We hebben 116 gasten online

´Een geschiedenis van Nederland' Deel 13 Termen en begrippen

Gepost in Geschiedenis Nederland

   

Alva

Landvoogd van de Nederlanden, opvolger van Margaretha van Parma. Werd door zijn harde optreden de ‘íjzeren hertog’ genoemd

Anjou, hertog van

Nadat de Republiek van de zeven provinciën Philips niet meer als vorst erkenden zocht men in frankrijk naar een nieuwe vorst. De broer van de Franse Koning. Maar hij voldeed niet

Aprilbeweging

De Aprilbeweging van 1853 is het protestantse en conservatieve protest tegen het herstel door de paus van de bisschoppelijk hiërarchie in Nederland. De bisschoppelijke hiërarchie is de indeling van de R.K.-kerk in Nederland in vijf kerkprovincies, met aan het hoofd een bisschop. De beweging richt zich tevens tegen het kabinet-Thorbecke, dat de R.K.-kerk geen strobreed in de weg legt, op grond van de scheiding van kerk en staat.

Het protest is een uiting van anti - Roomse gevoelens van orthodox-protestanten die menen dat Nederland een calvinistisch land moet blijven. Zij doen daarbij een beroep op de koning om zich tegen het herstel van de bisschoppelijke hiërarchie te verzetten. Koning Willem III staat zeer sympathiek tegenover de beweging. Hij weigert het adres met een aan hem gedicteerde afwijzende reactie te beantwoorden. Als hij evenmin bereid is hierop terug te komen, treedt het kabinet-Thorbecke af.

Een door de gematigde liberaal Van Hall gevormd kabinet, dat verder overwegend conservatief is, maakt de herinvoering van de bisschoppelijk hiërarchie ondanks de protesten niet ongedaan. Wel komt er een nietszeggende Wet op de kerkgenootschappen, die de scheiding van kerk en staat bevestigt.

 

Bataafse Republiek

De revolutie van 1789 in Frankrijk hield niet stil aan de Franse grenzen. In 1795 trok het leger van generaal Pichegru zonder problemen de Republiek binnen. De Fransen werden gesteund door de Nederlandse patriotten, die zich spiegelend aan de fameuze voorouders voortaan 'Bataven' noemden. De stadhouder vluchtte naar Engeland. De Bataven namen het bestuur over. De nieuwe staat - de Bataafse Republiek - onderschreef de idealen van de revolutie: de eerste daad was de proclamatie van de 'Rechten van de Mens en de Burger'. Iedereen werd voor de wet gelijk. Dit betekende dat ook de religies werden gelijkgesteld: niet-gereformeerden zouden niet langer tweederangs burgers zijn. In 1796 kwam het eerste democratisch gekozen Nederlandse parlement bijeen.

Beeldenstorm

Vernieling en plundering van katholieke kerken en kloosters in de Nederlanden in 1566

Bisdom

Kerkelijke provincie met aan het hoofd een bisschop

Bisschop

Staat aan het hoofd van een kerkelijke provincie (bisdom)

Bourgondische Kreits

Bestuurlijke eenheid binnen het Heilige Roomse Rijk, opgesteld tijdens de rijksdag van Augsburg in 1548. Bepaald werd dat de 17 Nederlandse Gewesten, met inbegrip van Vlaanderen en Artois, één bestuurlijk geheel zouden vormen. In de praktijk oefende het Duitse rijk weinig invloed uit op de Nederlanden

Bourgondische Rijk

Het rijk dat in de 14e en 15e eeuw tot bloei kwam in de Nederlanden. Uiteindelijk na de dood van Karel de Stoute werd het onderdeel van het Habsburgse Rijk.

Cats Jacob 1577 – 1660

Raadspensionaris

Jacob Cats werd geboren in 1577 te Brouwershaven. Hij studeerde rechten in Leiden en in de Franse stad Orléans. Als advocaat vestigde hij zich in Middelburg, waar hij in 1605 in het huwelijk trad met Elisabeth van Valckenburgh, een meisje van rijke komaf. Tijdens het Twaalfjarig Bestand maakte Cats samen met zijn broer Cornelis fortuin met het droogleggen van land dat in de oorlog was ondergelopen. Cats bekleedde belangrijke ambten binnen stedelijke overheden, eerst in Middelburg, later in Dordrecht. In 1636 werd hij benoemd tot raadpensionaris van Holland en West-Friesland. Vijftien jaar bekleedde hij dit ambt, maar zonder zijn stempel te drukken op de politiek van die periode: Cats was een betrekkelijk kleurloos staatsman. Tot zijn dood in 1660 verbleef hij in zijn buitenhuis Sorghvliet, het huidige Catshuis, nabij Den Haag.

Centralisatie

In alle delen van een land dezelfde wetten invoeren, zodat er meer eenheid in het bestuur komt

Clovis

Frankische leider (466 – 511) die er in slaagde een groot aantal Frankische rijkjes ( Merovingers) te verenigen.

Coalitie

Samenwerkingverbond tussen partijen om een gezamenlijk doel na te streven

Constitutionele Parlementaire Democratie

Dat is een staatsvorm waarbij het volk via een volksvertegenwoordiging (parlement), gebaseerd op de grondwet, de regering controleert

Continentaal stelsel

Poging van Napoleon om door middel van een blokkade de handel met Engeland te vernietigen. Het werkte eigenlijk averechts omdat Frankrijk zo vijanden kreeg.

Daendels, Herman Willem

(1762-1818) Herman Willem Daendels werd geboren in 1762 in Hattem waar hij opgroeide in een notabele familie. Op 20-jarige leeftijd studeerde Daendels af in de rechten aan de hogeschool van Harderwijk. De jonge Daendels verwierf als patriot enige plaatselijke populariteit. Toen in 1787 de macht van stadhouder Willem V werd hersteld, week hij uit naar Frankrijk. Daar nam hij het initiatief tot de vorming van een Bataafs legioen, dat als onderdeel van het Franse leger in 1795 de Republiek bevrijdde van het stadhouderlijk bewind. Daendels schroomde niet zijn militaire prestige aan te wenden in de politieke strubbelingen, die de eerste jaren van de Bataafse Republiek kenmerkten. Zo had hij een groot aandeel in de staatsgrepen van 1798, die van het land een eenheidsstaat maakten.

Districtenstelsel

Bij een districtenstelsel worden - in principe - alle afgevaardigden in een district gekozen. Als er 100 zetels zijn, dan zijn er ook 100 districten. Om te worden gekozen, moet een kandidaat in een district de meerderheid (of in sommige landen de meeste stemmen) halen.

Duitse Bond

1815 – 1866 Bond van 35 soevereine Duitse vorsten en 4 vrije Duitse steden. Enkele gebieden in Nederlands Limburg en Luxemburg hoorden bij de Duitse Bond

Emma 1858 – 1934

Koningin en regentes

Emma, prinses van Waldeck-Pyrmont trouwde in 1879 met koning Willem III. Na het overlijden van Willem III in 1890 werd zij koningin-regentes voor hun tienjarige dochter Wilhelmina. In 1898 maakte zij plaats voor haar dochter.

Engelse zeeoorlogen

Viermaal voerden Engeland en de Republiek oorlog met elkaar: in 1652-1654, 1665-1667, 1672-1674 en 1780-1784. Rivaliteit tussen beide handelsnaties en Europese machtspolitiek waren de voornaamste oorzaak. Behaalde de Nederlandse vloot in de eerste drie oorlogen roemruchte overwinningen waarmee Michiel de Ruyter zijn faam verwierf, in de laatste oorlog was de Nederlandse vloot geen partij meer voor de Engelsen. Economische schade en een politieke crisis waren het gevolg van deze vierde oorlog.

Evenredige vertegenwoordiging

betekent dat vrijwel alle uitgebrachte stemmen meetellen voor de bepaling van de zetelverdeling. Het totale aantal uitgebrachte stemmen wordt gedeeld door het aantal zetels. De uitkomst daarvan heet de kiesdeler. Het aantal zetels is gelijk aan het aantal keren dat de kiesdeler afgerond wordt behaald. Vervolgens worden nog restzetels i verdeeld.

Om ervoor te zorgen dat bij de kandidaatstellingen toch zekere mate van regionale spreiding mogelijk is, is het land wel verdeeld in 19 kieskringen. Dat heeft verder een administratieve functie. De uitslagen van alle kieskringen worden echter bij elkaar geteld.

Naast Nederland kent ook België een stelsel van evenredige vertegenwoordiging, maar anders dan in Nederland wordt dat gecombineerd met een districtenstelsel.

Duitsland kent een gemengd kiesstelsel waarbij evenredige vertegenwoordiging wordt gecombineerd met een meerderheidsstelsel (een twee stemmen -stelsel).

Federatie

Of statenbond: Een samenwerkingsverbond tussen twee of meer politieke eenheden die zelfstandig blijven maar in een aantal zaken samenwerken. Voorbeeld: de Republiek der Zeven Provinciën

Feodalisme

Feodum is Latijn voor : leen.

Leenstelsel dat in Europa vanaf eind 9e eeuw tot de 13e eeuw de maatschappij kenmerkte. Een leenheer leende grond uit aan een leenman (vazal). Op den duur werd het leenstelsel onduidelijker omdat men de lenen als eigendom ging beschouwen en door overerving de band tussen leenheer en leenman steeds minder duidelijk werd.

Filips II 1527 - 1598

Filips was de zoon van Karel V. Toen Karel in 1555 troonsafstand deed, volgde Filips hem op in Spanje en de Nederlanden. In 1559 verliet hij zijn hof in Brussel en vestigde zich definitief in Madrid. Filips' politiek werd beheerst door zijn verdediging van het katholicisme en zijn machtsstreven in Europa. In beide faalde hij. Grote delen van Europa werden protestant. Ook zijn eigen Nederlandse gewesten kwamen tegen hem in opstand en werden goeddeels protestant. In Frankrijk en Engeland kreeg hij geen voet aan de grond. De vernietiging van de Armada, de vloot waarmee hij in 1588 Engeland had willen veroveren, betekende het einde van de Spaanse heerschappij op zee. Toen Filips in 1598 stierf, was het einde van Spanje's wereldmacht ingeluid.

Frankische Rijk

Rijk gesticht door de Franken in de 5e eeuw door koning Clovis (465 - 511). Hij veroverde een groot rijk op de Romeinen en Germanen. Bij zijn dood bestond het rijk uit drie delen: Austrasië, Neustrië en Bourgondië. De Merovingers en Karolingers behoorden er toe.

Frederik Hendrik

1584-1647

werd geboren in 1584, het jaar dat zijn vader werd vermoord. In 1625 volgde hij zijn broer Maurits op als stadhouder en opperbevelhebber van het leger. In de oorlog met Spanje slaagde Frederik Hendrik erin een reeks steden op de Spanjaarden te heroveren. Het leverde hem de bijnaam 'stedendwinger' op. Noord-Brabant en delen van Limburg werden aan het Nederlandse grondgebied toegevoegd. Frederik Hendrik en zijn vrouw Amalia van Solms waren het eerste stadhouderlijke paar dat een hof hield. Hun vorstelijk aanzien werd nog verhoogd door de huwelijken van hun kinderen. Zo trouwde zoon Willem met de Engelse koningsdochter Mary Stuart.

Gewesten

Een soort kleine landen met eigen regels, wetten en gewoonten. De Nederlanden bestonden uit zeventien gewesten

Godsdienstvrijheid

Als mensen zelf mogen weten wat ze geloven en hun geloof niet geheim hoeven te houden

Groot interregnum

Tijdperk van 1256 -1273 waarin het Heilige Roomse Rijk zonder keizer was

Gouden Eeuw

`Benaming van de bloeiperiode van de Republiek der Verenigde Nederlanden in de 17e eeuw.

Habsburgse Rijk

Europees vorstenhuis dat met onderbreking van 1273 tot 1806 over het Heilige Romeinse Rijk regeerde.

Karel de V was keizer van dit Rijk en hij verdeelde het rijk tussen zijn zonen. Het was Philips II die de Nederlanden, Spanje en de overzeese gebiedsdelen en de Italiaanse gebiedsdelen kreeg toegewezen in 1555

Hagepreken

Samenkomsten van protestanten in de open lucht

Hanze

Verbond van handelssteden. Hier is vooral bedoeld de Vlaamse Hanze (12e en 13e eeuw) voor de handel met Engeland

Heilige Roomse Rijk

Vanaf de 12e eeuw de gangbare naam van het Duitse Rijk. De leiders van dit Duitse Rijk zagen zichzelf als de opvolgers van de Romeinse keizers erfgenamen van Oost Francië.

Hervormers

Leiders van de Hervorming. Luther en Calvijn Zij hadden kritiek op de manier waarop sommige priesters leefden en op de rijkdom van de Kerk en wilden daar verandering in aan brengen. Ze worden protestanten genoemd. Leidde tot het afsplitsen van de Protestanten en het daardoor het ontstaan van de Katholieke en Protestantse Kerk.

Hofmeier

Hoogste ambtenaar aan het Merovingische hof

Hogendorp, van

Vormde in december 1813 met Van der Duyn van Maasdam het Voorlopig Bewind en maakte de weg vrij voor Soeverein Vorst (later koning) Willem I. Kwam later evenwel met die koning in conflict, waarbij hem zelfs de titel 'minister van Staat' werd ontnomen

Hollandse Waterlinie

Verdediging van Holland door het onder water zetten van bepaalde delen van het land

Huursoldaten

Soldaten die zich verhuren aan leiders voor geld

Inflatie

Geldontwaarding waardoor je voor hetzelfde geld steeds minder kunt kopen

Inudatie

Het onder water zetten van delen van land door de dijken door te steken. Werd door de Watergeuzen gebruikt tegen de Spanjaarden

Inquisitie

Opsporingsdienst van de Katholieke Kerk en Katholieke koningen om ketters op te sporen en te berechten

Karel de Grote

Koning en later keizer van het Karolingische Rijk 768 - 814

Karel Martel

Hofmeier en later de grondlegger van de Karolingische Dynastie

Karel de V 1500-1588

was keizer van Duitsland, koning van Spanje, hertog van Bourgondië en heer der Nederlanden. Hij verenigde de Nederlandse gewesten en gaf ze een autonome positie binnen het Duitse keizerrijk. In 1555 trad hij af en trok zich terug in een klooster in Spanje.

Karloman

Broer van Karel de Grote die in 771 stierf waardoor Karel de Grote zijn gebied door erving verwierf

Karolingers

Frankisch geslacht genoemd naar Karel de Grote. Ze regeerden tot 911 over het Oosten en met een onderbreking tot 987 over het Westen van het Frankische Rijk

Ketters

Mensen die afwijken van de leer van de Katholieke Kerk

Landvoogd(es)

Iemand die namens de vorst een land bestuurt

Leicester, graaf van

Nadat de hertog van Anjou niet voldeed werd hij de opvolger. Ook hij voldeed niet

Lodewijk de Vrome

Opvolger van Karel de Grote die het Karolingische Rijk in drieën verdeelde: het West Frankische Koninkrijk; het Oosterse Frankische Koninkrijk en het Midden Frankische Koninkrijk

Lodewijk Napoleon

Koning 1806 - 1810

Broer van keizer Napoleon die als eerste koning van Nederland werd. Doordat hij zijn medeleven betuigde bij rampen als de kruitramp in Leiden (1807) en de overstromingen in het rivierengebied (1809) verwierf hij een zekere populariteit bij de bevolking. Zette zich meer in voor de Nederlandse belangen dan zijn broer wenselijk achtte en werd gedwongen te abdiceren ten gunste van zijn zoontje. Was nogal wispelturig. Na zijn aftreden in ballingschap in Florence.

Lotharingen

Voormalig hertogdom gelegen tussen de Saône, Maas, Rijn en Schelde

Maria I Stuart

1631 - 1660

Henrietta Maria Stuart was de oudste dochter van koning Karel I van Engeland. In 1641, op haar tiende, trouwde zij met de 14-jarige zoon van de Nederlandse stadhouder Frederik Hendrik, Willem. Maria kwam in 1642 naar Den Haag. In 1650 overleed haar echtgenoot, een paar dagen voordat zij hun zoon ter wereld bracht, Willem III. Maria richtte zich op de opvoeding van haar kind, maar werd gedwarsboomd door haar schoonmoeder, Amalia van Solms, die probeerde Willem onder haar invloed te krijgen. Nadat in 1649 hun vader was terechtgesteld, steunde Maria haar broer Karel II in zijn strijd om de Engelse troon. In 1660 vertrok zij naar Engeland om Karels kroning bij te wonen. Zij overleed daar op een paar maanden later aan de pokken.

Margaretha van Parma

Halfzus van Philips II en landvoogdes der Nederlanden tot 1566

Maurits van Oranje

1567 - 1625

Na de moord op zijn vader Willem van Oranje werd de 18-jarige Maurits in 1585 door Holland en Zeeland benoemd tot stadhouder en bevelhebber van leger en vloot. Later werd hij ook in de andere gewesten (behalve Friesland) als stadhouder aangesteld. In 1590 kreeg Maurits het bevel over leger en vloot van de Republiek. Zijn reorganisatie van het leger werd een voorbeeld voor de rest van Europa. Maurits was bovendien een uitmuntend veldheer, die de Spaanse troepen uit de Republiek verdreef. In 1609 werd een wapenstilstand met Spanje gesloten. De vervolging van politieke tegenstanders tijdens het bestand met Spanje hebben zijn naam echter geen goed gedaan.

Maximiliaan

Keizer Heilige Roomse Rijk en vader van Karel de V

Merovingers

Frans koningsgeslacht dat van 431-751 over het Frankische Rijk regeerde

 

Napoleon, Bonaparte

(1769-1821) Napoleon werd geboren in 1769 in Corsicaanse stad Ajaccio. Hij volgde een militaire opleiding. Al op zeer jonge leeftijd bekleedde hij officiersrangen. Ten tijden van de Franse Revolutie en de daaropvolgende jaren van grote politieke onrust was Napoleons ster snel rijzende. In 1796 werd Napoleon opperbevelhebber van een leger waarmee hij een succesvolle veldtocht naar Italië ondernam. Zo'n twee jaar later volgde onder zijn leiding de Egyptische expeditie. Dankzij zijn militaire successen reikte Napoleons populariteit steeds hoger. Politiek maakte hij een snelle opmars, die in 1799 leidde tot zijn benoeming tot Eerste Consul. Hiermee was Napoleons dictatuur feitelijk gevestigd.

Noordelijke Nederlanden

Naam van de zeven gewesten die na de Opstand tegen de Spanjaarden in 1588 besloten om als Republiek der Zeven Provinciën verder te gaan

Noormannen

Scandinavische volken die vanaf eind 8e eeuw tot de 11e eeuw West – en Oost – Europa binnenvielen om te plunderen maar ook om zich er te vestigen.

Oldenbarneveldt’ Johan van

De jurist Johan van Oldenbarneveldt koos in 1572 de zijde van de Opstand. Hij kreeg grote politieke invloed, maakte carrière, en werd in 1586 landsadvocaat (raadpensionaris) van het machtige gewest Holland. Toen na het sluiten van de wapenstilstand met Spanje (1609) de politieke conflicten in de Republiek hoog oplaaiden, was Van Oldenbarneveldt een van de hoofdrolspelers. Twistpunten waren de verhouding tussen kerk en staat, en bovenal de vraag hoe zelfstandig de gewesten waren. Van Oldenbarneveldt en het gewest Holland waren voorstander van grote zelfstandigheid. Prins Maurits was daar op tegen. In 1618 liet Maurits zijn tegenstanders arresteren. Van Oldenbarneveldt werd ter dood veroordeeld. Op 13 mei 1619 werd hij onthoofd.

Onafhankelijkheid

Een gebied met een eigen zelfstandig bestuur

Opstand

De Nederlandse Opstand of Tachtigjarige Oorlog (1568-1648) tegen het Spaanse gezag leidde tot het ontstaan van de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden. De Republiek werd gevormd door zeven noordelijke gewesten. De zuidelijke gewesten bleven trouw aan de Spaanse koning. De deling van de Nederlanden leidde ook tot een godsdienstige scheiding. Het Zuiden bleef katholiek. In de Republiek werd de gereformeerde godsdienst de officiële. Andere godsdienstige overtuigingen werden getolereerd.

Pacificatie van Gent

Alle 17 Nederlandse gewesten sluiten zich aaneen in 1576 tegen Spanje. Hield drie jaar stand.

Parma, hertog van

Was de opvolger van Requesens als landvoogd van de Nederlanden (1576 – 1578)

Paulowna, Anna

1795 – 1865

Koningin

Anna Paulowna werd in 1795 geboren in Sint Petersburg. Zij was de dochter van de Russische tsaar Paul I. Tsaar Alexander I, haar broer (en de opvolger van Paul), gaf Anna ten huwelijk aan de Nederlandse kroonprins, de latere koning Willem II. De huwelijksplechtigheid vond plaats in Sint Petersburg (1816). Het Nederlandse vorstenhuis maakte geen bezwaar tegen de wens van de Russische prinses haar eigen Russisch orthodoxe godsdienst te blijven belijden. Met Willem beklom Anna Paulowna in 1840 in Amsterdam de troon. Als koningin der Nederlanden bleef zij hechten aan de etiquette van het vormelijke Russische hof. Anna Paulowna stierf in 1865 in het bij Den Haag gelegen Buitenrust. Uit haar huwelijk met Willem werden vijf kinderen geboren, waaronder de latere koning Willem III

Paus

Hoogste gezagsdrager binnen de Katholieke Kerk

Patriotten

'Patriotten' is de verzamelnaam voor al degenen die in de jaren tachtig van de 18de eeuw streefden naar een opleving van de Republiek in cultureel, politiek en economisch opzicht. Ze waren in alle lagen van de bevolking te vinden. Hun politieke tegenstander was de stadhouder, Willem V die de teloorgang van de Republiek symboliseerde. De voor de Republiek desastreus verlopen vierde Engelse Zeeoorlog (1780-1784) deed de kritiek op de stadhouder toenemen. In 1786 waren de spanningen zo hoog opgelopen, dat naar de wapens werd gegrepen. De burgeroorlog tussen de patriotten en de prinsgezinde (de medestanders van Willem V) werd in 1787 in het nadeel van de patriotten beslecht door een Pruisisch leger dat Willem V te hulp kwam. Vele patriotten vluchtten naar het buitenland.

Pepijn de Korte

Zoon van Karel Martel en vader van Karel de Grote

Plakkaten

Voorschriften van het hoogste bestuur

‘Placcaet van Verlatinghe’

De zeven gewesten verenigd in de Unie van Utrecht verklaarden in 1581 dat ze Pilips II niet meer erkenden als landsheer.

Plunderen

Mensen aanvallen en beroven

Prins Maurits

Zoon van Willen van Oranje en bekwaam legerleider

Protestanten

Christenen die zich aansloten bij de hervormers

Raad van Beroerten

Werd ook wel Bloedraad genoemd. ( 1567 – 1574) Was een speciale rechtbank door Landvoogd Alva ingesteld om de opstandige Nederlanden weer onder Spaans gezag te krijgen. Bekendste slachtoffers zijn de Graven van Egmont en Horne

Raadspensionaris

Soort minister van Buitenlandse Zaken van de Republiek der zeven Verenigde Provinciën

Rampjaar 1672

De ramp leek niet te overzien in 1672, toen de Republiek van drie zijden werd aangevallen door Engeland, Frankrijk en de bisdommen Munster en Keulen. In de binnenlandse politiek leidde de oorlog tot de grote afrekening tussen prins Willem III van Oranje en Johan de Witt, de raadpensionaris die Willems benoeming tot stadhouder dwarsboomde. De Witt werd door zijn tegenstanders verantwoordelijk gesteld voor de inval en Willem III werd als redder in de nood geroepen. De Witt trad af. Enkele maanden later werd hij met zijn broer Cornelis door een opgewonden menigte vermoord. De oorlog werd onder leiding van Willem III tot een goed einde gebracht. De vijand werd teruggedreven.

 

Republiek

Bestuursvorm van een land met een president aan het hoofd. In de regel niet erfelijk

Smeekschrift der Edelen

Aangeboden aan Margaretha van Parma waarin werd gevraagd om de opheffing van de strenge vervolgingen van Protestanten en bijeenroeping van de Staten Generaal

Spaanse Nederlanden

Zie Zuidelijke Nederlanden

Stadhouder

Een stadhouder (het woord betekent plaatsbekleder) verving de vorst in een deel van diens rijk. Hij was bestuurder en legeraanvoerder. Vooral als de vorst ver weg zetelde, was het een machtige functie. Toen de Nederlandse gewesten aan het eind van de 16de eeuw in opstand kwamen tegen Filips II bleef het ambt toch bestaan. Voortaan benoemden de gewesten zelf hun stadhouder.

Stadhouderloze Tijdperk, eerste

Periode van 1650 tot 1672 in de Republiek waarin de macht van de Oranjes was gebroken en de regenten de dienst uit maakten. Willem de III was nog niet geboren toen zijn vader Willem de II in 1650 overleed.

Stadhouderloze Tijdperk, tweede

Periode van 1702 tot 1747 in de Republiek waarin de regenten regeerden zonder Stadhouder. Na de dood van Willem de III in 1702 wilde men dat niet. Diens oorlogspolitiek had de Republiek uitgeput en de regenten en handelaren wilden een voorzichtige koers varen.

Staten Generaal

Onder Filips II was het de vergadering van de afgevaardigden van de zeventien gewesten. Na het ontstaan van de Republiek werden er van de zeven gewesten afgevaardigden gezonden naar de vergadering

Tulpenmanie

Tulpen waren in het 17de-eeuwse Nederland erg populair en zeer kostbaar. De tulp was in de 16de eeuw in Nederland ingevoerd vanuit Turkije. In de loop van de 17de eeuw kwam Nederland in de ban van een rage: de tulpenmanie of tulpomanie. Er ontstond een enorme speculatiezucht en een windhandel in tulpenbollen: de bollen werden al (door)verkocht voordat ze bij een handelaar in bezit waren en een exclusieve bol kon - in de toptijd - evenveel opbrengen als een Amsterdams grachtenpand! Vooral de tulpen uit de omgeving van Haarlem deden het goed. Na de top in 1636-1637 stortte de tulpenhandel in en bleven vele kopers en verkopers geruïneerd achter. De tulp bleef echter populair en werd zelfs een nationaal symbool van Nederland.

Twaalfjarig bestand

Bestand tussen de Republiek en Spanje waarin men voor twaalf jaar de oorlog opschortte. (1609 -1621)

Unie van Atrecht

De zuidelijke gewesten die in 1579 de kant van Spanje kozen

Unie van Utrecht

De zeven Noordelijke gewesten die in 1579 de strijd voerden tegen Spanje

Urbanisatie

Verstedelijking

Van der Duyn van Maasdam

Vormde in december 1813 met van Hogendorp het Voorlopig Bewind en maakte de weg vrij voor Soeverein Vorst (later koning) Willem I.

VOC

De VOC (Verenigde Oostindische Compagnie) werd opgericht in 1602 en ging in 1800 ten onder. De onderneming, een bundeling van handelsorganisaties uit enkele Hollandse en Zeeuwse steden, voerde zowel handel in Azië als tussen Azië en Europa. Het bedrijf ontwikkelde zich tot de grootste handels- en transportonderneming ter wereld. De Nederlandse overheid gaf de VOC grote bestuurlijke bevoegdheden in Azië.

Verdraagzaam

Mensen vrijlaten om hun eigen denkbeelden of godsdienst te kiezen

Vervolgen

Opjagen en opsporen van mensen met andere denkbeelden

Verzet

Tegenstand bieden

Vikingen

Andere naam voor Noormannen (zie daar)

Volksverhuizingen

De verplaatsing van Germaanse en Aziatische stammen tussen het einde van de 4e eeuw en de 7e eeuw vanuit Noord – en Oost - Europa naar het zuiden en westen

Vrede van Münster

In 1648 gesloten vrede tussen Spanje en de Noordelijke Nederlanden waarbij Spanje de Republiek erkende. De Zuidelijke Nederlanden bleven Spaans

Watergeuzen

Opstandelingen die vanaf de zee tegen de Spanjaarden vochten

Waterloo, slag bij

Ten zuiden van Brussel, bij het dorp Waterloo, leverde Napoleon op 18 juni 1815 voor de laatste maal slag. Het jaar daarvoor had hij met stille trom Frankrijk verlaten. Hij was verslagen en ging in ballingschap. Maar in maart 1815 keerde hij terug. Het leger koos zijn zijde en koning Lodewijk XVIII moest de wijk nemen. De Europese mogendheden wachtten het vervolg niet af en maakten zich op om Napoleon opnieuw - en nu definitief - uit te schakelen. Dit gebeurde tenslotte in de slag bij Waterloo.

Wener Congres

Van september 1814 tot juni 1815 kwamen de overwinnaars van Napoleon in Wenen bijeen om de macht in Europa te verdelen. De oude monarchieën werden in ere hersteld.

Men poogde door middel van een machtsevenwicht de belangen zo goed mogelijk te verdelen over Engeland, Pruissen, Rusland, Oostenrijk en Frankrijk. ( Metternich)Om Frankrijk te dwarsbomen vormde men het Koninkrijk der Nederlanden. De voormalige Noordelijke Gewesten en de Spaanse Nederlanden werden samen gevoegd.

Pas in 1914 bij het uitbreken van de 1e Wereldoorlog kwam aan dit machtsevenwicht een einde en verdwenen de grote rijken in Europa

WIC

De WIC (Westindische Compagnie) werd opgericht in 1621, na afloop van het twaalfjarig bestand in de oorlog tussen de Republiek en Spanje. Nu er geen bestandsovereenkomst meer gold, maakten de Nederlanders zich ogenblikkelijk op om de Spanjaarden en Portugezen van de Atlantische kusten van West-Afrika en Amerika te verdrijven. Men rekende op winstgevende handel, en zou tegelijk de Spaanse vijand beroven van zijn voornaamste inkomensbron. De WIC richtte zich op de verovering van Spaanse schepen, de productie en handel van Braziliaanse suiker en de Afrikaanse goud- en slavenhandel. De in Afrika gekochte slaven werden in Amerika verkocht. En met in Amerika gekochte goederen keerden de schepen naar Nederland terug.

Wilhelmina 1880 – 1962

Koningin 1898 - 1948

Wilhelmina was de dochter van koning Willem III en koningin Emma. Zij was tien jaar toen haar vader overleed. In 1898 zou zij hem opvolgen. Tot dan trad haar moeder Emma op als koningin-regentes. Het aantreden van Emma en Wilhelmina had een positief effect op de positie van de monarchie, die tijdens de regeringsperiode van Willem III danig was verzwakt. In 1898 was de populariteit van Wilhelmina zo groot geworden dat zij het symbool van nationale eenheid kon zijn. Wilhelmina bleef vijftig jaar koningin. Tijdens de Tweede Wereldoorlog verbleef zij in ballingschap in Londen. In 1948 werd zij opgevolgd door haar dochter Juliana.

Willem van Oranje

Leider van de opstand tegen de Spanjaarden. Werd in 1584 vermoord. Wordt gezien als de Vader des Vaderlands.

Willem I 1772 – 1843

Koning 1815 - 1840

Willem was de oudste zoon van Willem Ven prinses Wilhelmina van Pruissen. In 1791 trouwde de 19-jarige prins met zijn twee jaar jongere nichtje, ook al een Wilhelmina van Pruisen (1774-1837). Het jaar daarop werd hun zoon geboren. Als in 1795 het Franse leger geen einde aan de Republiek had gemaakt, zou Willem zijn vader als Stadhouder zijn opgevolgd. Nu volgde ballingschap, eerst in Engeland, daarna in Duitsland. Willem werd generaal in het Pruisische leger, vocht mee tegen de Fransen, probeerde tot een akkoord met Napoleon te komen en keerde tenslotte naar Engeland terug. Na Napoleons nederlaag in 1813, werd Willem gevraagd naar Nederland te komen. In maart 1814 werd hij ingehuldigd als 'soeverein vorst'. De koningstitel zou hij later krijgen.

Willem II 1792 – 1849

Koning 1840 - 1849

Willem II was de zoon van Willem I Hij groeide op in ballingschap in Berlijn en studeerde in Oxford. Vocht tegen Napoleons legers in Spanje en bij Waterloo. In 1816 trouwde hij met Anna Pauwlona, zuster van tsaar Alexander I van Rusland. In 1831 leidde hij de Nederlandse troepen tegen de opstandige Belgen In 1840 volgde hij tenslotte zijn vader op. Het belangrijkste wapenfeit van zijn korte regeerperiode was zijn onverwachte instemming in 1848 met de herziening van de grondwet waardoor het parlement meer macht kreeg

Willem III 1817 – 1890

Koning 1849 - 1890

De oudste zoon van Willem II kwam in 1849 aan het bewind. Hij was de eerste vorst die met de grondwet van 1848 regeerde en moest ervaren dat de koning het niet langer alleen voor het zeggen had. Willem III stond te boek als een grillige en humeurige man, met een slecht gevoel voor politieke verhoudingen. Aan het eind van zijn ruim 40-jarige regeringsperiode was de populariteit van de monarchie danig gedaald. Hij werd opgevolgd door Wilhelmina , zijn 10-jarige dochter uit zijn tweede huwelijk. Zijn drie zonen uit zijn eerste huwelijk waren allen eerder overleden.

Willem III stadhouder

1650 – 1702

Koning van Engeland

Willem III van Oranje was de zoon van Willem III. Hij werd kort na de dood van zijn vader geboren. Dat hij deze ooit als stadhouder zou opvolgen was lang niet zeker. Na het overlijden van Willem II was namelijk besloten dat hij niet opgevolgd zou worden. Maar in 1672 (het Rampjaar toen de Republiek door Fransen en Engelsen werd aangevallen, keerden de kansen van Willem III. Er klonk een luide roep om een sterke man: Willem van Oranje. Na een tijdelijke aanstelling als bevelhebber van het leger volgde zijn benoeming tot stadhouder en opperbevelhebber van leger en vloot. De vijand werd weerstaan, mede dankzij Willems militaire en diplomatieke successen. Het was nog maar de aanzet tot het toppunt van zijn macht.

Willem IV stadhouder

1711 -1751

Willem van Oranje Nassau was de zoon van de Friese stadhouder Johan Willem Friso die twee maanden voor de geboorte van zijn zoon bij het oversteken van het Hollands Diep was verdronken. Nadat Willem meerderjarig was geworden trad hij aan als stadhouder van Friesland, Groningen en Gelderland. Het stadhouderschap van de overige gewesten volgde in 1747 toen Franse troepen de Republiek bedreigden en, zoals vaak in een noodsituatie, er om een sterke man geroepen werd. Willem IV was de eerste stadhouder die stadhouder in alle gewesten was. Bovendien werd het ambt erfelijk gemaakt. Niet alleen in de mannelijke lijn, maar ook in de vrouwelijke lijn.

Willem V; Stadhouder 1748 -1806

Prins Willem V was de zoon van Willem V. In 1766 werd hij ingehuldigd als stadhouder. Het jaar daarop trouwde hij met Wilhelmina van Pruisen. Tijdens zijn bewind liepen de binnenlandse politieke spanningen hoog op. De Nederlandse nederlaag in de vierde Engelse zeeoorlog (1780-1784) was de aanleiding voor een heftige gewelddadige botsing met zijn Patriotse tegenstanders. Willem V werd als opperbevelhebber verantwoordelijk gehouden voor de nederlaag. Zijn macht werd tenslotte hersteld door een te hulp gesneld Pruisisch leger. Acht jaar later, in 1795, verliet hij het Haagse Binnenhof op de vlucht voor de revolutionaire Franse legers. Het was het einde van de Republiek

Witt de Cornelis

1623 -1672

Cornelis de Witt was een vooraanstaand regent in het stadhouderloos tijdperk. Hij was gedeputeerde van de Staten-Generaal te velde. In die functie was hij namens de regering aanwezig bij militaire acties. Zo nam hij in 1667 deel aan de tocht naar Chatham in Engeland. In de zomer van 1672 werd Cornelis de Witt ervan verdacht tegen prins Willem III samen te zweren. Hoewel er te weinig bewijs was en de pijnbank geen bekentenis had opgeleverd, werd Cornelis de Witt veroordeeld tot levenslange verbanning. Toen zijn broer Johan hem in de gevangenis opzocht verzamelde zich een woedende menigte buiten voor de Gevangenenpoort. Zij sleepten de broers naar buiten en lynchten hen.

Wit de Johan

1625 - 1672

De advocaat Johan de Witt doorliep een glanzende carrière in de politiek. In 1653 werd hij benoemd tot raadspensionaris van het gewest Holland. Door zijn functie, bekwaamheden en relaties groeide hij in de stadhouderloze periode uit tot de feitelijke regeringsleider. Een van De Witts successen was dat hij erin slaagde Engeland en Frankrijk tegen elkaar uit te spelen. Zijn val kwam toen beide grootmachten zich in 1672 samen tegen de Republiek keerden en de roep om de terugkeer van de stadhouder steeds sterker werd. De broer van Johan de Witt, Cornelis ook politicus, werd in Den Haag gevangen gezet en veroordeeld. Toen Johan hem ging bezoeken verzamelde zich buiten een opgehitste menigte. Deze sleurde de broers uit de Gevangenenpoort en bracht hen op gruwelijke wijze om het leven.

Zuidelijke Nederlanden

Gebieden die na de vorming van de Republiek der Zeven Provinciën onder Spaans – Habsburgs bestuur bleven. Ook wel de Spaanse Nederlanden genoemd.