We hebben 330 gasten online

R-Historische termen

Gepost in Historische termen

R Historische termen- en begrippenlijst

drs.J.W.Swaen Historicus www.blikopdewereld.nl

Raadkamer

Kamer waarin de rechters van een Rechtbank zich terugtrekken om te beraadslagen over het vonnis. De rechters zijn verplicht het geheim van de Raadkamer te bewaren.

Raad van Beroerten Werd ook wel Bloedraad genoemd (1567 – 1574). Was een speciale rechtbank door Landvoogd Alva ingesteld om de opstandige Nederlanden weer onder Spaans gezag te krijgen. Bekendste slachtoffers zijn de Graven van Egmont en Horne.
Raad van Ministers(EU) Besluitvormende instelling van de EU bestaande uit vakministers van de nationale regeringen.
Raadspensionaris Hoogste staatsambt in de gewesten Holland en Friesland tijdens de Republiek. Secretaris van de Staten Generaal. Soort minister van Buitenlandse Zaken. Tijdens de Bataafse Republiek heette hij ook de 'landsadvocaat' en was hij belast met de uitoefening van de uitvoerende macht - een soort minster van justitie, defensie, buitenlandse zaken en binnenlandse zaken in één dus.
Raad van Europa De oudste Europese instelling ontstaan als gevolg van het Congres van Den Haag. de Raad bestond uit een comité van ministers en een Raadgevende Vergadering. De Raad heeft geen bevoegdheden maar is wel een belangrijk discussieforum waar beslissingen worden voorbereid. Aanvankelijk dachten velen dat de Raad het allerbelangrijkste orgaan zou worden dat de intergratie tot stand zou brengen, maar de ontwikkelingen liepen anders.
Raad van State Hoogste adviesorgaan van de regering.
Raad van State In 1531 voerde Karel V een hervorming door in het centrale bestuur in Brussel. Een van de raden die hem met advies bij moesten staan was de Raad van State, met daarin hoge ambtenaren en edelen. Buitenlands en Binnenlands beleid en verdediging werden er besproken. Het belang van de (burgerlijke) bestuurders werd steeds groter, tot verdriet van de hoge adel. Bij de dood van de landvoogd nam de Raad van State de regeringsmacht over. Dat was het geval bij de dood van Requesens. In de Republiek was de Raad van State veel minder belangrijk. Het gewestelijk particularisme zorgde ervoor dat weinig bevoegdheden aan d e Raad werden afgestaan.
Raad voor de Kinderbescherming Organisatie die de zorg heeft van door de rechter uit de ouderlijke macht gezette kinderen.
Raad van Volkscommissarissen Naam van de regering tijdens de oktoberrevolutie in Rusland.
Raamwet een wet in hoofdlijnen, waaraan in een later stadium invulling kan worden gegeven.
Rabin, Yitzak Eerste minister van Israël die met Arafat de zogenaamde Oslo akkoorden sloot waarvoor hij de Nobelprijs van de vrede kreeg. Is door een militante jood vermoord.
Racisme Het ongelijk behandelen van mensen omdat zij tot een andere etnische groep behoren.
Radbraken

In vroeger eeuwen in Europa de zwaarste vorm van doodstraf. De veroordeelde werd op een rad (wagenwiel) gebonden, waarna zijn ledematen werden gebroken.

Radicalen Tegenhangers van de 'moderaten'. Ze waren fel unitaristisch en bijvoorbeeld tegen het verlenen van stemrecht aan politieke tegenstanders (de Oranjepartij). Ook: Een kleine groep onder de Bourgeoisie die in Frankrijk de monarchie wilden vervangen door een republiek.
Radical Reconstruction Voorstellen in het Congres van de VS om het Zuiden veel strenger aan te pakken dan Lincoln oorspronkelijk had bedoeld met zijn Reconstruction. Het 13e amendement schonk de slaven de vrijheid, het 14e en 15e amendement verschafte de zwarte ook de burgerrechten.
Radio Oranje Radio uitzendingen vanuit Londen tijdens de Tweede Wereldoorlog, gericht op het bezette Nederland.
Radiowet In 1928 werd door middel van deze wet de radio-omroep in Nederland geregeld; op basis van deze wet kon het zendtijdenbesluit van 1930 genomen worden.
Redistributie Herverdeling van, hier wordt de oogst bedoeld.
Ramadan De negende maand in het islamitische jaar. In deze maand vasten moslims van zonsopgang tot zonsondergang om gehoorzaamheid aan Allah te tonen.
Rampjaar 1672

 

De ramp leek niet te overzien in 1672, toen de Republiek van drie zijden werd aangevallen door Engeland, Frankrijk en de bisdommen Munster en Keulen. In de binnenlandse politiek leidde de oorlog tot de grote afrekening tussen prins Willem III van Oranje en Johan de Witt, de raadpensionaris die Willems benoeming tot stadhouder dwarsboomde. De Witt werd door zijn tegenstanders verantwoordelijk gesteld voor de inval en Willem III werd als redder in de nood geroepen. De Witt trad af. Enkele maanden later werd hij met zijn broer Cornelis door een opgewonden menigte vermoord. De oorlog werd onder leiding van Willem III tot een goed einde gebracht. De vijand werd teruggedreven.

Rankin, Jeanette (1880-1973) feministe en pacifiste. Was actief in de kiesrechtbeweging. Werd in 1917 het eerste vrouwelijke congreslid. Stemde tegen deelname aan de Eerste Wereldoorlog. was later actief in de Woman' s International League for Peace and Freedom.
Rappallo, verdrag van In 1922 tussen de Sovjet-Unie en Duistland afgesloten, waarbij werd overeengekomen dat Duitsland aan de Sovjet-Unie geld leende om daarmee Duitse machines te kopen. In ruil daarvoor mochten Duitse troepen trainen op Russisch grondgebied met tanks en vliegtuigen. Volgens de bepalingen van het verdrag van Versailles (1919) was dit op Duits grondgebied verboden.
Rassenleer Opvattingen over ongelijkheid van etnische groepen in de wereld.
Rationele bedrijfsvoering Bedrijfsvoering waarbij men de productie zo optimaal mogelijk wil laten verlopen.
Ravensbrück Concentratiekamp voor vrouwen, waar ongeveer 800 Nederlandse vrouwen hebben gezeten. Bijna d ehelft heeft het niet overleefd.
Reactionairen Groep edelen en geestelijken die vond dat de hervormingen veel te ver waren gegaan.
Reaganomics Economisch programma van President Reagan dat leidde tot een hoge rente en daardoor ook tot een hoge koers van de dollar en een groot overheidstekort.
Realisme Een stroming in de schilderkunst in de 19e eeuw waarbij het eigentijdse leven in de ogen van de kunstenaars natuurgetrouw werd geschilderd.
Recessie Teruggang in de economie.
Recht van Amendement Het recht van de Tweede Kamer om wijzigingen aan te brengen in een wetsvoorstel.
Recht van Initiatief Het recht van de leden van de Tweede Kamer om zelf een wetsvoorstel in te dienen.
Recht van Interpellatie Het recht van de Eerste en de Tweede Kamer om vragen aan de minister te stellen over zaken die niet op de agenda staan.
Recht van Veto Letterlijk: 'Ik verbied'. Het recht ( de uitvoering van) een voorstel of maatregel te verbieden.
Rechtbanken van Inquisitie Rechtbanken van de Katholieke Kerk die tijdens de Contra - Reformatie ketters vervolgden en veroordeelden.
Rechtelijke macht Onderdeel van de Trias Politica van Montesqiueu, de 3 deling van de macht. Bevoegdheid om recht te spreken. Rechters hebben deze bevoegdheid.
Rechten van de mens Grondrechten die aan alle mensen toekomen op grond van hun mens zijn.
Rechten van de Tweede Kamer Mogelijkheden voor de Tweede Kamer om het regeringsbeleid te beïnvloeden en te controleren: budgetrecht, recht van interpellatie, recht van enquête, recht van initiatief.
Rechterzijde De politieke partijen die rechts van de voorzitter van de Tweede Kamer zitten. vroeger de confessionele partijen, tegenwoordig de christelijke partijen en de VVD.
Rechter Voor het leven benoemde (tot de leeftijd van 70 jaar) ambtenaar die uitspraken doet over overtredingen en misdrijven. Iedereen moet zich aan die uitspraken houden.
Rechtsbron Vindplaats van rechtsregel (wetten, uitspraken van rechters, verdragen en gewoonten).
Rechtse coalitie Samenwerkingsverband van twee of meer rechtse (confessionele) partijen in een regering.
Rechtsorde Het geheel van Wetten en Verordeningen en Besluiten.
Rechtsregels Regels die schriftelijk vastgelegd zijn door de overheid. Bij overtreding kan de overheid optreden.
Rechtsstaat Een staat waarin de mensenrechten zijn vastgelegd in een grondwet. Staat waarin de overheid in de uitoefening van haar macht beperkt wordt door het recht.
Recidiveren Hier bedoelt men in het strafrecht mee dat een verdachte opnieuw een delict pleegt.
Reconquista Herovering door de christenen van het Iberisch Schiereiland op de islamieten zou tot 1492 duren. De strijd zou duren van de 11e tot de 15e eeuw
Reconstruction Programma van maatregelen die de federale overheid in de eerste jaren na de Burgeroorlog nam om de zuidelijke staten te dwingen burgerrechten voor zwarten in te voeren. Het Veertiende en Vijftiende Amendement vloeiden eruit voort.
Referendum De mogelijkheid voor burger om buiten de verkiezingen om vóór of tegen een wetsvoorstel te stemmen.
Reformatie Zie Hervorming.
Regenten Gesloten elite van grotendeels uit de koopliedenstand voortgekomen families die onderling de belangrijkste en meest winstgevende bestuursfuncties verdeelden. Burgers die het bestuur van de Republiek in handen hebben.
Regentenmentaliteit De in met name in de jaren zestig van de twintigste eeuw laakbare mentaliteit van gezagsdragers (regenten) die er o.a. van werden beschuldigd autoritair en weinig democratisch te handelen.
Regering Koningin en ministers gezamenlijk. De bestuurders van een staat.
Regeringsverklaring Redevoering in de Tweede Kamer door de minster-president, waarin de plannen van het kabinet voor de komende periode worden aangekondigd.
Regering van dertig Na de overwinning van Sparta in 404 v. Chr. regeerden zij over Athene. In 403 verdwenen ze weer en werd de democratie hersteld.
Regeringsvorm De organisatie van het bestuur van een staat.
Regionalisme Gebieden binnen een staat, waarvan de mensen die er leven zich cultureel en etnisch met elkaar verbonden voelen,, en (meer) ruimte vragen voor de eigen cultuur en voor de eigen etnische groep.
Regulatory Agency Overheidscommissie die een sector van de economie moet reguleren. De eerste was de Interstate Commerce Commission 1887.
Reguliere geestelijken Monniken en nonnen. Zij leven in een klooster en volgens bepaalde - vaak heel strenge - regels.
Reïncarnatie Het opnieuw geboren worden van de ziel in een ander lichaam.
Reichswehr Het Duitse leger.
Relatief schoolverzuim Seizoensgebonden schoolverzuim. Boerenkinderen werkten bijvoorbeeld 's zomers op het land en gingen in het najaar weer naar school.
Relikwie (reliek) De lichamelijke overblijfselen van een heilige of dingen die heiligen of Christus hebben aangeraakt en waaraan een wonderlijke kracht wordt toegekend.
Removal Act Wet uit 1830, waardoor de Indianen gedwongen werden te verhuizen naar verderop in het Westen.
Renaissance Periode waarin nieuwe belangstelling voor de Grieks - Romeinse cultuur ontstond; begon na de Middeleeuwen. Betekent vooral extra aandacht voor de geschriften uit de (klassieke) oudheid. Daaruit vloeit een nieuwe denkwijze over de positie van de mens voort, meer individualistisch en minder gebaseerd op geloof.
Renegaat Iemand die, nadat hij het communisme heeft aanvaard, zich afwendt van het communisme en deze leer gaat bestrijden.
Rentmeester Iemand die in naam van een edelman, bisschop of abt een domein bestuurt.
Represaille Wraakneming op een tegen de bezetter gerichte verzetsdaad, meestal een aanslag of overval; gijzelaars, gevangen of burgers van een willekeurige plaats (Putten bijvoorbeeld) werden doodgeschoten of naar een concentratiekamp gevoerd.
Representatief Een bron over een of enkele mensen kan kenmerkend (representatief) voor meer mensen zijn.
Representativiteit (van een bron) De mate waarin de inhoud van een bron voor veel mensen geldt.
Republiek Een regering zonder koning of keizer met een president aan het hoofd.
Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden De Noordelijke gewesten van de Nederlanden die zich in 1588 onafhankelijk maakten van het Spaanse Rijk. De Verenigde Nederlanden, bestaande uit de gewesten Gelderland, Holland, Zeeland, Utrecht, Overijssel, Friesland en Groningen.
Republiek der Zuid-Molukken (RMS) RMS is de afkorting van Republik Maloekoe Selatan, die op 25 april 1950 op de Zuid-Molukken werd uitgeroepen.
Republiek Indonesië Door Soekarno in 1945 uitgeroepen onafhankelijke Republiek. na de soevereiniteitsoverdracht in 1949 was de Republiek korte tijd onderdeel van de Verenigde Staten van Indonesië. In 1950 werd de Republiek Indonesië een centraal bestuurde eenheidsstaat.
Republiek van Weimar Aanduiding van de Duitse staat in de periode 1919-1933, waarin Duitsland een parlementaire democratie was. Ging gebukt onder een tekort aan republikeinen en democraten. de eerste crisis heeft de Republiek van Weimar doorstaan (revolutiepogingen en economische chaos). Een krote periode van welvaart eindigde in de dodelijke economische crisis van de jaren dertig. Weimar ging ten onder in 1933, toen de NSDAP er hulp van de conservatieven en de rijkspresident aan de macht kwam en al snel alle instellingen van de republiek ontmantelde of gelijkschakelde.
Republik Maloekoe Selatan (RMS) nadat in 1950 de deelstaat Oost-Indonesië onderdeel werd van de Indonesische eenheidsstaat, riepen opstandige Molukkers de Vrije Republiek der Zuid-Molukken uit. Soekarno maakte met geweld een einde aan het bestaan van de RMS.
Republikeinen Een grote politieke partij in de VS die in 1854 is opgericht. Voortgekomen uit de noordelijke anti-slavernij beweging. Bestond uit allerlei progressieve Federalisten. Lincoln werd de eerste republikeinse president (1861). In 1912 ontstond er ruzie tussen progressieve en conservatieven, die leidde tot een afsplitsing: de Progressieve Partij. Deze ging later op in de Democratische Partij. Sindsdien zijn de Republikeinen steeds conservatiever geworden en zelfs anti-federalistisch.
Rerum Novarum Naam van een encycliek van Paus Leo XIII uit 1891 over het arbeidsvraagstuk. Rerum Novarum keerde zich tegen het socialisme maar nam het op voor de arbeiders; in plaats van de klassenstrijd stelde de Paus de harmonie tussen de klassen voorop. de encycliek stimuleerde veel katholieken (zoals Ariëns) tot sociale actie.
Reservaat Gebied waarin Indianen van de blanken moesten leven.
Resocialisatiegedachte De gevangenisstraf hoort mede dienstbaar te zijn aan de voorbereiding van de gedetineerde op de maatschappij.
Restoratie Periode na het Congres van Wenen van 1815 waarin men probeerde terug te keren tot het Europa van vóór de Franse Revolutie en Napoleon.
Revanchisme Het streven naar revanche, het ongedaan maken van een nederlaag, de leiders van het Oostblok meenden dat West-Duitsland de gevolgen van de Tweede Wereldoorlog ongedaan wilde maken en de verloren gegane gebieden weer in wilde nemen. Daarom hechten ze groot belang aan de West-Duitse erkenning van de naoorlogse grenzen.
Revisionisme Herziening van de leer van Marx door gebruik te maken van de democratie om het socialisme in te voeren.
Revolutie Een grote verandering in de samenleving, die in korte tijd plaatsvindt, meestal met geweld.
Ridder Een edelman te paard, uitgerust met harnas, zwaard, schild en lans.
Ridderzaal Gebouw op het Binnenhof in Den Haag, waarin de koningin ieder jaar op Prinsjesdag de Troonrede houdt.
Rijksarbeidsdienst Regeling in het Derde Rijk waarin stond dat alle 18-jarigen in Duitsland een jaar árbeidsdienst' moesten vervullen.
Rijkscultuurkamer Organisatie in het Derde Rijk waarvan ieder die werkzaam was bij de media of de kunst lid moest zijn.
Rijkscommissaris De hoogste gezagsdrager in Nederland tijdens de Duitse bezetting.
Rijksdag (Duitsland) (Gebouw van) het parlement tijdens het keizerrijk en de Republiek van Weimar.
Rijksdagbrand Brand gesticht op 27 februari 1933 in de Rijksdag.
Rijkskanselier Tot aan de BRD de aanduiding voor de minister-president in Duitsland.
Rijwielplaatje Schildje op fiets, waaraan men kon zien of de rijwielbelasting was betaald.
RKSP (Rooms -Katholieke Staatspartij) Katholieke partij die zich inzette voor eigen scholen, betaald door de overheid. Heette vanaf 1945 KVP. Ging in 1980 op in het CDA.
Rockefeller, John D. (1839-1937) Stichtte Standard Oil (Esso), vormde die om tot een trust en werd schatrijk.
Rode Boekje Boekje met de ideeën van Mao Zedong tijdens de Culturele Revolutie (China).
Rode en Witte Terreur Schrikbewind tegen politieke tegenstanders in de burgeroorlog van 1918-1921 in Rusland.
Rode Khmer Communisten in Cambodja die in 1975 aan de macht kwamen en ongeveer twee miljoen mensen vermoordden.
Rode Leger Het leger van de bolsjewieken, door Trotski tijdens de burgeroorlog georganiseerd.
Rode Schisma In 1958 besloot de Volksrepubliek China onder leiding van Mao Zedong haar 'eigen weg' te gaan in de zogenaamde 'Grote Sprong Voorwaarts' naar het socialisme. De leidende rol van Moskou werd daarbij niet langer erkend. Openlijke meningsverschillen over het Marxisme-Leninsme traden naar buiten toe. De grootste communistische landen in de wereld waren openlijk verdeeld (Schisma) en behandelden elkaar als vijanden.
Roll Back Benaming van de politiek die de Amerikaanse minster van buitenlandse zaken John Foster Dulles (1953-1959) voerde. Dulles wilde de invloed van het communisme zoveel mogelijk terugdringen.
Romaanse bouwstijl Middeleeuwse bouwstijl, vooral gebruikt bij kerken. Kenmerken: ronde bogen, dikke muren en zuilen, kleine ramen.
Romein-Verschoor, Annie (1895-1978)geschiedschrijfster. Publiceerde veel over de rol van de vrouw in diverse tijdschriften. Ze nam darbij een feministisch standpunt in. Steunde de vrouwenbeweging.
Romeinse villa's Grote agrarische bedrijven die graan verkochten.
Romeins recht Door de Romeinen gedurende een periode van 1000 jaar ontwikkeld rechtsstelsel, waarvan het belang ver uit is gegaan boeven de tijd waarin het ontstond.
Romaniseren De Romeinse cultuur overnemen.
Romantiek Cultuurstroming ontstaan eind 18e eeuw als reactie op het rationalisme van de Verlichting, gekenmerkt door herwaardering van het gevoelsleven, nadruk op de eigen persoonlijkheid.
Romusha's Indonesische arbeidsoldaten voor de Japanse bezetters. Zij werden min of meer als dwangarbeiders behandeld. In zijn streven naar onafhankelijkheid werkte Soekarno met de Japanners samen. Hij steunde dan ook de werving van deze arbeiders.
Ronde-tafelconferentie Drie conferenties te Londen gehouden in de jaren 1930-1932 tussen de Engelse regering en vertegenwoordigers van de Indische bevolking over de toekomst van India.
Rooms-Katholiek Werklieden Verbond (RKWV) Vakcentrale van Rooms-Katholieke vakbonden.
Roosevelt, Eleanor and Franklin D. Eleanor was de echtgenote van de in 1933 gekozen president Frankln. D. Roosevelt. Eleanor was in de jaren twintig actief in de vrouwenbeweging en had grote invloed op haar man tijdens het presidentschap. Ze was onder andere hoofd van de vrouwenafdeling van de Democratische partij.
Roosevelt, Theodore (1858-1919) Amerikaans president (1901-1909) die streefde naar een sterk regulerende overheid ter bescherming van de kleine man. Liet ook de anti-trustwetten strikt toepassen.
Rosenbergs Werden vanwege vermeende spionage voor de Sovjet Unie door middel van de elektrische stoel terechtgesteld in 1953.
Rote Armee Fraction (RAF) Terreurgroep onder leiding van Baader, Ensslin en Meinhof die vooral in de jaren zeventig actief was. De RAF wilde door middel van geweld de kapitalistische BRD vernietigen.
Rousseau, Jean-Jaques (1712-1778) Franse filosoof van de Verlichting, schrijver van onder meer 'Du cantract social; de soevereine rechten van de burgers dienden ter beschikking van het volk gesteld te worden en de burgers verplichtten zich aan de wetten en regels te houden door middel van een sociaal contact.
Rubriceren Het kunnen ordenen van gegevens in rubrieken.
Rubroeck, Willem van Een franciscaner broeder die vermoedelijk door de Franse koning in 1253 als gezant naar het Mongoolse rijk werd gestuurd om informatie in te winnen over eventuele hulp tegen de moslims. Hij heeft zijn verhalen opgetekend in 'verslag van de reis naar het land der Tartaren'.
Russische Revolutie Russische revolutie: Er waren er in feite twee: de feb/maart revolutie van 1917 waarbij de tsaar ten val kwam en de regering geleid werd door Kerenski en de okt/nov revolutie van 1917 toen Lenin c.s de communisten (Bolsjewisten) aan de macht bracht.
Russische Tijdrekening Tot februari 1918 werd de verouderde Juliaanse kalender gebruikt in Rusland. Deze liep in vergelijking tot de in het westen gebruikte Gregoriaanse kalender in 1917 dertien dagen achter. Volgens de Juliaanse kalender spreek je dus van februarirevolutie en oktoberrevolutie. Volgens de Gregoriaanse kalender van maartrevolutie en novemberrevolutie.