kaarten van 1914 en 1922

Europa 1914  

Europa 1922

Door het verdrag van Versailles werden de voordien grootmachten: Duitsland, Oostenrijk-Hongarije, Rusland en het Turkse Rijk ontmanteld of omringd met en aantal nieuw ontstane staten.

Opgelegde maatregelen door het verdrag van Versailles:

Oostenrijk Hongarije:

  • Einde keizerrijk, republieken Oostenrijk, Hongarije, Tsjecho-Slowakije en Joegoslavië

Turkse Rijk:

  • Ingekrompen tot klein Azië en het stukje Europa waar Istanbul ligt.

Rusland:

  • Afspraken Brest-Litowsk overgenomen;

  • Estland, Letland en Litouwen zelfstandige staten;

  • Afstand gebied aan Polen.

Duitsland:

  • Verlies van Elzas-Lotharingen en het militair-strategisch belangrijke gedeelte van de Ardennen tussen Eupen en Malmedy;

  • Rijnland, een gedeelte van Duitsland dat grensde aan Frankrijk, gedemilitariseerd;

  • Deel Pruisen aan nieuwe staat Polen;

  • Poolse corridor (van Polen naar de Oostzee, dwars door Pruisen);

  • Danzig werd zelfstandige stadstaat onder bestuur Volkenbond.

  • Verlies van alle koloniën;

  • Het betalen van herstelbetalingen;

  • Het leger mocht niet groter zijn dan 100.000 man, de marine 20.000 man;

  • Duitsland mocht niet samengaan met Oostenrijk;

  • Duitsland kreeg de schuld van de oorlog.

We kijken gezien het onderwerp opnieuw naar de gevolgen voor de Balkan.

Met de ineenstrorting van de Monarchiën van de Hohenzollers, Habsburgers en Romanovs ontstond op de Balkan een machtsvacuüm waarin zich voornamelijk de invloed van Frankrijk deed gelden. De grote verliezers waren Oostenrijk, Hongarije, Bulgarije en Turkije. De opvolgerstaat van Servië was het Koninkrijk der Serven, Kroaten en Slovenen. Zie de kaart.

Balkan 1919

Zie voor deel 3 De Ontwikkelingen op de Balkan Deel 46 Oorlog door de Eeuwen heen. Deel 46 Oorlog door de Eeuwen heen