We hebben 136 gasten online

'Dit is oorlogseconomie, maar zonder een oorlog'

Gepost in Kredietcrisis

Financieel historicus Niall Ferguson over crisis en consumptie

Roel Janssen interview in NRC 31 december 2008

 

De kredietcrisis is een pijnlijk symptoom van de transformatie van de wereldeconomie. Wordt het nóg erger in 2009? Staatsinterventie vertraagt het proces. Maar het blijft een vorm van stervensbegeleiding.

De financiële wereld maakt een evolutionaire schok door die vergelijkbaar is met het begin van de ijstijd of de inslag van een komeet, zegt Niall Ferguson.

Het is even ingrijpend als het moment waarop dinosaurussen plaatsmaakten voor zoogdieren, aldus de Schotse historicus in een telefoongesprek. Als voorbeeld noemt hij de ondergang van de investeringsbanken. De komende maanden zullen veel hedgefondsen en private investeringsmaatschappijen volgen, verwacht hij. Conglomeraten als Citigroup en UBS hebben geen toekomst meer en zullen worden gesplitst.

Rekent u Bernard Madoff, de man die naar eigen zeggen 50 miljard dollar vermogen van beleggers heeft verspeeld, tot een slachtoffer van deze evolutie?

Iedere financiële luchtbel trekt oplichters aan zoals nectar bijen aantrekt. Stijgende beurskoersen maken mensen lichtzinnig. Ze verliezen hun kritische vermogen en denken dat Mr. Madoff een betrouwbaar persoon is. Mij doet hij denken aan een partner van het advocatenkantoor Flywheel, Shyster & Flywheel uit een film van Groucho Marx.

Zijn mensen collectief verblind geraakt?

Er zit veel irrationaliteit in de manier waarop financiële markten werken. Het kuddegedrag werkt in twee richtingen, zowel omhoog als omlaag. Als alle mensen tegelijk bij zinnen komen, is dat ook gevaarlijk.

Staan we aan de vooravond van een crisis zoals in de jaren dertig?

Nee, overheden proberen de schok geleidelijk te laten verlopen, zodat deze niet ontaardt in een systeemcrisis. Ingrijpen van de overheid vertraagt het evolutionaire proces, alsof dinosaurussen kunstmatig in leven worden gehouden. Maar het blijft een vorm van stervensbegeleiding. We zijn getuige van een ingrijpende verschuiving in de ecologie van het financiële systeem.

De Amerikaanse centrale bank, de Federal Reserve, heeft de rente naar bijna nul verlaagd. Is Ben Bernanke, de voorzitter van de Fed, de hedendaagse John Law, de financier die in 1720 met speculatie en geldontwaarding voor de eerste grote financiële crisis in de wereld zorgde?

Bernanke heeft de les van de Depressie geleerd. Hij is bezig met grootscheepse geldschepping om de crisis te beheersen. Misschien moet hij nog veel meer doen om de nachtmerrie van deflatie te voorkomen. Anderzijds bestaat het risico dat de Fed teveel geld in de economie pompt en dan krijgt Bernanke het probleem van John Law: het ontstaan van een nieuwe financiële luchtbel.

Wat zou John Law van de huidige financiële crisis vinden?

Law privatiseerde de Franse overheidsschuld door de staatschuld om te zetten in aandelen van de Mississippi Compagnie. De Amerikaanse overheid is nu bezig de schulden van private banken en huizenbezitters op te kopen. Ze verdubbelen in enkele jaren de Amerikaanse federale schuld. Er gebeurt dus precies het omgekeerde van wat Law deed.

Dat leidt op den duur toch tot inflatie?

Daar maak ik me niet zulke zorgen over. We bevinden ons in gevaarlijk terrein wat betreft deflatie. Grondstoffenprijzen kelderen, de recessie zal een tijd duren, de huizenmarkt is ingestort en bedrijven gaan bankroet. Deflatie vormt vooral een bedreiging voor economieën met hoge schulden. De publieke en private schulden van de Verenigde Staten zijn nu groter dan in de jaren dertig.

Ik verwacht dat de deflatie pas in de loop van volgend jaar zal zijn afgewend. De terugkeer van inflatie zal het schuldenprobleem helpen oplossen. Centrale banken kunnen deflatie met geldschepping bestrijden, ze kunnen ook vrij makkelijk overtollige liquiditeit weer afromen.

Kunt u de huidige crisis vergelijken met een crisis uit het verleden?

De Paniek van 1873 was het begin van een lange economische depressie in de Verenigde Staten. Datzelfde jaar brak in Duitsland en Oostenrijk paniek op de beurs uit. In die tijd trof de deflatie de boeren en de grondbezittende klasse, terwijl de opkomende arbeidersklasse profiteerde van dalende voedselprijzen. Deflatie was toen een kwestie van herverdeling van rijkdom van de aristocratie naar de arbeiders. Tegenwoordig heeft een veel groter deel van de bevolking schulden, vooral huizenbezitters. Voor mensen met hypotheekschulden is deflatie uitermate pijnlijk.

Zijn de overheden voldoende alert om een depressie te voorkomen?

Overheden nemen nu oorlogsmaatregelen in de afwezigheid van oorlog. Wat men doet gaat véél verder dan de New Deal (van president Roosevelt in de VS in de jaren dertig, red.). De ministeries van Financiën gedragen zich zoals in 1914 en 1939. Men neemt noodmaatregelen, de banksector is gesocialiseerd, de overheid steekt geld in de auto-industrie, er is sprake van massaal oplopende overheidstekorten in vredestijd. Het is een oorlogseconomie zonder oorlog.

Hoe lang kan dat doorgaan?

Dat hangt er van af hoeveel schuldpapier overheden kunnen uitgeven. Ik verwacht volgend jaar extreme bewegingen in de valuta- en obligatiemarkten. De dollar is nog altijd de spil van de wereldeconomie. Ondertussen draait Bernanke volop aan de geldpersen en dat verzwakt de dollar. Het pond zakt ook in elkaar. Groot-Brittannië is net als IJsland, maar dan groter. Ieder land probeert zijn munt naar beneden te krijgen en zich met een goedkopere munt aan de crisis te ontworstelen. Dat is vergelijkbaar met de jaren dertig. Het is beter om naar een gecoördineerde internationale oplossing te zoeken.

Waaruit moet die bestaan?

Europa moet actiever zijn. Maar Duitsland verkeert in de fase van ontkenning. Het is het bekende verhaal: in een crisis bewegen Europese landen in uiteenlopende richtingen. Duitsland gelooft niet in een Europees stimuleringspakket, ook al staan Duitse banken er slechter voor dan Amerikaanse banken.

Wat is de rol van China en de VS?

Het gevaar bestaat dat de Amerikanen door de crisis hun gedrag veranderen, zonder dat gelijktijdig het gedrag in Azië verandert. De Amerikanen moeten hun schulden verminderen en meer sparen. Als ze dat allemaal tegelijkertijd doen, verdiep je de recessie. Daarom zou het helpen als China meer gaat uitgeven. Maar het is lastig om de Chinezen aan therapeutisch shoppen te krijgen. Daar is een nog grotere gedragsverandering voor nodig dan voor hogere besparingen in de VS.

Waarom is die Chinese consumptie zo belangrijk?

De groei van de wereldeconomie kan niet langer leunen op de Amerikaanse consument. Met creditcards, schulden en hypotheken hield die de wereldeconomie draaiende. Dat tijdperk is voorbij. Als snelle groei slechts mogelijk is door je diep in de schulden te steken, betaal je daarvoor met de huidige crisis. We bevinden ons nu in het tijdperk van het terugdraaien van de schulden.

Bestaat hiervoor een historische parallel?

Er is nooit eerder een tijdperk geweest waarin de economie zo afhankelijk was van consumptieve schulden. De consumptiemaatschappij is pas na de Tweede Wereldoorlog opgebouwd. Hiervan hebben we nu de grenzen bereikt. Er is maar één alternatief: minder groei.

Wat verwacht u wat dat betreft?

In 2009 is sprake van krimp en in de jaren daarna zal de groei heel gematigd blijven. De afgelopen vijf jaar was de groei in de Verenigde Staten gebaseerd op hypotheekschulden. Als die wegvallen, is de natuurlijke groei van de Amerikaanse economie slechts één procent per jaar. Uiteindelijk is innovatie de enige motor voor groei. Daar moeten we het in de toekomst van hebben.

Wat is uw favoriete crisis?

De crisis van de zomer van 1914, aan de vooravond van de Eerste Wereldoorlog, bevatte alle ingrediënten: gebrek aan geld, langdurige sluiting van financiële markten, radicale reacties van overheden, geopolitieke crisis en oorlog.

Als u die lijn doortrekt naar het heden?

Dit is een gevaarlijke wereld. Er zijn landen waar een economische crisis ernstige politieke gevolgen kan hebben. Bijvoorbeeld in Iran of China. In tijden van economische teruggang nemen overheden vaak hun toevlucht tot beproefde manieren om een crisis het hoofd te bieden. Zoals het aanwakkeren van nationalisme.

Niall Ferguson (1964) is historicus en hoogleraar aan de universiteiten van Harvard, Oxford en Stanford. Zijn recentste boek, The ascent of money (2008), beschrijft de geschiedenis van financiële vernieuwingen en crises.