We hebben 270 gasten online

'Een geschiedenis van Nederland' Deel 6 Absolutisme

Gepost in Geschiedenis Nederland

Absolutisme deel 1: Willem III, 1672 - 1702


In 1672, was de Republiek in oorlog met een coalitie van landen bestaande uit Frankrijk, Engeland, Zweden en de bisschoppen van Keulen en Munster.

Het Franse leger viel met 120.000 soldaten de Republiek binnen.

Raadspensionaris Johan de Witt had een paar maanden daarvoor het commando over het leger aan Willem III van Oranje gegeven.

Het Franse leger van Lodewijk de XIV slaagde er in via Charleroi naar Bonn en zo via Lobith de Rijn over te steken richting Utrecht. Willem III trok zich terug achter de Waterlinie. Grote gedeelten van de Republiek kwam in vijandige handen. Maar de Vloot van de Republiek versloeg de Frans – Engelse vloot bij Kijkduin. In de tussentijd was de relatie tussen Willem III en de Statenvergaderingen verslechterd.

Op 20 augustus 1572 werden Cornelis de Witt en zijn broer Johan de Witt door volgelingen van Oranje gelyncht. Er werd geen enkele poging gedaan de schuldigen te treffen, nee men werd zelfs beloond doordat men Willem III hen functies gaf.

Willem III aanvaardde het Stadhouderschap en benoemde in plaats van regenten mensen die hem steunden. De coalitie slaagde er niet in om noch militaire successen te behalen. Met Engeland sloot men in 1574 de vrede van Westminster. In 1675 verklaarde de Staten Generaal de functie van Kapitein Generaal van het leger, op dat moment in handen van Willem III, in rechte erfelijk voor zijn familie(Na zijn dood echter in 1702 vergat men snel deze verklaring en het tweede stadhouderloze tijdperk was een feit) Uiteindelijk werd de vrede van Nijmegen gesloten(1678) met Frankrijk die voor de Republiek geen territoriale schade opleverde.( Lemmens, G: De Vrede van Nijmegen; Uitgegeven ter gelegenheid van de herdenkingtentoonstelling De vrede van Nijmegen 1678 – 1978). Volgens het verdrag van Nijmegen moest Frankrijk de Mercantilistische maatregelen intrekken die schadelijk waren voor de Republiek. Zie voor historische kaarten Frans – Belgische grensstreek de volgende interactieve link: http://www.cr-npdc.fr/reperes/France/Histoire/05/05-04.htm Maar de kosten van de oorlogen waren extreem geweest. De Gouden Eeuw was voorgoed voorbij. Frankrijk echter bleef niet alleen een bedreiging voor de Republiek maar ook voor het machtsevenwicht in Europa.

Frankrijk annexeerde gebieden die toehoorden aan het heilige Roomse Rijk speciaal de Spaanse Nederlanden. Willem III groeide uit tot een actieve diplomaat en probeerde bondgenoten te vinden tegen Frankrijk en slaagde daar ook in. In Engeland kreeg de Katholieke koning James II steeds meer oppositie, vluchtte naar Frankrijk en zijn schoonzoon Willem de III werd via de zogenoemde ‘Glorious Revolution’ tot Koning van Engeland gekroond in de West Minster Abbey. Het lukte Willem III de Franse hegemonie te stoppen en de Vrede van Rijswijk in 1697 regelde dat de geannexeerde gebieden terug gingen naar de rechtmatige eigenaars.

stadhouder willem III

Willem III verbleef sinds 1688 in Engeland waardoor hij niet in staat was de positie van de Stadhouder te versterken en daardoor ook niet de belangen van de Republiek.

Het Tweede Stadhouderloze Tijdperk 1702 – 1747

Na de dood van Willem de III besloten de Staten van Holland geen nieuwe stadhouder te benoemen (ondanks het eerder genomen besluit) en zo ontstond het Tweede Stadhouderloze Tijdperk.

De Spaanse successieoorlog eindigde in 1714 en de Spaanse Nederlanden werden Oostenrijks bezit.

oostenrijkse nederlanden

De Gewesten Drente en Overrijsel kozen in 1722 Willem Friso van Oranje tot Stadhouder. Hij was al Stadhouder van Groningen en Friesland. Simon van Slingelandt werd Raadspensionaris van Holland 1726 – 1736. Economisch was de gouden tijd voorbij en een aantal Europese landen hadden nu ook Oost- en west - Indische Compagnieën opgericht. De Fransen bijvoorbeeld hadden de suikerproductie volledig in handen. Daarbij kwam dat het mercantilisme, niet alleen door Frankrijk werd toegepast, maar dat ook andere landen daarbij succesvol waren. Willem III was de laatste geïnspireerde politicus van de Republiek. Maar zijn buitenlandse politiek als grootmacht was financieel voor de Republiek niet meer op te brengen. Het Tweede Stadhouderloze Tijdperk had, vergeleken met het Eerste Stadhouderloze Tijdperk, geen charismatische leiders. In feite werden de regenten conservatieven en stonden een hervorming in de weg. De Opstand was in feite een Conservatieve Revolutie tegen de centralisatie van macht geweest van de middeleeuwse instituties tegen de vorst. De instellingen van de Republiek waren inert, zeer gedecentraliseerd en middeleeuws. Pogingen om veranderingen aan te brengen leidden tot lange onderhandelingen die op niets uitdraaiden. Hoewel de zeven gewesten een Republiek vormden, participeerden maar een kleine elite in het politieke besluitvormingsproces.

Absolutisme deel 2: Willem IV en Willem V 1748 - 1787

Tijdens het Tweede Stadhouderloze Tijdperk waren er twee groeperingen de Regenten en de Orangisten.

Willem IV gekozen tot Stadhouder van de vier Orangistische Gewesten (Friesland, Groningen, Gelderland en Overrijssel); trouwde met de dochter(Anna van Hannover) van Koning George II van Engeland in 1734. Toen in 1747 Oostenrijkse troepen het gewest Vlaanderen aanvielen ( met als doel om de blokkade van Antwerpen door de Republiek op te heffen) braken er in Zeeland Orangistische rellen uit. In mei 1748 werd Willem IV uitgeroepen tot Stadhouder van alle 7 provincies, dankzij het voor de Republiek ongelukkige verloop van de Oostenrijkse Successieoorlog. Toen de Fransen in 1747 het grondgebied van de Republiek schonden werd Willem IV de rol van redder van het vaderland opgelegd. Willem IV moest echter spoedig bekennen dat er geen geld was om een oorlog te voeren tegen de Fransen en dat hij niet in staat was orde op zaken te stellen onder de chaotische huurlegers van de Republiek. In oktober 1748 sloten Frankrijk en Engeland de vrede van Aken. Willem IV zou geen rol meer spelen in de Republiek.

Ook in de binnenlandse politiek was hij niet gelukkig terwijl juist hij nu Stadouder was van alle gewesten, het ambt erfelijk werd.

De Statenvergaderingen hadden hiertoe besloten omdat men angst had voor onlusten overal in het land. Men zag Willem IV als de man die een einde zou maken aan het misbruik door de regentenklasse. Misbruik in de verkoop van ambten en van het recht van belastingheffing. De inkomsten uit de posterijen bijvoorbeeld kwamen ten goede aan een kleine groep en de accijnzen op de eerste levensbehoeften waren hoog en kwamen lang niet meer alleen in de kas van de overheid.

Willem IV weigerde echter zich tegen de bestaande politieke orde te keren en zocht juist steun bij de regenten.

In 1751 stierf Willem IV en van de hervormingideeën was niet veel terecht gekomen. (De doelisten met hun democratische ideeën waren in de ogen van tijdgenoten louter tweederangs burgers). Zijn zoon Willem V was nog minderjarig en zijn moeder Anne, prinses van Groot Brittannië, en later de hertog van Brunswick – Wolfenbüttel namen het Stadhouderschap voor hem waar. In 1766 werd Willem V meerderjarig en Stadhouder. In 1767 trouwde hij met Wilhelmina van Pruissen. De dynastie vormde geen uitdaging om te komen tot meer eenheid.

Toen de Noord Amerikaanse kolonies vochten voor hun onafhankelijkheid (1776 – 1783), sympathiseerden veel Nederlandse democraten met de Amerikanen. De Stadhouder stelde zich in de kwestie neutraal op.

De Patriotten 1787

Rond 1780 raakte de Republiek in een bestuurlijke crisis verzeild die af en toe het karakter van een Burgeroorlog aannam. Het Stadhouderlijke bewind kwam vooral naar aanleiding van de slecht verlopen Vierde Engelse Oorlog (1780 – 1784 ontstaan omdat de Republiek toch handel bleef drijven met de opstandige Amerikaanse kolonies) onder zware druk te staan.

Niet alleen van de kant van de regenten maar ook door een nieuwe, derde partij: de Patriotten.

Een hoogtepunt in de partijstrijd was de publicatie in 1781 van “Een brief aan het volk van Nederland” een anoniem uitgegeven pamflet dat grootte indruk maakte. Het was van de hand van Johan Derk van der Capellen tot den Pol, een democratisch gezinde edelman.

volk van nederland

De eerste bladzijde van ’Aan het volk van Nederland’ uit 1781

Hij beschuldigde Willem V ervan zijn politieke vrienden op de belangrijkste posten te benoemen. Hij zag ook geen heil in de Regenten. Nee het volk moest het heft in eigen handen nemen. Hij riep op tot het stichten van zogenaamde Vrijkorpsen, gewapende eenheden van burgers. In 1785 kwamen in Utrecht representanten van de Vrijkorpsen bijeen om een nieuwe grondwet te ontwerpen. In 1786 namen de Patriotten de macht over in Utrecht maar een aantal steden werden door het Orangistische leger bezet. In 1787 versloegen vrijkorpsen de troepen van de Stadhouder; Patriotten namen het bestuur van Amsterdam en Rotterdam over en Utrecht werd tot hoofdstad van de Republiek uitgeroepen. Maar aan de revolutie kwam voorlopig een einde doordat 20.000 man Pruisische troepen onder het commando van Braunschweig – Wolfenbuettel tussenbeide kwam. Ze ontmoetten weinig weerstand en bezetten Amsterdam waarmee de Patriottische revolutie ten einde kwam. In 1788 tekenden Brittannië en Pruisen een verdrag waarin ze de grondwet van de Republiek garandeerden. Bestuurders van de Republiek werden verplicht op de oude grondwet de eed af te leggen. Veel Patriotten vluchten naar parijs en zouden later met de Fransen terugkeren. De Patriottische Revolutie was een revolutie die voortijdig strandde. Maar het is historisch belangrijk omdat het de eerste van een serie revoluties was in de 18e eeuw.

Zie voor kaart West Europa 1789 volgen de link:


http://www.ieg-maps.uni-mainz.de/pdf/pEu789_WE_a4_mb.pdf

Zie verder deel 7 ´Een geschiedenis van Nederland' Deel 7 De Franse Tijd