We hebben 306 gasten online

Deel 8 Van dictatuur tot democratie

Gepost in Midden en Oost-Europa

De laatste ontwikkelingen

De architect van glasnost en perestrojka Aleksander Jakovlev overleden

Postuum: tot het einde van de USSR inspireerde Alexander Jakovlev Michail Gorbatsjov

Hij vond de buitenlandse koers van Moskou begin jaren tachtig ' volslagen belachelijk ' en Michail Gorbatsjov vond dat Aleksander Jakovlev groot gelijk had. Daarom hervormden ze samen de Sovjet-Unie.

Woensdag 19 oktober 2005 Volkskrant Corine de Vries

Aleksander Jakovlev, de altijd kritische geestelijk vader van glasnost en perestrojka, is gisteren op 81-jarige leeftijd overleden. Hij was het die in de jaren tachtig Sovjetleider Michail Gorbatsjov aanmoedigde tot grotere openheid, persvrijheid en politieke hervormingen. In de jaren negentig speelde hij een belangrijke rol bij de ontmaskering van misdaden die waren gepleegd door het Sovjetregime.

Jakovlev, geboren in 1923, vocht tijdens de Tweede Wereldoorlog mee in het Rode Leger. Hij begon zijn carrière als redacteur van een aantal communistische partijbladen en wist in 1969 op te klimmen tot hoofd van het departement van Ideologie en Propaganda.

In 1972 trok hij in een opzienbarend artikel fel van leer tegen het toenemend Russisch chauvinisme en antisemitisme. Kort daarna werd hij uit zijn functie gezet en als ambassadeur naar Canada gestuurd, waar hij bijna tien jaar bleef.

Begin jaren tachtig begeleidde hij daar Michail Gorbatsjov, toen verantwoordelijk voor het landbouwbeleid van de Sovjet-Unie, tijdens een officieel bezoek. De twee bleken het goed met elkaar te kunnen vinden. ‘We begonnen met een schuchter gesprek over landbouw. Maar ik besloot mijn achterdocht te laten varen en legde hem uit dat ik de buitenlandse koers van Moskou volslagen belachelijk vond’, zo zei Jakovlev later in een interview. ‘Gorbatsjov zei dat onder de toenmalige dictatoriale omstandigheden en door de afwezigheid van vrijheid, het land simpelweg zou wegkwijnen. Na een gesprek van drie uur bleken we het op alle belangrijke terreinen eens te zijn.’

Twee weken na dat bezoek werd Jakovlev op aanraden van Gorbatsjov teruggehaald naar Moskou en benoemd tot hoofd van het wetenschappelijk instituut voor Internationale Betrekkingen en Wereldeconomie. Toen Gorbatsjov in 1985 Sovjetleider werd, benoemde hij Jakovlev tot zijn buitenlandadviseur. Jakovlev was aanwezig bij vijf topontmoetingen met de Amerikaanse president Ronald Reagan. Op binnenlands terrein hield hij pleidooien voor de politiek van glasnost en perestrojka (openheid en hervorming).

In 1987 werd hij benoemd tot lid van het Politbureau, waar hij meermalen botste met de conservatieve communisten die zich verzetten tegen hervormingen. Twee dagen voor de coup in augustus 1991 werd hij uit de partij gegooid. Jakovlev sloot zich toen aan bij de democratische oppositie. Hij bleek liberaler dan zijn voormalige bondgenoot Gorbatsjov.

Tegen de Amerikaanse journalist David Remnick zei hij vlak daarna: ‘Ach ja, Gorbatsjov heeft het zelfs nu nog over onze ‘‘socialistische keuze’’.’ Maar we kunnen in dit land niet spreken van een socialistische keuze. Onze ervaring, onze keuze, is niet socialistisch en was het ook nooit. We hadden hier een slavensysteem. Maar Gorbatsjov heeft zich dat mentaal nooit eigen kunnen maken.’

Na de val van de Sovjet-Unie schreef Jakovlev boeken over geschiedenis, politiek en economie. Hij noemde het van essentieel belang dat de Russen hun misstappen in het verleden onder ogen zouden zien. Als voorzitter van de Rehabilitatiecommissie stelde hij de terreur onder Stalin en andere Sovjetleiders aan de kaak. Zijn commissie rehabiliteerde ruim vier miljoen slachtoffers van repressie door de Sovjet-staat. Volgens Jakovlevs schattingen zijn in de Sovjet-Unie door politieke onderdrukking 32 miljoen burgers om het leven gekomen.

Jakovlev liet zich de laatste tijd vaak kritisch uit over de afnemende democratie en persvrijheid onder president Vladimir Poetin.

Aleksander Jakovlev ( 1923 - 2005)

Architect van de perestrojka

NRC van 19 oktober 2005

ROTTERDAM, 19 OKT. Aleksandr Jakovlev, die gisteren op 81-jarige leeftijd overleed, gold als de geestelijk vader van perestrojka (hervorming) en glasnost (openheid) in de voormalige Sovjet-Unie. "Hij leverde een enorme bijdrage aan het democratische proces en de transformatie van het land", reageerde de voormalige Sovjet-president Michael Gorbatsjov vanuit Londen." We brachten het land op het punt waarop het niet meer terugkon. En dat deden we samen."

Het is de vraag of Jakovlev deze laatste taxatie van zijn vroegere baas helemaal deelde. Want in een van zijn laatste openbare optredens kritiseerde Jakovlev vorig jaar het democratische engagement van de huidige Russische president Vladimir Poetin. "Rehabilitatie en mensenrechten worden gezien als een obstakel voor het zogenoemde stabilisatieproces. Maar als we die stabilisatienauwkeurig bekijken, zien we dat er iets anders achter schuilt, namelijk restauratie."

Jakovlev werd geboren in Koroljovo, in de Wolga-regio Jaroslavl. Hij vocht in het Rode Leger in de Tweede Wereldoorlog en raakte in 1.943 zwaar gewond. Hij studeerde geschiedenis aan de Jaroslavl Universiteit en maakte daarna carrière in Communistische Partij ook al paste hij niet altijd naadloos in het beeld van de klassieke apparatsjik. Zo hekelde hij als leider van de propaganda-afdeling van het Centraal Comité in de jaren zeventig de halfslachtige wijze waarop de verheerlijking van partijleiders annex staatshoofden werd bestreden. Daarop werd hij weggepromoveerd naar de ambassadeurspost in Canada.

Daar ontmoette hij in 1982, min of meer bij toeval, voor het eerst Gorbatsjov, toen de toekomstige Sovjet-leider met een delegatie van het Politbureau van de Communistische Partij op bezoek was. Terugkijkend op die kennismaking zei Jakovlev in 1995 tegen persbureau AP: "We stonden te wachten op de komst van een official. We spraken over van alles en nog wat, vielen elkaar in de rede en zeiden 'dit moet anders' en 'dát is onaanvaardbaar' ... Eigenlijk was alles onaanvaardbaar."

Nadat Gorbatsjov in 1985 Sovjetleider werd, belandde Jakovlev al gauw op belangrijke posten in de partij. In 1987 kwam hij in het Politbureau, speciaal belast met ideologie. Hij munt het duo glasnost & perestrojka, dat uitgroeit tot zijn dagelijkse wapenuitrusting en die van zijn baas. In het Westen kreeg het begrippenpaar een warm onthaal, tot in de talen, thuis zag menigeen Jakovlev als infiltrant van de CIA.

In de nadagen van het Sovjettijdperk verwijderde de ideoloog zich van zijn prominentste bond genoot. In 1989 belandde Jakovlev andermaal op een zijspoor toen Gorbatsjov de kant koos van de hardliners in het Kremlin die de democratiseringsbewegingen in de Oost-Europese satellieten wil den beteugelen en de Sovjet-Unie zelf bijeen wensten te houden.

Op zijn laatste partijcongres in 1990, toen de behoudende krachten een laatste poging deden om het veranderende beleid tegen te houden, zei Jakovlev dat "ernstige veranderingen" nodig zijn. "Wij lopen niet vijf jaar achter, maar vijftig jaar". Twee dagen voor de - mislukte - coup van augustus 1991 werd hij door de 'reformisten' uit de partij gezet. Hij zei niet te snappen dat Gorbatsjov zich had "omringd met lieden die in staat waren tot landverraad".

Na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie schaarde hij zich als zovele democratisch gezinde landgenoten in het nieuwe onafhankelijke Rusland achter de eerste democratisch gekozen president, Boris ]eltsin. Hij werd hoofd van de staatstelevisie. In 1995 trad hij terug na onenigheid over de rol van de staat. Sindsdien zette ]akovlev zich met een eigen stichting vooral in voor eerherstel voor slachtoffers het communisme.