We hebben 329 gasten online

S-Historische termen

Gepost in Historische termen

S Historische termen- en begrippenlijst

drs.J.W.Swaen Historicus www.blikopdewereld.nl

SA Partijleger van de NSDAP in Duitsland.
Sacco en Vanzetti Twee anarchisten van Italiaanse afkomst die zonder overtuigend bewijs in 1927 wegens roofmoord werden veroordeeld. Ze stierven op de elektrische stoel (angst voor het rode gevaar).
Sacramenten Gewijde handelingen die meestal door geestelijken worden verricht. Bijvoorbeeld bij belangrijke gebeurtenissen in het leven van de mensen: geboorte, huwelijk en dood.
Sadat, Anwar Opvolger van Nasser die als eerste Arabische leider de moed had om met Israël vredesbesprekingen te beginnen en een bezoek bracht aan Israel en uiteindelijk de Camp David akkoorden sloot. Werd echter vermoord door militante moslims.
Sage Een verhaal uit de (vroegste) geschiedenis van een volk, waarvan lang niet alles echt waar is gebeurd.
Salon In de tijd van de Verlichting een bijeenkomst in het huis van een vrouw uit de bovenlaag van de bevolking.
Salt-verdragen Strategic Arma Limitation Talks. Akkorden tussen Washington en Moskou over de beperking van strategische systemen. In 1572 kwam Salt-1 tot stand, waarmee de Sovjet_Unie de erkenning van gelijkwaardigheid afdwong. het in 1979 ondertekende Salt II - akkoord, werd nooit geratificeerd door het Amerikaanse Congres.
Samizdat Zelfuitgegeven boeken. Meestal gaat het om publicaties uit de Brezjnev-periode.
San Volk van kleine mensen in het zuiden van Afrika levens van jagen en verzamelen.
Santiago de Compostela Bedevaartsplaats in Spanje waar de lichamelijke overblijfselen van de apostel Jacobus liggen.
Saracenen De benaming die christenen uit Europa aan de moslims gaven. Het was een scheldwoord.
Sarekat Islam Eerste nationalistische Politieke partij Nederlands Indië, geleid door Indische ondernemers en westers gevormde intellectuelen. De meerderheid van deze partij was conservatief, omdat zij de macht wilde laten berusten op de traditionele (vaak) religieuze leiders in de dorpen. Deze beweging was een eerste geslaagde poging om ontevreden groepen in Nederlands Indië samen te brengen in één antikoloniale partij.
Sarnami De taal van de Hindoestanen in Suriname.
Satellietstaat Een van de door de Sovjet-Unie overheerste staten in Oost-Europa.
Satyagraha 'Waarheidskracht', zo noemde Gandhi zijn werkwijze. Door zelf het lijden te willen ondergaan en vast te houden aan zijn overtuiging kon men, zonder gebruik te maken van geweld, de tegenstander op de knieën dwingen. De drie aspecten van satyagraha zijn;
  • niet samenwerking of non-coöperatie;
  • burgerlijke ongehoorzaamheid;
  • vastenacties of hongerstakingen.
Scalawags Benaming van zuidelijke blanken die na 1865 bereid waren zwarten als volwaardige burgers te accepteren.
Schaepman, Herman Priester en staatsman. Slaagde er in 1896 in de katholieke kiesverenigingen onder één noemer te brengen en gaf daarmee de aanzet tot de oprichting van de RKSP in 1926.
Schaft, Hannie (1920-1945) dankzij het boek van Teun de Vries bekend als 'het meisje met het rode haar'. Zat net als Truus van Lier in het gewapend verzet. Pleegde sabotagedaden en aanslagen. Werd in 1945 gefusilleerd.
Scheiding tussen Kerk en Staat Verdeling van de macht in de Staat: de geestelijken houden zich niet bezig met het bestuur van de Staat en de regering niet met het beleid van de Kerk. Dit had alles te maken met de vrijheid van godsdienst en de afschaffing van staatsgodsdienst. De volstrekte scheiding tussen kerk en staat ontstond pas na 1795 tijdens de Bataafse Republiek. Toen werd de Nationale gereformeerde godsdienst afgeschaft als staatsgodsdienst en ontstond er pas echt godsdienstvrijheid. Voor die tijd was er alleen geloofsvrijheid.
Scheiding van machten Verdeling van de drie staatsmachten - uitvoerende, wetgevende en rechtelijke - over verschillende groepen mensen.
Schepenen

Diegenen die verantwoordelijk waren voor een goede Rechtsuitvoering. Zij die als rechters functioneerden. Bestuur en rechtspraak waren in die tijd niet gescheiden.

Schervengericht De burgers van Athene die iemand er van verdachten naar alleenheerschappij te streven, konden die persoon uit de stad verbannen door zijn naam op een scherf te krassen.
Schimmelpenninck, Rutger Jan (1761-1825)Jurist en politicus; ontwerper van de in 1805 ingestelde grondwet; veroorzaakte als raadspensionaris veel ergernis door zijn autoritaire en 'keizerlijke' gedrag.
Schijnprocessen Processen tegen politieke gevangenen die om propagandistische redenen met veel publiciteit werden gevoerd, waarbij de schuld van de verdachte bij voorbaat vaststond.
Schisma Scheiding in 1054 tussen de Latijs-christelijke en de Grieks-christelijke kerk.
Schmidt Socialistische Bondskanselier van de BRD van 1974-1982. Op buitenlands gebied voorstander van een Atlantische en pro-Amerikaanse politiek.
School met de bijbel School voor protestantse kinderen.
Schoolstrijd Het streven van katholieken en protestanten om eigen scholen te krijgen, betaald door de overheid. Dat slaagde in 1917.
Schoolwet van 1806 Wet die het onderwijs voor het eerst nationaal regelde. Alle schoolgaande kinderen zouden hetzelfde soort onderwijs krijgen. Het openbaar onderwijs kreeg een algemeen christelijk karakter. Financieel werd onderscheid gemaakt tussen openbaar en bijzonder onderwijs.
Schoolwet van 1857 De grondwet van 1848 regelde d evrijheid van onderwijs. Dit principe werd in 1857 uitgewerkt. Ouders konden voor hun kinderen de school kiezen die bij hun levensovertuiging paste. De financiële scheiding tussen openbaar en bijzonder onderwijs bleef bestaan.
Schoolwet van 1878 Wet die het onderwijs verder moest verbeteren. Een schoolklas mocht bijvoorbeeld nog maar maximaal 40 kinderen tellen. De wet versterkte de schoolstrijd, want de bijzondere scholen moesten de dure veranderingen geheel zelf opbrengen.
Schout Staat aan het hoofd van de schepenen.
Schuilkerk Een huis dat katholieken in de tijd van de Republiek als kerk mochten gebruiken.
Schuman-plan Robert Schuman is een van de grondleggers van een verenigd Europa. Als minster van buitenlandse zaken van Frankrijk (1948-1953) lanceerde hij het plan tot oprichting van de EGKS.
Schutterij Gewapende burgerwacht, onder leiding van rijke burgers, die voor de verdediging van de stad moest zorgen.
Scriptoria Schrijfateliers van de Paltsen en de grote kloosters waarbij men handschriften mooi versierde en overschreef.
SDAP (Sociaal Democratische Arbeiderspartij) Socialistische partij, eind 19e eeuw ontstaan, die zich inzette voor de arbeiders en algemeen kiesrecht wilde. Heet vanaf 1946 PvdA.
SDB (Sociaal -Democratische Bond Eerste socialistische partij die zich eind 19e eeuw inzette voor de arbeiders.
Secretaris_Generaal (van de VN) Hoogste ambtenaar van de VN. Heeft de dagelijkse leiding.
Secretaris-Generaal CP Feitelijk heerser in de USSR. Stalin bekleedde deze functie sinds 1922. Hij heeft de macht van de Secretaris-Generaal sterk vergroot.
Secretarissen-generaal Hoofden van departementen; na vertrek van de ministers naar Londen de hoogste ambtelijke gezagsdragers; moesten in hun werk laveren tussen aanpassing, collaboratie en verzet.
Secularisatie Verwereldlijking: het denken en handelen van mensen en organisaties stat niet meer onder invloed van de kerk of het geloof, maar is gericht op de wereld.
Seculiere geestelijken De paus, de bisschoppen en de priesters. Geestelijken die leven tussen de andere mensen, niet in afzondering.
Secundaire bron Een bron uit later tijd over een vroegere gebeurtenis.
Secondary Products Revolution De bijproducten-revolutie
Secretaris-generaal CPSU De partijleider en doorgaans de machtigste man van de Sovjet-Unie. Hij gaf leiding aan de werkzaamheden van Politbureau en Secretariaat.
SED De 'Sozialistische Einheitspartei Deutschlands' was de communistische partij van de DDR. Ontstaan door de gedwongen fusie van de oostelijke SPD en de communistische KPD in 1946. Deze partij had een monopolie in het politieke leven van de DDR.
Sedentaire revolutie Na de ontdekking van de landbouw gaan mensen op een vaste plek wonen.
Sedentair gemeenschap Een vast verblijf- of standplaats hebben.
Segregatie Scheiding van de zwarte bevolking van de blanke door middel van wetten.
Seksuele intimidatie Iemand tegen zijn zin dwingen tot seksueel contact.
Seldsjoeken Een islamitisch Turks volk uit Azië. In de 11e eeuw veroverden de Seldsjoeken een groot deel van het Arabische rijk.
Self Help Mentaliteit van persoonlijke verlossing van zonden, aangekweekt door godsdienstige bewegingen.
Selfmade man Iemand die door eigen inspanning is opgeklommen tot welvaart.
Senaat Raad van 600 leden (vóór de eerste eeuw 300, tijdens Caesar 900). Zuiver juridisch gezien was de senaat een adviesorgaan, maar omdat er alleen maar rijke oud-bestuurders inzaten, was het eigenlijk de senaat die regeerde. Dat kwam ook omdat de ambtstermijn van consuls en andere magistraten maar één jaar was. De senaat was de constante factor in de Romeinse politiek. Dat veranderde pas in de loop van de eerste eeuw v. Chr. toen de legeraanvoerders steeds belangrijker werden.

Onderdeel van de parlementen van de VS en Nederland (Eerste Kamer).

Senator Een lid van de Senaat.
Senator William Fulbright Vooraanstaand leider in de Democratische partij van de VS die in 1964 de Tonkin-resolutie door het parlement loodste, maar twee jaar later afstand nam van de Vietnam-politiek van de regering en er Parlementaire hoorzittingen over organiseerde. De Hoorzittingen, rechtstreks op tv uitgezonden, vormden een keerpunt in de publieke opinie over het Amerikaanse Vietnam-beleid. In 1968 toonde Fulbright aan dat het Tonkin-incident in werkelijkheid een aaneenschakeling van manipulaties en halve waarheden was.
Seneca Falls Convention Eerste bijeenkomst (1848) over vrouwenemancipatie; hier werd de verklaring opgesteld 'that all men and woman are created equal'.
Seponeren Een strafzaak terzijde leggen, niet vervolgen. het Openbaar Ministerie heeft de vrijheid een zaak terzijde te leggen om redenen van algemeen belang. Ook beleidsoverwegingen en gebrek aan bewijs kunnen daarvoor de redenen zijn.
Sepoy-opstand Grote opstand van Sepoys (Brits-Indiërs) tegen de Britse overheersers.
SER(Sociaal Economische Raad) Het voornaamste adviesorgaan van de Nederlandse regering op sociaal-economisch gebied. 15 zetels worden bezet door werkgevers, vijftien door werknemers en 15 zetels worden door de Kroon benoemd.
Sevilla, Isidorus van Een Spaanse bisschop die leefde van 570 tot 636. Hij is bekend geworden door zijn encyclopedie 'Etymogoliae seu origines' waarin hij bestaande kennis over theologie, wetenschap, rechten en geschiedenis ordende aan de hand van de etymologie van woorden.
SGP Staatkundig Gereformeerde Partij. Ontstaan in 1918 als afsplitsing van de ARP, mede als gevolg van de door hen niet gewenste samenwerking met de katholieken.
Share-cropper's system landbouwstelsel in het Zuiden van de VS na de Burgeroorlog, waarbij een landeigenaar delen van zijn land verpachtte aan de boeren, in ruil voor een deel van de opbrengst. De pacht was vaak zo hoog en de oogst zo slecht dat de boeren (vaak ex-slaven) zuchtten onder enorme schulden en zo een nieuw soort slaven werden.
Sharia Islamitische wetten afgeleid uit de koran en de soenna.
Sharpville Berucht bloedbad in Zuid-Afrika. In Sharpville schoot de politie op demonstranten tegen de Apartheid; er vielen 69 doden.
Share-croppers-system Boeren pachtten niet alleen grond, maar werden ook door d e eigenaars voorzien van werktuigen, zaden etc. in ruil voor een deel van de oogst.
Sherman Act Wet uit 1890 tegen kartel- en trustvorming in de VS. Maar door een vage wettekst kwam er weinig terecht van de bestrijding van monopolies.
Sicherheitsdienst (SD) Nationaal-Socialistische inlichtingen- en spionagedienst; speciale afdeling van de SS.
Sicherheitspolizei Politieke politie, samengesteld uit Gestapo en recherchediensten; opsporen en uitschakelen van politieke tegenstanders was hun taak.
Sjarifoeddin, proclamatie van Verklaring van Indonesische communisten waarin zij Indonesië uitriepen tot een Sovjetstaat.
Sherman-act Ook wel Sherman Anti-Trust Act geneomd (1890); eerste wet die trustvorming aan banden wilde leggen.
Sjiieten Stroming binnen de Islam die vindt dat geestelijke leiders direct moeten afstammen van Mohammed.
Slaaf Mens die het eigendom is van iemand anders.
Slag bij de Doggersbank Enige 'overwinning' van Nederland in de oorlog met Engeland (1780-1784). Bij toeval stuitte in 1781 een Nederlands vlootescorte voor de begeleiding van koopvaardijschepen onder schout-bij-nacht Zoutman bij de Doggersbank op een zelfde soort escorte Engelsen. De Engelsen openden het vuur maar trokken zich terug toen hun koopvaardijschepen eenmaal in veiligheid waren. Zoutman werd geëerd als een held, ook al had hij feitelijk geen overwinning behaald.
Slag bij Poitiers Karel Martel versloeg hier in 732 het islamitische leger.
Slag in het Teutoburgerwoud Vond plaats in 9 na Chr. De Germanen versloegen daar de Romeinse commandant Varus met zijn drie legioenen.
Slametan Offermaaltijd bij de toetreding van een moslimjongen tot de moslim gemeenschap.
Slaven, Slavische volken Aan elkaar verwante volken in Oost-Europa, waartoe bijvoorbeeld de Russen, Polen en Servië behoren.
Slavenhandel Met dit begrip wordt meestal de handel van Afrikaanse slaven naar Amerika van de 17de tot de 19de eeuw bedoeld. In die tijd, ook eerder en later, bestond slavenhandel ook elders.
Slavernij Toestand waarin mensen het bezit zijn van andere mensen.
Slotakte van Helsinki Verdrag dat werd gesloten tijdens de CVSVE-conferentie in 1975. Een belangrijk onderdeel van het verdrag was de afspraak over eerbiediging van de mensenrechten.
Smeekschrift der Edelen

Aangeboden op 5 april 1566 aan Margaretha van Parma waarin werd gevraagd om de opheffing van de strenge vervolgingen van Protestanten en bijeenroeping van de Staten Generaal.

Smith, Adam Een van de bekendste klassieke economen, ook wel de vader van de klassieke economie genoemd.“The Wealth of Nations”: Boek van Adam Smith waarin hij zijn ideeën onder de aandacht bracht.
Sociaal Economische Raad Hoogste overlegorgaan van Nederland, hierin zitten 15 kroonleden namens de regering, 15 namens de werkgevers en 15 namens de werknemers.
Sobibor Vernietigingskamp van de nazi's in Polen waar meer dan 33.000 Nederlanders zijn omgebracht.
Sociaal akkoord Richtsnoer, afgesproken tussen werkgevers en werknemers tegen de gevolgen van bijvoorbeeld ziekte of individualiteit.
Sociaal-darwinisme de toepassing van het darwinisme op de maatschappij, met name van het principe 'survival of the fittest': de 'natuurlijke' selectie van de beste en de sterksten, waardoor er vooruitgang zou optreden.
Sociaal-democraten Socialisten voor wie het socialisme en de democratie even belangrijk zijn.
Sociaal-democraten De socialisten die Lenins principes niet hebben aanvaard. Zij sloten zich niet aan bij de IIIe Internationale, maar bleven in de IIe Internationale georganiseerd.
Sociale kwestie De slechte woon- en werkomstandigheden van de arbeiders. In de negentiende eeuw is lang gediscussieerd over de vraag in hoeverre de overheid verantwoordelijk is voor de sociale kwestie. Door de pacificatie politiek werd ook de sociale kwestie in 1917 door een akkoord tussen de partijen geregeld.
Sociale Markteconomie Het economische systeem in de BRD waarbij sociale partners en regering in een stelsel van geven en nemen, van onderhandelingen en meebeslissen de sociale vrede proberen te bewaren, de sociale verhoudingen rechtvaardiger proberen te maken en de markt haar werk willen laten doen, Sociale wetten vormen een essentieel onderdeel daarvan. De sociale markteconomie was een enorm succes in de mate waarin het welvaart bracht en sociale vrede handhaafde.
Sociale mobiliteit de mate waarin burgers hogerop komen in de samenleving. Sociale mobiliteit is in sterk mate afhankelijk van het genoten onderwijs.
Socialisatiegedachte Opvatting van de socialisten over de inrichting van de samenleving en de rol van de staat; binnen deze opvatting zijn klassentegenstellingen niet op te lossen door de 'tegenstanders kapitaal en arbeid' de staat neemt de hoeder van het algemeen belang over door regelend en wetgevend op te treden en voor grote delen van de productie zelf als eigenaar op te treden; het algemeen belang wordt gezien als het werken aan een klasseloze maatschappij; tot de lancering van het Plan van de Arbeid in 1935 hield de SDAP vast aan de socialisatiegedachte.
Socialisme Een stroming die op sociaal gebied gelijkheid belangrijk vindt. Op economisch gebied moeten grond en bedrijven eigendom zijn van de gemeenschap.
Socialisme in één land Deze leer hield in dat in een land war het proletariaat de macht had veroverd, het socialisme kon worden opgebouwd, zelfs als de wereldrevolutie uitbleef.
Socialisten Aanhangers van het socialisme die hun ideaal door middel van een meerderheid in het parlement willen uitvoeren.
Socialistenwetten Van 1878-1890 was de 'Desetz gegen die gemeingefärliche Bestrebungen der Socialdemokratie' van kracht waarin de politieke arbeid van deze groepering werd verboden en strafbaar gesteld. Het kon de groei van de sociaal-democratie niet tegenhouden.
Socialisten -revolutionairen Een Russische socialistische partij die zich niet op Marx baseerde, maar vanuit de dorpsgemeenschappen een nieuwe maatschappij wilde opbouwen. Voor en tijdens de revolutie van 1917 speelden de sociaalrevolutionairen een belangrijke rol. Een deel van hen ging na de oktoberstaatsgreep voor korte tijd met Lenin mee. Tot in het begin van de jaren twintig behielden zij enige invloed.
Sociale omstandigheden De manier waarop mensen zich gedragen en met elkaar omgaan
Sociale ongelijkheid De verschillen (bijvoorbeeld arm en rijk) die er bestaan tussen bevolkingsgroepen in een land.
Sociale verschillen De samenleving wordt in groepen ingedeeld naar kennis/macht en of inkomen.
Sociale verzekering Verzekeringen waardoor de mensen in de samenleving beschermd worden als zij niet in staat zijn om in hun levensonderhoud te voorzien, zoals de ziektewet, werkeloosheidswet.
Sociale verzekeringen/--wetten/ - voorzieningen Wetten en regelingen ten behoeve van zwakkeren in de samenleving, zoals zieken, gehandicapten, werkelozen, jongeren, bejaarden en migranten.
Sociale wetten/wetgeving Wetten die ervoor moesten zorgen dat de zwakkeren in de samenleving worden beschermd (onder andere ziektewet, werkeloosheidswet).
Socialisme Een stroming die op sociaal gebied gelijkheid belangrijk vindt. Op economisch gebied moeten grond en bedrijven eigendom zijn van de gemeenschap.
Socialisten Aanhangers van het socialisme die hun ideaal door middel van een meerderheid in het parlement willen invoeren.
Socialistisch realisme Vanaf het ebgin van de jaren dertig de officiële leer met betrekking tot kunst en literatuur. Beeldende kunstenaars en schrijvers dienen de maatschappij af te beelden 'in haar revolutionaire ontwikkeling'. Dat betekent in de praktijk dat de bevolking systematisch door de overheid gewenste ideeën worden bijgebracht.
Socialistische fase Na de oktoberrevolutie begon men met de opbouw van het socialisme als maatschappelijk systeem. Stalin verklaarde in 1936 die opbouw als voltooid.
Socialistische wedijver In de Komsomol, maar ook daarbuiten, werd de wedijver tussen allerlei collectieven gepropageerd. 'Stachanov-brigades' of kolchozen dienden bijvoorbeeld onderling te wedijveren om de productie te verhogen.
Societé Générale Belgische maatschappij en zakenbank, in 1822 in Brussel opgericht op initiatief van koning Willem I onder de naam Société Générale des Pays-Bas pour Favoriser lndustrie Nationale. Zij diende ter bevordering van de nationale industrie.
Socrates Filosoof, tegenstander van de Sofisten. Speelde een belangrijke rol in de Atheense politiek. Werd gedwongen de gifbeker te drinken.
Sodomie Scheldwoord gebruikt voor persoon die “tegennatuurlijke seks “ beoefend. Werd met de doodstraf bestraft.
Soekarno (Bung Karno), Ahmed (1901-1970) Leider van de PNI. Werd door de Nederlandse overheid geïnterneerd. In de Tweede Wereldoorlog werkte Soekarno samen met Japan. Op 17 augustus 1945 proclameerde hij de Republiek Indonesië, waarvan hij van 1949 tot 1967 de eerste president was.
Soemerisch Schrift Dit wordt ook wel spijkerschrift genoemd vanwege de vorm van de tekens.
Soenna In de Soenna zijn alle overgeleverde handelingen en uitspraken van Mohammed opgeschreven.
Soennieten Stroming binnen de Islam die vindt dat geestelijke leiders niet direct hoeven af te stammen van Mohammed.
Soeverein Besluit 1813: hierbij werd met de komst van het Koninkrijk Nederland het strafstelsel herzien.
Soevereiniteit Recht om te regeren, zonder aan een ander dan aan het eigen volk verantwoording verschuldigd te zijn.
Soevereiniteit in eigen kring Opvatting dat de overheid zo min mogelijk invloed heeft op het leven en denken van het protestantse volksdeel; dit omdat de overheid in handen was van liberalen die de taak van de overheid neutraal zagen en niet gebaseerd op het ware christelijke geloof; vandaar dat de soevereiniteit van de overheid beperkt moest worden en de soevereiniteit in eigen kring een waarborg moest zijn voor een onbedorven gelovig opgroeien en leven in een samenleving die door ongelovigen en dwaalleeraanhangers werd bevolkt.
Soevereiniteit van het volk Het recht van de bevolking een eigen regering te kiezen.
Soevereiniteitsoverdracht Erkenning door de kolonisator dat een kolonie een onafhankelijke staat is geworden. Ook: Plechtigheid op 28 december 1949 na afloop van de Ronde Tafel Conferentie tussen Nederland en Indonesië. Formeel droeg Nederland het gezag over het oude Nederlands-Indie over aan de Indonesiërs.
Sofisten Rondtrekkende redenaars. Gaven cursussen op het gebied van filosofie, politiek en communicatie.
Solidariteit De eerste niet-communistische vakbond in het Oostblokon der leiding van Lech Walesa (1980); verzette zich tegen het communisme in Polen.
Solidariteitsbeginsel het uitgangspunt dat werkgevers en werknemers bereid zijn gezamenlijk voor de welvaart te zorgen.
Somme (slag bij de) Beruchte veldslag in de Eerste Wereldoorlog waarin een zeer groot aantal slachtoffers viel.
Sovchozen Staatsboerderijen in de SU. Komen vooral voor in het Aziatisch deel van de USSR. De sovchozboeren zijn gelijk aan fabrieksarbeiders en ontvangen voor hun werk een vast loon, ongeacht de productie of het resultaat van de oogst.
Sovjet Raad van arbeiders en soldaten. ontstonden in 1905 en opnieuw in 1917. Namens de raden greep Lenin in oktober 1917 de macht en bijgevolg noemde met het staatsbestel sedert die tijd in Rusland een Radenrepubliek. In feite bezitten de raden geen macht.
Sovjetmens De communistische ideologie propageerde de komst van de Sovjetmens. Deze 'nieuwe mens' zou zich geheel wijden aan het colelctief en vol overgave strijden voor het communisme.
Sovjet Unie (SU) Sovjet Unie (SU).
Spaak (Paul Henri) Belgische staatsman. Na de Tweede Wereldoorlog verschillende jaren premier en minister van Buitenlandse Zaken van België. Groot voorstander van Europese samenwerking; ratificeerde de Benelux -akkoorden, ondertekenden het verdrag van Brussel, liet België tot de Navo toetreden.
Spaanse Nederlanden Zie Zuidelijke Nederlanden.
Spartiaten Zwaarbewapende soldaten die de bovenlaag van de maatschappij vormden in Sparta. De enige burgers met rechten.
SPD Socialdemokratische partei Deutschlands; onder deze naam sinds 1891 actief, al tientallen jaren daarvoor onder andere namen de partij van het socialisme. De SPD was toen een marxistische partij, revolutionair in haar ideologie en propaganda, in de politieke praktijk al snel veel gematigder. Na eerst te zijn vervolgd ( socialistenwetten), groeide de SPD in kracht en tal. In 1914 stemde de SPD in met de oorlogskredieten. daardoor won de partij aan acceptatie, maar verloor haar linkervleugel, de latere communistische partij. Na 1918 werd de SPD de grote steunpilaar van de Republiek van Weimar, links en rechts belaagd door de communisten en nationaal-socialisten. Als enige partij stemde de SPD tegen de Machtigingswet die Hitler in 1933 de kans gaf het parlement uit te schakelen. De partij werd verboden, de leden vervolgd of tot emigratie gedreven. Na de oorlog heropgericht in de bezettingszones; in de Sovjetzone kwam onder grote druk een fusie met de communisten tot stand in de SED; de sociaal-democraten verdwenen daar. In de Bondsrepubliek werd de SPD opnieuw de massapartij van links die in 1959 definitief haar laatste marxistische ballast overboord zette. In 1966 ging de SPD meeregeren in de Grote Coalitie. In 1969 werd Brandt Bondskanselier en later Helmuth Smidt (tot 1982). Daarna volgde een periode van oppositie in Bonn.
Speculeren Door het kopen van aandelen hopen op koerswinst. In de twintiger jaren deed men dat veel met geleend geld in de Verenigde Staten.
Spiegel, Laurens Pieter van de (1736-1800) Prinsgezinde hervormer, werd in 1787 raadspensionaris van Holland; voorstander van een sterk en verlicht standhouderschap.
Spiegelstraf Naast de doodstraf werden ook voor het ten uitvoering brengen ervan andere straffen uitgevoerd zoals b.v. het zwart maken van het gezicht of het afhakken van de handen.
Spinelli Italiaans politicus, die in 1964 als lid van het Europees Parlement het verdrag voor de Europese Unie indiende, een voorstel tot versterking van de Europese samenwerking en de positie van het Europese Parlement. Het voorstel werd aanvaard.
Spinnewiel Dit eenvoudige apparaat om zelf katoen te spinnen en thuis kleding te vervaardigen werd door Gandhi's acties het symbool van India's onafhankelijkheid.
Spoetnik In 1957 slaagde de Sovjet Unie als eerste erin om een satelliet in een baan om de aarde te brengen. Dit tot grote schrik van de Amerikanen.
Spoorwegstaking Uitgroepen in september 1944 door de Nederlandse regering als ondersteuning van Operatie Market Garden, de slag om Arnhem, toen de bevrijding van heel Nederland aanstaande bleek; stakingsoproep werd breed nageleefd; werkte negatief op de aanvoer van voedsel en brandstof naar het westen van ons land.
Spreidingsbeleid Beleid dat er op gericht is rijksdiensten te spreiden over Nederland.
Sranan Tongo Moedertaal van de Creolen in Suriname.
Sriwijaya(rijk) Éen van de oude Indonesische rijken (600-1200).
SS Schutzstaffeln, oorspronkelijke lijfwacht van Hitler die uitgroeide tot de 'raszuivere' politie-organisatie die voor niets terugdeinsde. De SS had ook een speciale afdeling in het leger, de Waffen-SS. Ook de Sicherheitsdienst was een onderdeel van de SS.
Staand leger Een leger dat bestaat uit beroepssoldaten. Lodewijk XIV was de eerste die dit soort leger invoerde. Tot dan toe was er enkel een huurlingenleger
Staat Een land met duidelijke grenzen, waarin een kleine groep mensen de rest van de bevolking bestuurt.
Staat van beleg In tijd van oorlog of grote spanning wordt veel macht in handen gelegd van militairen; burgerlijke vrijheden kunnen worden ingeperkt.
Staatsblad In het Staatsblad worden wetten en algemene maatregelen van bestuur officieel afgekondigd.
Staatsgezinden Wilden als tegenstanders van de Prinsgezinden zo min mogelijk macht voor de stadhouders uit het Huis van Oranje., wensten een eenheidsstaat met een zo onafhankelijk mogelijk staatsbestuur en wilden liever een sterke vloot dat een sterk landleger (ter bescherming van de zeehandel van de zeegewesten.
Staatshoofd Persoon die in een staat de hoogste macht uitoefent of vertegenwoordigt (koning, keizer, president).
Staatsinrichting De manier waarop een staat is georganiseerd en wordt bestuurd.
Staatsmonopolie Voorecht van alleenhandel door de staat. Handel met het buitenland was in de USSR in staatshanden.
Staatsnationalisme Het streven van regeringen om een nationaal gevoel bij de bevolking van hun staat tot stand te brengen.
Staatsonthouding Principe van de liberalen: de staat of de overheid kan zich het beste zo min mogelijk bemoeien met de maatschappij, omdat de basis van de maatschappij in liberale ogen het vrije individu is; als iedereen zijn eigen belang en geluk na kan streven en daarbij zo min mogelijk gehinderd wordt door wetten en regels van de overheid, is het eindresultaat het gunstigst.
Staatsrechtelijke Unie Nederlands plan voor het onafhankelijke Indonesië. Na de soevereiniteitsoverdracht werden Indonesië en Nederland lid van dit samenwerkingsverband. De unie werd in 1956 door Soekarno afgeschaft.
Staatsregeling van 1798 Eerste Nederlandse grondwet; resultaat van overwinning van de Unitarissen.
Staatssecretaris Een soort onderminister die tot het kabinet behoort.
Staatstoezicht De verplichting van ex-slaven om met werkgevers een arbeidscontract af te sluiten. Dit Staatstoezicht duurde tien jaar.
Staatsvorm Sparta Mengvorm monarchie, oligarchie (raad van ouderen) en democratie(volksvergadering).
Stachanov, Alexej Arbeider die in een nacht honderd ton kolen gedolven zou hebben. De propaganda maakte van Stachanov een held van de arbeid. Achteraf bleek dat hij een handje was geholpen.
Stad Een grote nederzetting waar de meeste inwoners leven van iets anders dan akkerbouw en veeteelt
Stadsrecht De Landsheer verleende aan steden het recht om binnen hun gebied zelf het recht uit te oefenen.
Stadstaten Kleine staten bestaande uit een stad met het omringende platteland. Gemiddeld 10.000 inwoners.
Stadhouder Oorspronkelijk plaatsvervanger van de landsheer in de Nederlandse gewesten. Hij was bestuurder en legeraanvoerder. Na het Plakkaat van Verlatinghe (1581) werd de stadhouder de eerste dienaar van de Staten, aanvankelijk benoemd door de Staten Generaal en later door de gewesten.Aanvoerder van het leger van de Republiek. De stadhouder werd zelfs een soort vorst, die echter wel ondergeschikt was aan de soevereine gewesten. In het midden van de achttiende eeuw werd het stadhouderschap erfelijk en kreeg het steeds meer het karakter van een constitutionele monarchie.
Stadhouderloze Tijdperk, eerste

 

Periode van 1650 tot 1672 in de Republiek waarin de macht van de Oranjes was gebroken en de regenten de dienst uit maakten. Willem de III was nog niet geboren toen zijn vader Willem de II in 1650 overleed.
Stadhouderloze Tijdperk, tweede

 

Periode van 1702 tot 1747 in de Republiek waarin de regenten regeerden zonder Stadhouder. Na de dood van Willem de III in 1702 wilde men dat niet. Diens oorlogspolitiek had de Republiek uitgeput en de regenten en handelaren wilden een voorzichtige koers varen.
Stadion In een Grieks stadion werden hardloopwedstrijden en wagenrennen gehouden. Het stadion was niet rond, maar had de vorm van een ellips ('platgedrukte' cirkel). de zitplaatsen waren tegen heuvels aangebouwd.
Stadsrechten Rechten door de vorst aan een stad verleend (geen verplichtingen meer behalve belasting betalen; het zelf mogen regelen van bestuur en rechtspraak).
Stadstaat Grieks staatje bestaande uit een stad en het omringende platteland. Er waren in Griekenland ongeveer 700 stadstaten(poleis).
Staking Tijdelijk ophouden met werken als protest of om eisen af te dwingen.
Stalin Leider van de Sovjet-Unie van 1924 tot 1953.
Stalingrad (slag om) Stad in de Sovjet-Unie waar het Duitse leger (begin 1943) aan het Oostfront de beslissende nederlaag leed.
Stalinisme Bewind van Stalin dat zich kenmerkte door:
  • de dictatuur van de partijleider;
  • gebruik van censuur, propaganda, persoonsverheerlijking, terreur, geheime politie, bureaucratie
  • de politiek bepaalt de economie;
  • sterke nadruk op de zware industrie;
  • verbinding van communisme met nationalisme.
Stalinistisch systeem het totalitaire bestaan onder Stalin. Enkele kenmerken zijn: eenhoofdige leiding, persoonsverheerlijking en terreur tegen de bevolking.
Stalin-Nota Voorstel van Stalin uit 1952 voor de oprichting van een neutrale Duitse eenheidsstaat.
Standen Bevolkingslagen in de tijd van het Oude Regime(vóór de Franse Revolutie): Eerste Stand = de geestelijkheid, Tweede Stand = de adel, Derde Stand = burgers in de steden en de boeren.
Standensamenleving Stand wordt bepaald door afkomst, familie en bezit. Hoe hoger de stand hoe meer politieke macht.
Standplaatsgebondenheid De beïnvloeding van ieders kijk door de eigen achtergrond, zoals leeftijd, sekse, geloof en land waar men woont
Standrecht Snelle berechting van zowel militairen als burgers door militaire rechters of politie in oorlogstijd of noodsituaties.
Stapelmarkt Handelsstad, meestal ook havenplaats, die het recht had goederen aan te voeren en op te slaan voor ze werden doorverkocht. Het stapelrecht was voor middeleeuwse steden heel belangrijk. Amsterdam dankte er zijn bloei aan.
Stasi Afkorting voor Ministerium für Staatssicherheit. Deze Geheime dienst van de DDR hd duizenden mensen in dienst, bespioneerde en intimideerde haar eigen bevolking. Onder minster Erich Mielke werd de Stasi een 'staat in een staat'.
Staten (Gewestelijke) de vergadering van afgevaardigden van steden, geestelijkheid en adel in een bepaald gewest die bijvoorbeeld over de toekenning van bede( verzoeken om geld door de landsheer) besliste. de Gewestelijke Staten van Holland en Zeeland waren de ruggengraat van de Opstand aldaar. In het algemeen waren de Gewestelijke Staten de krachtigste hoeders van het particularisme. In de Republiek werden zij dragers van de soevereiniteit.
Staten Generaal

Onder Filips II was het de vergadering van de afgevaardigden van de zeventien gewesten. Na het ontstaan van de Republiek werden er van de zeven gewesten afgevaardigden gezonden naar de vergadering. Het hoogste gezag in een staat. In de Republiek en ook in het huidige Nederland (Eerste en Tweede Kamer).

Nederlandse volksvertegenwoordiging opgericht in 1814. Parlement genoemd, de eerste en tweede Kamer.

Staten-Provinciaal Algemene vergadering van een gewest of provincie, bestaande uit voornamelijk door adel en geestelijkheid gekozen leden, ook wel gewestelijke Staten genoemd. Tegenwoordig heten ze Provinciale Staten en mag iedereen de leden ervan kiezen. De Provinciale Staten kiezen op hun beurt de leden van de Eerste Kamer (getrapte verkiezingen).
States'Rights-traditie Nadruk op de rechten van de afzonderlijke deelstaten, tegenover de macht van de federale overheid. Oorspronkelijk door Jefferson verwoord; vanaf Andrew Jackson een hoofdthema van de partij der Democraten.
Status Aparte De eigen positie van Aruba binnen het Koninkrijk der Nederlanden.
Statuut voor het Koninkrijk der Nederlanden Document waarin de verhoudingen tussen de drie delen van het Koninkrijk Nederland werden vastgesteld.
Steekpenningen Vorm van omkoping, waarbij men d.m.v. geldelijk giften onrechtmatig voordeel probeert te behalen.
Steentijd Deze wordt onderverdeeld in a) Oude Steentijd: Paleolithicum; b) Midden Steentijd: Mesolithicum; c) Nieuwe Steentijd: Neolithicum.
Stempelen Het laten afstempelen door een werkloze van zijn arbeidskaart als bewijs dat hij inderdaad niet werkt.
Stereotype Beeld van een bepaalde bevolkingsgroep dat met de werkelijkheid weinig of niets te maken heeft.
Steuntrekker Iemand die een werkeloosheidsuitkering krijgt.
Stichting van de Arbeid Overlegorgaan waar werknemers en werkgevers overleggen over de arbeidsvoorwaarden. Tussen 1945 en 1950 belangrijk adviesorgaan van de regering op sociaal en economisch gebied. Onderdeel van de PBO.
St-Michielsgestel Gijzelaarskamp waar de doorbraakgedachte en het idee van de naoorlogse vernieuwing van samenleving en politiek gestalte kreeg in het initiatief tot de Nederlandse Volksbeweging (NVB).
Strafkamp Concentratiekamp waarin politieke gevangenen, vaak naast criminelen, onder zeer zware omstandigheden dwangarbeid moesten verrichten.
Strafrechtspraak Recht met betrekking tot strafbare feiten en de daaraan verbonden sancties.
Strategie Wat leiders met de oorlog willen bereiken en hoe die in grote lijnen moet worden gevoerd.
Stresa Plaats in Italië waar in 1958 de grote lijnen van het gemeenschappelijk Europees landbouwbeleid werden vastgelegd.
Stroming Grote groep mensen met dezelfde ideeën, bijvoorbeeld op politiek gebied.
Strooibiljetten Vel papier met informatie om mensen ergens van op de hoogte te brengen of toe aan te sporen. In WO II in enorme aantallen boven Duitsland uitgeworpen door Geallieerde vliegtuigen.
SU (Sovjet Unie) Naam die de Russische communisten in 1922 aan Rusland gaven.
Subsidiariteitsbeginsel Het principe waarop de katholieken hun zuil baseerden; ze haalden het uit de Pauselijke brief 'Rerum Novarum'(1891); de staat moet zich alleen bemoeien met zaken die lagere organen niet zelf aankunnen; daarmee is de staat veel minder belangrijk dan in de opvattingen van de socialisten. Het lijkt sterk op het protestants beginsel van soevereiniteit in eigen kring; bij katholieken is het Subsidiariteitsbeginsel gekoppeld aan het corporatisme.
Sudeten-Duitsers Inwoners van Sudetenland, een deel van Tsjecho-Slowakije, die de Duitse taal spraken. Zou een belangrijke rol spelen bij het verraad van München.
Suez-crisis In 1956 werd Nasser president van Egypte. Hij nationaliseerde het Suez -kanaal en sloot het voor schepen die naar Israël gingen. In samenwerking met Frankrijk en Groot-Brittannië begon Israël een oorlog tegen Egypte en bezette de Gaza-strook en de Sinaï-woestijn. Groot-Brittannië en Frankrijk stuurden troepen naar het Suez-kanaal en bombardeerden Port Said. Onder druk van de Sovjet-Unie en de VS trokken Groot-Brittannië en Frankrijk hun tropen terug.
Suikercontracten Overeenkomsten tussen het gouvernement en de suikerondernemers. In het contract verplichtte het gouvernement zich suikerriet te laten aanplanten. De ondernemer verplichtte zich de suiker tot eindproduct te verwerken, waarna het tegen een vooraf bepaalde prijs door het gouvernement werd afgenomen.
Suikerwet Wet uit 1870 waarin de geleidelijke terugtrekking van het gouvernement uit de suikercultuur werd vastgelegd.
Sultan Leider van het Turkse Rijk tot de stichting van het moderne Turkije. Vorst van een islamitisch land of gebied.
Supranationaal Iets dat boven de belangen en de macht van aparte staten uitgaat.
Swingjeugd (Derde Rijk) Jongeren die zich niet aan wilden passen aan de nazi's en Amerikaanse jazz (muziek en dans) bleven bewonderen.
Symbool Zichtbaar iets wat in werkelijkheid moeilijk of niet is uit te beelden. Bijvoorbeeld een zwaard als teken van macht.
Synode Hoogste gezags - en bestuursorgaan van de gereformeerde en hervormde kerk, bestaande uit vertegenwoordigers van plaatselijke kerkgenootschappen.