We hebben 169 gasten online

'Gelijkenis met Grote Depressie is verontrustend'

Gepost in Kredietcrisis

Amerikaanse historicus Robert S. McElvaine over het economische beleid van Hoover, Roosevelt en Obama

Freeks Staps in NRC 10 januari 2009

 

Overconsumptie, geloof in zelfregulering, schulden. De aanloop naar de Grote Depressie vertoont parallellen met wat is uitgelopen op de kredietcrisis. En de gelijkenis gaat verder.

Dear Madam Roosevelt. (...) I am greatly in need of a Coat. If you have one which you have laid aside from last season would appreciate it so much if you would send it to me.

(anoniem, Miami, Florida, december 1934)

Tussen het begin van de Grote Depressie, in 1929, en de Tweede Wereldoorlog stuurden Amerikanen massaal brieven naar het Witte Huis. Vijftien miljoen in totaal, soms helemaal in hoofdletters, vaak vol taalfouten. Brieven vol verwijten (U laat de rijken doen wat ze willen), vol waarschuwingen (dit land is een gigantisch kruitvat, wachtend op iemand die een lucifer afsteekt) en vol wanhoop (wat zou de meest humane wijze zijn om me te ontdoen van mijzelf en mijn gezin?).

Bij het grote publiek zijn de meeste briefschrijvers alleen met hun initialen bekend. Zo heeft de historicus Robert S. McElvaine ze in zijn Down & out in the Great Depression: letters from the forgotten man opgenomen. Hoogleraar economische geschiedenis McElvaine las 15.000 van de brieven, dat had niemand eerder gedaan, en publiceerde het boek in 1983. Het werd een klassieker, de 25ste druk verscheen afgelopen najaar.

Vergelijkingen met de Grote Depressie worden nu weer gemaakt. Aankomend president Barack Obama, die het grootste stimuleringsplan sinds de jaren dertig voorbereidt, zei donderdag dat deze recessie jaren kan doorzeuren en Nobelprijswinnaar voor de economie Paul Krugman schreef deze week dat we er niet omheen moeten draaien: dit lijkt angstwekkend veel op het begin van een tweede Grote Depressie.

McElvaine, 61, wijst eerst op de verschillen. Het welvaartsniveau is nu hoger, sociale vangnetten beschermen beter. Verwacht geen werkloosheid van 25 procent. Maar hij zegt ook het gevoel te hebben alsof hij al jaren een bel aan het luiden is zonder dat iemand oplet. Als ik over de Depressie begon, zeiden mensen: kom op zeg, dat is verleden tijd. We zijn nu verder dan dat. McElvaine noemt het geestig dat hij deze mentaliteit al eens eerder gezien heeft: in de jaren twintig. Zo van: Vergeet traditioneel gedrag zoals sparen, de tijd van eeuwige voorspoed is aangebroken. Er zullen geen regenachtige dagen meer zijn.

The rich are the laziest people in the world. (anoniem, Asbury Park, New Jersey, augustus 1935)

McElvaine heeft als hoogleraar aan de kleine maar goed aangeschreven universiteit Millsaps College in de stad Jackson in de staat Mississippi niet het bereik van Obama of Krugman. Maar hij schreef over de Depressiejaren standaardwerken als The Great Depression en The Depression and New Deal en zijn ster - en die van andere historici - is rijzende, want economen hebben door hun gebrekkige inschattingsvermogen aan status verloren. De tussentijdse balans? Er zijn verontrustende overeenkomsten tussen vandaag en het begin van de Depressie.

McElvaines interesse werd al aan de keukentafel in zijn ouderlijk huis gewekt. Zijn ouders waren twintiger en dertiger tijdens de Grote Depressie, van kinderen kwam het niet. De latere hoogleraar werd geadopteerd toen zijn ouders al op leeftijd waren en hoorde verhalen van weleer. Moeder had geen werk, vader verloor zijn baan in de fabriek na massaontslagen, maar wist later een betrekking als chauffeur te krijgen. Ze kwamen daarmee goed weg.

Now winter is here again and we are suffering of cold, no water in the house, and we are faced to be forced out of the house. (...) Am sick and losing my health, and we are eight people in the family, and where can I go when I dont have money because no one is working in my house.

(E.L., Philadelphia, Pennsylvania, november 1934)

In 1929, het jaar dat de Depressie begon, was de Republikein Herbert Hoover president. In eerste instantie werd hij gezien als de juiste persoon op de juiste plaats, zegt McElvaine. Maar Hoovers rigide opstelling over de zelfredzaamheid van de Amerikanen brak hem snel op. Zo constateerde hij eens over de stijgende werkloosheidscijfers dat mensen hun lucratieve banen hebben opgegeven om op straat appels te verkopen.

Hoovers volhardde dat de economie er op zichzelf goed voorstond; het enige probleem was het verdwenen vertrouwen. Ook Bush heeft lang volgehouden dat de fundamenten van de economie gezond waren. Presidentskandidaat McCain trouwens ook. McElvaine (verklaard voorstander van Obama): Het voornaamste gevolg is dan dat het publiek het vertrouwen in de politici verliest.

Roosevelt legde in 1933 na zijn verkiezing tot president het accent anders. Zijn bekendste citaat is het enige waarvoor we moeten vrezen is de angst zelf, en hij vond er weerklank mee bij een groot publiek .

Roosevelt wist, net als Obama nu, hoop te wekken. Volgens McElvaine hielpen zijn wekelijkse radiotoespraken - om het directe taalgebruik al snel fireside chats genoemd - daarbij. Al in zijn eerste toespraak over de crisis had Roosevelt de werking van het bancaire systeem zo helder uitgelegd dat iedereen het kon begrijpen, inclusief bankiers.

Obama is niet bang Roosevelt te imiteren. Toen hij vorige maand zijn plan om miljoenen banen te scheppen aankondigde, zei hij we need action - and action now. Letterlijk dezelfde woorden als Roosevelt gebruikte tijdens zijn inaugurele toespraak.

Nu heten ze recessies, maar vroeger werden economische crises standaard aangeduid als een panic, een periode van paniek. Hoover zocht naar een afzwakkend woord voor de neergang en kwam uit op depressie. Dat zou minder erg klinken.

Bush en Obama hebben hun eigen eufemismen bedacht. Economische vertraging, periode van economisch herstel en Obamas versie van Roosevelts New Deal heeft als werktitel American Recovery and Investment Plan meegekregen. Het zal misschien beter klinken, zegt McElvaine. Maar als de feiten echt erg zijn, merken mensen het toch wel.

Tell us the reason of the depression is the greed of Bankers and Industrialists who are taking too great of amount of profits.(J.B., Detroit, Michigan, september 1931)

Ook in de jaren twintig heerste de gedachte: van de vrije markt blijven we af. Die heeft een natuurlijke loop en een zelfcorrigerend vermogen. Door het ontbreken van toezicht was er ook een gebrek aan ingebouwde remmechanismen, waardoor op het moment dat de boel instortte, het ook erg hard ging.

Een andere parallel met de aanloop naar de Depressiejaren is het door Bush drastisch verlagen van de belasting voor de allerrijksten - Hoover deed dat ook. In 2005 waren de rijksten even welvarend ten opzichte van de rest van het land als in de jaren twintig.

En nog een gelijkenis: in de twintiger jaren begonnen Amerikanen voor het eerst aan overconsumptie. Het gevolg: aan het eind van dat decennium hadden ze flinke schulden. De middenklasse gaf meer uit dan ze verdiende. Wat ze toen met al dat geleende geld kochten? Radios. Koelkasten. En vooral: autos.

In 1920 had een op de drie huishoudens in Amerika een auto, negen jaar later was dat één per huishouden. De autofabrikanten wierpen zich op als kredietverstrekker. In een van McElvaines boeken staat een artikel uit 1930 van de hand van een manager bij de ontwerpdivisie van General Motors. De enige reden waarom er telkens nieuwe modellen op de markt gebracht werden, schreef de manager, is om je klanten flink ontevreden te houden met wat ze al hebben. McElvaine: Er wordt wel gezegd dat Amerika het eerste land was waar je naar het armenhuis rijdt in een auto.

Perhaps we were foolish to put all our money into [our home] but we felt it was not only a pleasure but a saving for the future.

(M.H.A., Eureka, Californië, juni 1934)

Ook de Grote Depressie kende als voorspel een imploderende huizenmarkt. Amerikanen in het noordoosten hadden massaal in vakantiewoningen in Florida geïnvesteerd. Een paar orkanen en het uiteenspatten van de financiële zeepbel verder en de pijn droeg van zuid naar noord bij aan het gevoel van economische onzekerheid.

Dear Mr. President. Im a boy of 12 years. (...) My father hasnt worked for five months. (...) Please do something. We havent paid 4 months rent. Everyday the landlord rings the door bell, we dont open the door for him. (...) Please answer right away because we need it. We will starve. Thank you.

(anoniem, Chicago, februari 1936)

Hoover werkte als volgt, zegt McElvaine. Stel een plan op, probeer het uit. Als het niet werkt, probeer het dan nog een keer. En nog een keer. En Roosevelt deed het zo: neem een mogelijke uitvoering, pas het toe. En als het dan niet werkt, probeer iets anders. Roosevelt was pragmatischer. Hij wilde uiteindelijk liever een gigantisch begrotingstekort hebben dan dat mensen van de honger zouden omkomen. En Obama? hij waarschuwde deze week dat het begrotingstekort de komende jaren telkens boven de 1.000 miljard dollar zal uitkomen.

Roosevelt was volgens McElvaine de eerste Amerikaanse president die een economisch team van drie hoogleraren samenstelde en daar nog een naam aan gaf ook. Brain Trust. Grof gezegd: een verzameling hersens.

Obama stelde een vergelijkbare groep samen (wel iets groter) en heeft al beleid aangekondigd dat hij meteen zou willen invoeren zodra hij geïnaugureerd is. Roosevelt deed dat met zijn New Deal net zo. Al aankondigen voordat de machtsperiode begint en zo vertrouwen wekken in de toekomst zonder afgerekend te worden op de huidige tegenspoed.

Direct na Roosevelts aantreden greep hij in met een alfabetsoep aan nieuwe overheidsorganisaties. De AAA, de Agricultural Adjustment Act voor de landbouwsector. De Industrial Recovery Act voor de fabrieken. Public Works Administration, WPA, vooral bekend wegens de grote infrastructurele werken waarvoor werklozen werden ingezet. De Civilian Conservation Corps, die jonge werkloze mannen de bossen instuurde.

McElvaine: De New Deal heeft geen einde gemaakt aan de Depressie. Dat deed de oorlog pas met al zijn extra werkgelegenheid en oorlogsuitgaven. Er waren in de jaren dertig wel economen die de hypothetische vraag stelden wat een oorlog tot gevolg zou hebben. Dan zouden we als gekken gaan uitgeven, zonder ons zorgen te maken over waar het geld vandaan komt, iedereen zou werk hebben en de Depressie is dan snel voorbij. Als dat zo is, waarom dóen we dan niet alsof er oorlog is? Maar zover wilde Roosevelt nooit gaan - totdat het daadwerkelijk oorlog werd en Amerika de eerste en tot nu toe laatste Depressie uiteindelijk definitief achter zich liet. Tot dan toe maakte de New Deal het makkelijker om mét de Depressie te leven. Het was meer een pijnstiller dan als antibioticum.

The suicide rate is now one in every 27 minutes, by far there is no doubt that it will be 27 suicides in one minutes. Now there are a lot of us will choose suicide in preference to being herded into the poorhouse. (F.E.H., Beverly, Massachusetts, december 1934)