We hebben 224 gasten online

Deel 2: Ontwikkelingen die leiden tot de Tweede Wereldoorlog

Gepost in Blog

 Bezette gebieden in Europa 1942

Het dictaat van Versailles legde de kiem voor de Tweede Wereldoorlog

Tijdens het in 1815 gehouden Wener Congres probeerden de grote rijken het machtsevenwicht in Europa, na de nederlaag van Napoleon te herstellen. Het zou bijna een eeuw duren maar uiteindelijk zouden de grote rijken het onderspit delven en het machtsevenwicht verdween door het ontstaan van de eerste wereldoorlog. Deze bijdrage gaat over de ontwikkelingen die uiteindelijk , na het Verdrag van Versaillles, tot de Tweede Wereldoorlog zouden leiden.

 

Spotprent waar President Wilson, de Franse premier Daladier en de Britse premier Loyd George Duitsland naar de guillotine voeren.

De overwinnaars bijeen in Versailles

De geallieerden hadden met Duitsland op 11 november 1918 een wapen -stilstand gesloten. De Duitse troepen werden onthaald alsof de overwinning was behaald. Maar uiteindelijk bleek Duitsland de grote verliezer te worden. Psychologisch voor de Duitsers ook niet te volgen. In maart 1918 had Duitsland in het Oosten een overwinning behaald.

 

Die overwinning werd bezegeld door de Vrede van Brest-Litovsk waarbij door Lenin c.s. grote gebieden aan Duitsland werden afgestaan. Acht maanden later bleek dat ze de oorlog verloren hadden.President Wilson van de VS kwam naar Europa om deel te nemen aan de vredesbesprekingen. Hij had een 14-puntenplan ontwikkeld en werd in Europa als een held toegejuicht.

Presidents Wilsons veertien punten plan

President Wilson van de Verenigde Staten

Belangrijkste punten:

  • Oprichting Volkenbond ter voorkoming van oorlog
  • Vrijheid van scheepvaart op zee
  • Het recht van elk volk op de stichting van een eigen staat; dekolonisatie
  • Openbare vredesverdragen. Dus geen geheime diplomatie
  • Streven naar ontwapening
  • En nog een aantal wenselijke territoriale zaken

De overwinnaars in Europa: Clemencau en Loyd George

Clemencau eerste minister van Frankrijk

  • De Fransen wilden revanche en hun verloren gebied Elzas-Lotharingen terug naar Frankrijk. Begrijpelijk ook want voor de tweede maal waren ze door Duitsland aangevallen. Ze wilden dat in de toekomst voorkomen.

 Loyd George prime-minister van Engeland

  • Loyd George was soepeler dan Clemanceau, maar had geografisch gezien een voordeel ten opzichte van Frankrijk. Hij steunde in grote lijnen Wilson maar realiseerde zich dat het verdrag een ernstige bedreiging vormde voor de toekomstige vrede door hetgeen men van Duitsland eiste.

Einde van het machtsevenwicht in Europa

  • Bij het Congres van Wenen in 1815 hadden de grote rijken geprobeerd het machtsevenwicht in Europa te herstellen na de nederlaag van Napoleon. Uiteindelijk leidde het tot het uiteenvallen van die rijken.
  • De uitkomst van de Eerste Wereldoorlog leidde tot de ineenstorting van Tsaristisch Rusland, het uiteenvallen van Oostenrijk-Hongarije, het ineenstorten van het Turkse Rijk tot het rompstaatje Turkije en Duitsland.

Gebieden die Duitsland moest afstaan

Maatregelen tegen Duitsland in het verdrag van Versailles:

  • Duitsland moest gebieden afstaan.
  • Het werd Duitsland verboden een leger te hebben. Duitsland mocht enkel een politieleger hebben van 100.000 man. De vloot moest worden afgestaan.
  • Duitsland moet alle koloniën afstaan: Togo en Kameroen, de gebieden in Oost- en Zuidwest-Afrika, enkele eilanden in de Stille Oceaan en bezittingen in China.
  • Gedurende 15 jaar mag Duitsland geen troepen stationeren op de linker Rijnoever en in een strook van 50 km op de rechter Rijnoever.
  • Duitsland moest een schadevergoeding betalen van 132 miljard Goudmark.

Rusland werd geïsoleerd

  • Rusland had gemene zaak gemaakt met de Centralen en moest daarvoor worden gestraft. Lenin had met Duitsland het verdrag van Brest-Litovsk gesloten en grote gebieden afgestaan aan Duitsland.
  • In het vredesverdrag van Versailles werd dat gecorrigeerd door een gordel van staten rondom Rusland te laten ontstaan (cordon sanitair)die als het ware een buffer vormden tegen de uitbreiding van het communisme.
  • Daarnaast was men in Europa bang dat de Russische revolutie zou overslaan naar andere Europese landen. De communisten preekten de wereldrevolutie en door de onzekere politieke en economische situatie in tal van Europese landen was er sprake van revolutionaire opstanden. 

Cordon Sanitair rond Rusland om het communistische gevaar in te dammen

 Kaart van Europa in 1920

 Angst voor communistisch Rusland

De geallieerden besloten om een cordon sanitair rond Rusland te maken door een aantal nieuwe staten te vormen. Zo ontstonden Finland, Estland, Letland, Litouwen, Polen, Tsjecho-Slowakije en Hongarije 

De ontwikkelingen in de Republiek van Weimar 1918-1933

In november 1918 werd Duitsland overrompeld door een reeks gebeurtenissen met een revolutionair karakter. De belangrijkste daarvan waren:

  • muiterij en staking
  • val en vlucht van de keizer
  • ontstaan van de republiek
  • een nieuw (socialistisch) bewind
  • wapenstilstand (11 november 1918)
  • Spartakisten-opstand (links)
  • Kapp-putsch in Berlijn (rechts)

Weimar Republiek was democratisch maar de oude machten bleven bestaan

 Republiek van Wiemar

  • Duitsland was nu een republiek (voor het eerst) en kreeg een zeer democratische grondwet (ook voor het eerst). Friedrich Ebert, de rijkskanselier, werd nu rijkspresident. Zijn democratische bevoegdheden waren wel niet groot, maar hij werd opperbevelhebber van het leger en mocht, als de veiligheid en de orde van het land in gevaar waren, buiten de volksvertegenwoordiging om, door noodverordeningen regeren. Hitler zou daar later gebruik van maken. Duitsland behield zijn federatieve opbouw: bleven 16 landen bestaan met Pruisen als voornaamste staat (2/3 deel van de bevolking en grondoppervlakte van heel Duitsland).
  • De nieuwe grondwet voerde de evenredige vertegenwoordig in, met als gevolg het bestaan van veel partijen.  Duitsland werd een partijenstaat, waarin alleen een coalitie van partijen een regering kon vormen. Gevolg: veel kabinetscrises en regeringswisselingen in 15 jaar 20 ministeries.
  • In militaire kringen rond de generaal Ludendorff ontstond de dolkstootlegende: Duitsland is nooit verslagen aan het front, maar door een dolkstoot in de rug geveld; het waren de Novembermisdadigers, muiters,  stakers Spartakisten, ja alle socialisten en de regering, die Duitslands ondergang hadden bewerkt.
  • Tijdens het bestaan van de Republiek  van Weimar werden de politieke tegenstellingen steeds groter, er was nauwelijks ruimte meer voor gematigde middengroepen. Linkse en rechtse partijen namen in kracht en omvang toe, en zetten zich steeds meer tegen elkaar af. 
  • Der Kaiser ging, die Generale blieben´. Na de Spartacus opstand zagen de gematigde socialisten in dat zij de steun van de generaals (rechts en nationalistisch) nodig hadden.
  • De oude machthebbers, de Junkers (grootgrondbezitters), behielden hun machtspositie.

Links en Rechts in de Weimar-Republiek

Trefwoorden voor rechts zijn:

  • verheerlijking van de oorlog
  • dolkstoottheorie (is echter een legende)
  • oorlogsinspanningen nodig ter zelfverdediging
  • tegen internationale verdragen en afspraken
  • het Duitse ras is belangrijk
  • het kapitalisme moet worden bevorderd 

Trefwoorden voor links zijn:

  • Duitsland is militair verslagen
  • antimilitarisme
  • vóór de Volkenbond
  • internationale verdragen nakomen
  • streven naar een verenigd Europa
  • vóór de vrijheid van de vrouw.

Herstel van de economische kringloop

  • Jaarlijks zou 2 miljard aan herstelbetalingen moeten worden betaald. Maar de Duitse regering werkte niet mee, inde nagenoeg geen belastingen, zodat de schatkist leeg was en bleef.
  • Wanneer er geld nodig was, liet de regering papiergeld drukken dat niet gedekt was, zodat de inflatie per maand toenam.
  • In 1923 bezetten België en Frankrijk het Roergebied omdat Duitsland de herstelbetalingen niet voldeed.
  • Door het plan van Dawes werd de internationale economische kringloop hersteld en werd in Duitsland een nieuwe munt ingevoerd. Leningen van de VS aan Duitsland waren kortlopende leningen. Het Youngplan kwam tegemoet aan Duitsland door de herstelbetalingen over een langere duur te laten lopen.
  • De Weimarrepubliek beleefde een economische opleving tot de beurskrach van 1929 op Wall Street. De kortlopende leningen werden teruggevorderd en de economische crisis trof nu Europa en Duitsland.

Vier oorzaken:

  1. De economische crisis en de sociale gevolgen daarvan.
  2. De verloren oorlog en de Vrede van Versailles.
  3. Het gebrek aan democratische traditie.
  4. De vijandschap van de oude machtselites

Drie gevolgen:

  1. De politieke tegenstellingen tussen links en rechts namen toe. Een meerderheden in het parlement was moeilijk te bereiken waardoor de Rijkskanselier via noodverordeningen regeerde.
  2. De communisten aan de linkerzijde kreeg steeds meer aanhang
  3. De opkomst van een nieuwe partij de NSDAP onder leiding van Hitler

Opkomst van de NSDAP onder leiding van Adolf Hitler

  • De Duitse Arbeiders Partij (DAP) veranderde in NSDAP:Nationaal Socialistisch Duitse Arbeiderspartij.
  • In september 1919 was Hitler lid geworden van deze partij.
  • Op 9 november 1923 probeerde Hitler een staatsgreep te plegen in München. Poging mislukte en Hitler werd gevangenisstraf opgelegd. Tijdens deze gevangenisstraf schreef Hitler zijn boek ‘Mein Kampf’ waarin hij al zijn doelen beschreef. Hitler nam zich voor via parlementaire weg de macht te veroveren.
  • Tot 1929 bleef de NSDAP een kleine partij, maar dat veranderde door de economische crisis. Vanaf okt. 1929 nam macht van NSDAP steeds meer toe.
  • In september 1930 werd de NSDAP de tweede partij van Duitsland met 107 van de 577 zetels in de Rijksdag.
  • Bij de verkiezingen van 1932 werd de NSDAP de grootste partij met 230 zetels, maar president van Hindenburg weigerde Hitler tot rijkskanselier te benoemen.
  • Bij nieuwe verkiezingen in 1932 verloor de NSDAP enige aanhang. Von Papen (Duits Nationale Volkspartij) lukte het echter om de Rijkspresident zover te krijgen dat hij Hitler op 30 januari 1933 benoemde tot Rijkskanselier(Von Papen dacht Hitler in toom te kunnen houden).

Kenmerken nationaalsocialisme

  • Leidersbeginsel. Piramidale gezagsstructuur. Bevelsstructuur.
  • Verheerlijken van geweld.
  • Nationalistisch.
  • Militaristisch.
  • Revanchistisch.
  • Antidemocratisch, antiliberaal, anti-parlementair, antisemitisch
  • Streefde naar ‘Geleichschaltung’
  • Afkeer van het Bolsjewisme

Hulpmiddelen om doelen te bereiken

  • Oprichting Stürmabteilung (SA), bruinhemden, onder leiding van Ernst Röhm. Het partijleger van de NSDAP.
  • Oprichting Schuzstaffel (SS), zwarthemden, onder leiding van Heinrich Himmler was oorspronkelijk bedoeld ter bescherming van Hitler.
  • Propagandamachine onder leiding van Joseph Goebbels.

Duitsland wordt een totalitaire staat.

  • Brand in het Rijksdaggebouw. Hitler stelde noodmaatregelen in.
  • Hitler diende in maart 1933 de Machtigingswet in waarbij hij  in feite het parlement buiten spel zette.
  • Hitler schreef meteen in voorjaar van 1933 nieuwe verkiezingen uit. Hij bezat nu de absolute meerderheid in het Parlement door de steun van de Zentrumpartij en de DNVP.
  • De ‘Gleichschaltung’ werd doorgevoerd waardoor alles moest voldoen aan nationaalsocialisme. Politieke tegenstanders verdwenen naar o.a. Dachau. 
  • Eind juni 1934 ‘Nacht van de Lange Messen’ waarin Hitler afrekende met Ernst Röhm, leider van de SA. De SA werd bij het Duitse leger gevoegd. Ook tal van andere vermeende tegenstanders werden geliquideerd.
  • 2 augustus 1934 overleed president Hindenburg. Hitler nam het presidentschap op zich en werd daarmee alleenheerser ‘Führer‘ van Duitsland.
  • September 1935 De rassenwetten van Neurenberg. Daarmee werd een begin gemaakt met uitsluiting van Joden uit het openbare leven.
  • ‘Reichskristallnacht’ een door Goebbels opgezette pogrom tegen de Joden op 9 en 10 november 1938.

Hitler bracht zijn aanspraken op Duits-sprekende gebieden in praktijk

  • In 1935 wordt het Saargebied na een volksraadpleging bij Duitsland gevoegd.
  • Op 7 maart 1936 trekken Duitse troepen het gedemilitariseerde Rijnland binnen. Engeland en Frankrijk laten dit toe.
  • Oostenrijk wordt in maart 1938 bij Duitsland gevoegd. (Anschluss).
  • Overeenkomst van München. September 1938 Frankrijk (Daladier) en Engeland (Chamberlain) gaan op voorstel van Italië (Mussolini) akkoord dat Sudetenland aan Duitsland (Hitler) wordt gegeven. Dit werd besloten zonder Tsjecho-Slowakije ook maar iets te vragen. Wordt later ook wel ‘Het verraad van München’ genoemd. Chamberlain spreekt over ‘Peace in our Time’. 
  •  De toegevende politiek 'Appeasement-politiek' genoemd, had als doel vrede te verzekeren. De Engelse premier Chamberlain geloofde daar echt in. De werkelijkheid was echter anders. Binnen een jaar zou de oorlog toch uitbreken. Op 15 en 16 maart 1939: Nazi-Duitsland bezet toch Tsjechië en Slowakije. Tjsechië wordt het protectoraat Bohemen en Moravië.
  • Augustus 1939 Duitsland sluit een niet-aanvalsverdrag met de Sovjet-Unie waarbij in een geheime clausule Polen onderling werd verdeeld (Van Ribbentrop-Molotov Pact).

1 september 1939 uitbreken Tweede Wereldoorlog

Achtereenvolgens veroverde Duitsland:

  • 1 september 1939 Polen
  • april 1940 Denemarken en Noorwegen
  • mei/juni 1940 Nederland, België en Frankrijk
  • daarna probeerde Duitsland de Slag om Engeland te winnen, maar slaagde daar niet in.
  • 22 juni 1941 inval in de Sovjet-Unie

 Verschuivende grenzen door Duitse oorlogsvoering

 

Europa in 1939

Europa in 1942

Duitsland en de onvoorwaardelijke overgave 8 mei 1945

 

Het Oostfront

 Het Westfront

Volgende deel: De gevolgen van de Tweede Wereldoorlog

 Zie voor het vervolg Deel 3 Gevolgen Tweede Wereldoorlog