We hebben 148 gasten online

Gitta Sereny: waarom begaat een mens zulke zware misdaden?

Gepost in Blog

   

Het is opmerkelijk dat ik in mijn boekenkast drie boeken van Gitta Sereny heb, die alle drie onderwerpen behandelen die mij als historicus raakten. Bij de bedoelde drie boeken blijkt dat Sereny zich heeft laten leiden door de vraag waarom ?  

In een interview met Bas Heijne zegt hij over Sereny: ´Haar zoektocht naar het waarom doet haar mensen opzoeken die meestal veilig gerangschikt worden onder de abstracte noemer van het kwaad.´

 

Eerst iets over de persoon Gita Sereny. Zij is geboren in Wenen op 13 maart 1921. Haar vader is een Hongaar, haar moeder is van oorsprong Duitse. Haar vader stierf toen Gitta nog maar 2 jaar oud was. Ze wordt op een Engelse kostschool geplaatst. In 1934 op weg met de trein terug naar Engeland (terugkerend van een vakantie) bleef haar trein met pech staan in Neurenberg.  Daardoor kreeg ze via het Rode Kruis de mogelijkheid plaats te nemen op de toeschouwerstribune van het nazipartijcongres dat plaats vond.  Een en ander maakte een overweldigende indruk op haar en zij noemde dat bij terugkomst in Engeland ´de gelukkigste dag´.  Haar schooljuf gaf haar daarop `Mein Kampf´ te lezen omdat ze tenminste zou leren begrijpen waarvan ze getuige was geweest.

 Haar moeder was actrice en Gitta wilde net als haar moeder actrice worden. Ze werd op 14 jarige leeftijd aangenomen op de academie van Max Reinhardt.

Toen in 1938 de Anschluss plaatsvond was haar moeder verloofd met de econoom Ludwig van Mises, een jood. Hij woonde in Zwitserland en de Nazi´s waren van plan om Gitta´s moeder te arresteren, om zo Gitta´s stiefvader, die als gevaarlijk werd beschouwd, naar Wenen te halen. Gitta en haar moeder vluchtten naar Zwitserland. Het beviel Gitta op de school waarnaar ze toe was gestuurd helemaal niet en ze besloot naar Parijs te gaan. Daar werkte ze in de eerste jaren van de oorlog met kinderen die in de steek waren gelaten of hun ouders verloren hadden. Doordat een Duitse officier van de Inlichtingendienst haar waarschuwde dat ze gevaar liep (ze had een Engelse piloot geholpen) kon ze vluchtten. Te voet trok ze de Pyreneeën over en vanuit Spanje reisde ze per schip naar de Verenigde Staten. De rest van de oorlog bracht ze daar door, waar zij lezingen hield en propagandateksten schreef voor het Office of War Information.

Ze meldde zich aan bij de UNRRA ( United Nations Relief and Rehabilitation Administration) en nog voor het einde van de oorlog keerde ze terug. Bij haar werk stuitte ze bij toeval op een immens probleem. De nazi´s hadden zo´n 250.000 kinderen gestolen van hun natuurlijke ouders - vanwege hun ´arische´ uiterlijk in Oost-Europa en ze vervolgens ondergebracht bij Duitse pleegouders. Via het Rode Kruis werd geprobeerd hun echte ouders te achterhalen. Lukte dat niet dan probeerde men deze bij dorpelingen onder te brengen. 

Zelf verklaart Sereny haar belangstelling voor juist de nazi-leiders uit haar ervaringen in 1945, toen zij als Child Welfare Officer in de Amerikaanse zone van het verslagen Duitsland de zorg kreeg over de kinderen die in o.a. in Dachau gevangen hadden gezeten. ´Die kinderen hadden gruwelijkheden gezien en ook zelf moeten doen om te overleven. Velen van hen hadden hun ouders zien sterven. Dit waren kinderen van dertien die geestelijk volkomen vervreemd waren geraakt van hun omgeving. Het enige wat ze wilden was degenen pijn doen die hun pijn hadden gedaan. Je zag het aan hun verkrampte gezichten, aan hun lichaamshouding, je kon ze s´nachts horen schreeuwen in hun slaap´. (Interview B.H.).

De oorsprong, hetgeen Gitta Sereny daarna heeft gedaan, ligt in haar ervaringen met die verloren kinderen. Gitta Sereny heeft sinds de jaren zestig in diverse kranten gepubliceerd zoals de Times, de Independent, Die Zeit en Le Nouvel Observateur.

Sereny is vooral bekend door de drie boeken waarover ik in de inleiding al sprak. Twee boeken gingen over de  nazi´s Frans Stangl en Albert Speer en het derde boek over Mary Bell.

 

 Het boek ´De Duisternis tegemoet´ Bekentenissen van Franz Stangl gaat over diens tijd als commandant van het vernietigingskamp Treblinka en zijn verantwoordelijk voor de dood van minstens 900.000 mensen. Toen Sereny Stangl interviewde zat deze een levenslange gevangenisstraf uit waartoe hij in 1970 was veroordeeld. Stangl was een politieambtenaar met beperkte intellectuele vermogens. Ze voerde wekenlange gesprekken met hem, zijn familie en met overlevenden waarbij Sereny Stangl toont zoals hij zichzelf zag en zoals hij door vele anderen werd gezien. Het is een poging om antwoord te vinden op de vraag hoe gewone mensen veranderen in werktuigen van zulk onvoorstelbaar kwaad. Teneinde hun daden en motieven beter te kunnen begrijpen

Het is nog steeds een raadsel hoe een excellente cultuur als de Duitse , deze oude, voornamelijk christelijke natie , tot zulke verschrikkingen in staat was.

Wat haar boeken over Stangl en Speer schokkend maakt, zijn juist niet zozeer de misdaden van de nazi´s maar de al te menselijke details in de levens van deze misdadigers. Zowel Stangl als Speer kwamen uit gezinnen waarin de ouders hun kind afwezen. Stangl vertelde aan Gitta Sereny een veelzeggende jeugdherinnering. Als klein jongetje liep hij op een ochtend op zijn nieuwe pantoffels de sneeuw in. Even voelde hij zich de koning te rijk totdat hij in de verte zijn vader zag naderen. Zijn vader die hem voor de zoveelste keer een afranseling kwam geven, tot bloedens toe. In de verbeeldingswereld van dat jongetje zegt Sereny zie ik niets kwaads, en toch groeide het op tot een monster. Ouders hebben een beslissende invloed op het beeld dat een kind van zichzelf heeft.

Maar Sereny ging uiteindelijk op zoek naar een schuldbekentenis. Van Stangl krijgt ze tenslotte wat zij verlangt. In hun laatste gesprek verklaart de ex-kampcommandant zichzelf schuldig, niet omdat hij persoonlijk iemand zou hebben gedood of zelfs maar mishandeld, maar omdat hij destijds in Treblinka was geweest en was blijven leven. Ongelooflijk maar waar Stangl sterft negentien uur na deze bekentenis aan een hartstilstand.

In het boek ´Albert Speer´ Verstrikt in de waarheid wordt Sereny bijna een huisvriendin van Speer (na diens vrijlating uit Spandau), met alle risico´s van dien. Je kunt volgens Sereny geen goed boek schrijven zonder een persoonlijke relatie met hen aan te gaan. Daarbij kan van vriendschap geen sprake zijn, daar moet je teveel afstand voor in acht nemen. Dat is de discipline die serieuze journalistiek vereist. Sereny´s methode is een mengeling van welwillendheid en onverzettelijkheid. Speer, die zijn algemene schuldbekentenis vaak gebruikte om zijn specifieke kennis van nazi -misdaden te verdoezelen, krijgt alle ruimte om zijn verhaal te vertellen, maar nergens laat Sereny hem wegkomen met verdraaiingen van de feiten en tegenstrijdigheden waardoor het beeld ontstaat van een man die, alle mea culpa´s ten spijt, zijn eigen betrokkenheid bij de verschrikkingen van de Holocaust maar moeilijk onder ogen kan zien. Aan de hand van Speers portret geeft Sereny een haarscherpe kijk op de hele nazi-top. En ze dringt daardoor diep door in de strijd tussen waarheid en leugen in het leven van Speer. Het blijft een worsteling met schuld en waarheid, die er vooral op neer komt dat Speer het verschrikkelijkste geheim van het derde Rijk nooit had willen weten, ondanks het sterke vermoeden dat er iets te weten viel.

 

Het derde boek van Gitta Sereny ´Schreeuw om hulp´ is het verhaal van Mary Bell, een kind dat doodde. In dit derde boek staat ook de persoon van het beschadigde kind centraal. Mary Bell vermoordde als 10-jarige meisje twee jongetjes . Waarom?

Sereny geeft aan dat Mary Bell een afschuwelijk zelfbeeld had van zichzelf en heeft het onvoorstelbaar hard te verduren gekregen. Haar moeder een prostituee, heeft tot vier keer geprobeerd haar te vermoorden en liet haar als kleuter seksueel misbruiken door haar klanten. Mary Bell komt zelf aan het woord. Even nauwgezet als in de andere twee boeken dringt Sereny in haar gesprekken met Mary door tot de duistere kern van haar jeugd. De misdaden van het kind, de moord op twee jongetjes die ze nauwelijks kende, krijgen een beklemende achtergrond van verwaarlozing en seksueel misbruik en onderdrukte agressie.

Al in 1972 publiceerde Sereny een boek over de rechtszaak . Twee Engelse schoolmeisjes werden ervan beschuldigd vlak achter elkaar twee kleine jongetjes te hebben vermoord. Het boek gaat vooral over Mary Bell die als hoofddader werd beschouwd en als 11-jarige tot levenslang werd veroordeeld. Haar vriendinnetje werd vrijgesproken, omdat zij niet meer als een meeloopster werd beschouwd. In 1980 kwam Mary Bell na twaalf jaar te zijn opgesloten vrij. De eerste vier jaar daarvan zat Mary op een tuchtschool waar ze het enige meisje tussen jongens was. Daarna werd ze in diverse vrouwengevangenissen opgesloten.

De zaak hield Sereny al dertig jaar bezig. Vandaar dat Sereny niet aarzelde om een nieuw boek over Mary Bell te schrijven. Maar Mary Bell moest het er mee eens zijn omdat het voor haar gevaarlijk was en voor haar dochter die inmiddels 11 jaar was en niet op de hoogte was van het verleden van haar moeder. Volgens Sereny kan een klein meisje makkelijker met deze gruwelijke dingen omgaan dan een meisje in de puberteit, maar een ieder kan zich voorstellen hoe moeilijk het is om je kind te vertellen over wat je hebt gedaan, ook al is het dertig jaar geleden.

Mary wilde met Sereny praten om twee redenen: ze zocht een katarsis. Mensen zoals zij moeten praten, ze zijn zo verschrikkelijk alleen. En haar tweede reden was geld, want ze had geld nodig om een normaal leven te kunnen leiden en zich anoniem ergens te kunnen vestigen. Dat is haar uiteindelijk gelukt. Alleen Mary wordt verteerd door schuldgevoelens en worstelt met de herinnering aan haar moeder.

Toen de Engelse pers er achter kwam dat Mary Bell betaald werd voor haar medewerking sprak men er schande van en ontstond er een heksenjacht op haar. Maar Sereny vond het niet meer dan vanzelfsprekend omdat zonder de medewerking van Mary Bell het boek niet had kunnen worden geschreven.

Terug naar het boek. In ´Schreeuw om hulp´ probeert Sereny een actueel probleem te doorgronden namelijk de toenemende criminaliteit onder jongeren, steeds jongere kinderen die steeds gewelddadiger worden. Hoe komt dat?

Het boek maakt duidelijk dat Mary en haar vriendinnetje, gevoed door een moeilijk te vatten agressie, elkaar opstookten. En er was niemand die ingreep. Integendeel zelfs. Geïsoleerde mensen zoeken communicatie op een gewelddadige manier. Ze zoeken contact door middel van extreme handelingen. Sereny brengt uiteindelijk Mary Bell tot een bekentenis dat zij alleen de jongetjes heeft gewurgd. Maar gebeurde dat willens en wetens? Sereny heeft daar haar twijfels over.

Mary Bell vertelde Sereny dat ze in de periode van de moorden bij het werk van haar moeder als hoer werd ingeschakeld en als speeltje voor pedofielen diende. De moeder wordt op vele plaatsen in het boek als de eigenlijke dader neer gezet. Uiteindelijk schrijft Sereny dat Mary geen moordenares was, maar een ernstig gestoord kind dat door niemand werd geholpen. Ze zou zich niet van het kwaad bewust zijn geweest en wilde ook geen kwaad doen. Het zou wanhoop zijn die haar tot haar daden zou hebben gedreven.

Dat in Engeland kinderen van tien worden berecht als volwassenen noemt Sereny onvoorstelbaar en noemt het strafrechtelijke systeem wreed.  Kinderen zijn in onze tijd eerder volwassen en Sereny is van mening dat je kinderen van een jaar of dertien moreel aansprakelijk kunt stellen voor hun daden, ook al moet je ze blijven behandelen als kinderen. Kinderen vanaf die leeftijd moeten gestraft worden anders kunnen ze niet begrijpen wat ze verkeerd doen. Maar ze kunnen niet bestraft worden zonder ze ook te helpen.

Sereny werd in al haar boeken gedreven door ´a need, a drive to know'. Niet alleen voor haarzelf maar ook voor ons. Rita Sereny overleed op 19 juni 2012 op 91-jarige leeftijd.

Jo Swaen 26 mei 2013

Geraadpleegde bronnen: 

 Sereny, Gitta: Albert Speer Verstrikt in de waarheid ISBN 9789025499921 Uitgeverij Olyiiimpus.

Sereny, Gitta: De duisternis tegemoet. Bekentenissen van Franz Stangl. ISBN 9789027413321 Uitgeverij Spectrum.

Sereny, Gitta: Schreeuw om hulp. Het verhaal van Mary Bell, een kind dat doodde. ISBN 9789050184045 Uitgeverij Balans.

Heijne Bas: NRC 17 oktober 1998 Z 5  ´Moordenaars zijn verschrikkelijk alleen´.

Capel, Theo: Volkskrant 18 december 1998 Een ernstig gestoord kind.

Heumakers, Arnold: NRC 1 december 2000 Dieptepeiling in duisternis. Gitta Sereny over de trauma´s van het twintigste-eeuws Duitsland