We hebben 162 gasten online

D-Historische termen

Gepost in Historische termen

D Historische termen

drs.J.W.Swaen Historicus www.blikopdewereld.nl

Dachau Een van de Duitse concentratiekampen.
Dadaïsme Literair kunstzinnige beweging, die een revolutionair program verkondigde.
Dagbladconcentratie Concentrtiebetekent samenwerking. het samenvoegen van dagbladen of het opkopen van dagbladen door een bedrijf.
Daendels, Herman Willem (1762-1818) Herman Willem Daendels werd geboren in 1762 in Hattem waar hij opgroeide in een notabele familie. Op 20-jarige leeftijd studeerde Daendels af in de rechten aan de hogeschool van Harderwijk. De jonge Daendels verwierf als patriot enige plaatselijke populariteit. Toen in 1787 de macht van stadhouder Willem V werd hersteld, week hij uit naar Frankrijk. Daar nam hij het initiatief tot de vorming van een Bataafs legioen, dat als onderdeel van het Franse leger in 1795 de Republiek bevrijdde van het stadhouderlijk bewind. Daendels schroomde niet zijn militaire prestige aan te wenden in de politieke strubbelingen, die de eerste jaren van de Bataafse Republiek kenmerkten. Zo had hij een groot aandeel in de staatsgrepen van 1798, die van het land een eenheidsstaat maakten. Gouverneur-Generaal van 1808-1811 die Indië reorganiseerde. Hij verving de oude VOC-bestuurders door ambtenaren. Lokale Indische bestuurders werden in Batavia benoemd. Daendels voerde een bestuurlijke herindeling door, die Java verdeelde in negen districten, en liet over het eiland de Grote Postweg aanleggen.
Davis, Angela Zwarte vrouw die een vooraanstaande rol speelde in de Black-Panthers-beweging, een linkse organisatie van zwarte jongeren, die actie voerden tegen rascisme.
Dawes Act Wet uit 1887 waarin indianenstammen niet langer als rechtspersonen werden erkend, maar hun collectieve land onder individuele indianen werd verdeeld.
D-day (Decision day) 6 juni 1944, codenaam van de grote invasie van de westelijke geallieerden in Normandië om Europa te bevrijden (Operatie Overlord).
DDR Duitse Democratische Republiek , ook Oost-Duitsland, genoemd ontstaan uit de voormalige Russische sector, opgericht in 1949. In 1990 samengevoegd met de BDR.
Decadent In verval verkerend; zeer verfijnd en gecultiveerd, maar zonder innerlijke en morele kracht.
Decembermoorden Op 8 december 1982 werden in Suriname vijftien tegenstanders van legerleider Bouterse die na een staatsgreep de macht in Suriname in handen had, naar fort Zeelandia gebracht, mishandeld en vermoord.
Decentralisatie Een bestuursmodel waarbij aan de verschillende delen van een staat (provincie/gemeente) een grote mate van zelfbestuur is toegekend.
Decentralisatiewet Wet uit 1903 waarin de decentralisatie van het bestuur van Nederlands-Indië geregeld werd, zodat niet meer voor alles toestemming vanuit Batavia nodig was. De wet voorzag onder andere in de oprichting van plaatselijke en regionale raden, die in de praktijk overigens maar weinig macht hadden.
Declaration of Indipendence Amerikaanse Onafhankelijkheidsverklaring van 4 juli 1776, waarmee de Amerikaanse kolonies zich onafhankelijk verklaarden van Engeland.
Deconfessionalisering Het los raken van de binding met geloofsbeginselen; het verliezen van het confessionele karakter.
Deelstaat Gedeelte van het grondgebied van de VS dat een bestuurlijke eenheid vormt en een mate van zelfbestuur bezit; oorspronkelijk waren er 13 deelstaten, nu 50. Ook in Duitsland kennen we deelstaten.
Deflatie Algemene verlaging van het prijspeil en dus een verhoging van de waarde van de munt; het tegengestelde van inflatie. Regeringsbeleid gericht op de beheersing van het economische leven.
De Gasperi Italiaans politicus. In de periode 1945-1953 minister-president van acht regeringen in Italië, dikwijls in combinatie met de post van Buitenlandse Zaken. Grote voorvechter van een verenigd Europa. Samen met de Fransman Schuman en de Duitse Adenhauer heeft hij krachtig bijgedragen aan de totstandkoming van de eerste Europese gemeenschappen, de EGKS.
De Gaulle Frans politicus. Tijdens de Tweede Wereldoorlog leider van de 'Vrije Fransen' in Londen. van augustus 1944 tot januari 1946 regeringsleider en staatshoofd van Frankrijk. In 1958 opnieuw premier en 21 december van dat jaar eerste president van de Vijfde Republiek. In april 1969 trok hij zich terug uit de politiek nadat hij bij een referendum, waarbij verschillende hervormingen werden aangekondigd, een nederlaag led. Zijn stappen en uitspraken in de Franse buitenlandse politiek brachten vaak veel beroering. Voorbeelden: twee veto's tegen Groot -Brittanniës toetreding tot de EEG en Frankrijks uittreding uit de militaire organisatie van de Navo (1966).
Dekolonisatie De afbraak van het kolonialisme. b.v. De dekolonisatie van Indië vond plaats tussen de onafhankelijkheidsverklaring in 1945 en de soevereiniteits overdracht in 1949.
Delors Franse politicus die in 1985 voorzitter van de Europese commissie werd.
Deltawerken De afsluiting van een aantal zeearmen in Zuidwest-Nederland. Geregeld in de Deltawet van 1957. (Oorzaak de Watersnoodramp van 1953).
Demissionair kabinet Kabinet dat ontslag heeft genomen en nog slechts de lopende zaken waarneemt.
D'66 (Democraten '66) Sociaal-liberale pragmatische partij, opgericht in 1966.
Demobilisatie Het terugkeren van soldaten na een oorlog in de burgermaatschappij
Democratie Een regeringsvorm, waarbij alle belangrijke beslissingen door de volksvergadering/parlement worden genomen.
Democratisch Centralisme In theorie een samenvoeging van een democratisch en een autocratisch principe.

Het bestuursprincipe van staat en partij in de USSR.

  • De organen worden van onderaf gekozen (=democratisch).
  • Lagere organen dienen de besluiten van hogere organen strikt op te volgen (=centralisme).

In de praktijk is het een mooi woord voor een strikt hiërarchisch regeringssysteem waarbij alle beslissingen genomen worden door de hoogste leiders of leider.

Democratische Partij Één van de twee grote politieke partijen in de VS. Voortgekomen uit de zuidelijke Anti-federalisten onder leiding van Jefferson, die toen Republikeinen(!) genoemd werden. De partij ging democratisch heten tijdens het presidentschap van Jackson (1829-1837). Later werden de democraten steeds meer pro-federaal en progressief.
Democratisering Toenemende medezeggenschap in ondernemingen, andere maatschappelijke instellingen en de politiek.
Denazificatie Het zuiveren van Duitsland van nazi-smetten.
De Opstand: 1568-1589 Eerste fase in de Tachtigjarige Oorlog ( 1568-1648) waarin verschillende groepen Nederlanders zich verzetten tegen het gezag van de Spaanse koning Filips II.
Departement Alle Rijksdiensten die onder één minister vallen; ministerie.
Deportatie Het in Wereldoorlog II wegvoeren van Joden naar de vernietigingskampen.
Depressie Langdurige situatie van economische neergang en verslechtering; werkeloosheid stijgt en productie en inkomen dalen. Van 1920-1923 en 1930-1939 was er internationaal sprake van een depressie. Neergang in de economische bedrijvigheid (conjunctuur), ook wel baisse genoemd.
Derde dinsdag in september Op de derde dinsdag in september wordt het nieuwe zittingsjaar van de Staten-Generaal geopend. Op deze dag wordt de Troonrede door de koning(in) voorgelezen, de miljoenennota en alle begrotingen door de Minister van Financiën aan de Staten-Generaal aangeboden. Deze dag wordt ook wel prinsjesdag genoemd.
Derde Kabinet Gerbrandy Laatste kabinet onder leiding van Gerbrandy, die het grootste deel van de Tweede Wereldoorlog regeringleider van de Nederlandse regering te Londen was; van 23 februari 1945 tot 24 juni 1945; bestond voor een belangrijk deel uit aanhangers van de vernieuwingsgedachte (waartoe Gerbrandy zelf niet hoorde).
Derde Rijk Benaming van de periode waarin in Duitsland een dictatuur was van nationaal-socialisten (1933-1945). Als het eerste Rijk gold het middeleeuwse Duitse Keizerrijk; als het tweede het Duitse keizerrijk van 1871-1918.
Derde Wereld De oude koloniale wereld d.w.z. de meeste landen van Azië, Afrika en Latijns-Amerika; groep van niet-gebonden ontwikkelingslanden.
Dereguleren Wettelijke bepalingen en regelingen opheffen, verminderen of vereenvoudigen.
Deugd Centraal begrip van de Patriotten, dat zo ongeveer alle goede eigenschappen van de verlichte mens omvatte. Misschien nog het best te omschrijven als besef van maatschappelijke verantwoordelijkheid. later kreeg het woord een minder politieke lading en ging het zoiets betekenen als de neiging steeds het goede te doen en het slechte te laten.
Deurwaarder Gerechtsambtenaar belast met verschillende taken, waaronder het uitbrengen van afvaardigingen en andere exploten, het leggen van beslag, de tenuitvoerlegging van vonnissen en het dienstdoen op de terechtzitting. Daarnaast heeft de deurwaarder nog andere functies zoals het vertegenwoordigen van mensen die voor het kantongerecht procederen, en het houden van openbare verkopingen.
Desa Dorp, dorpsgemeenschap in Indonesië.
Desertie Opzettelijk zich onttrekken aan b.v. militaire verplichtingen.
Deshima Kunstmatig eiland in de haven van Nagasaki vanwaar de Hollanders als enige Europeanen handel mochten drijven met Japan.
Despotisme Heerschappij van willekeur. Koning kon regeren naar believen.
D' Estaing President van Frankrijk van 1974 tot 1981.
Destalinisatie De aanval op Stalin door Chroesjtsjov werd ingezet op het 20e partijcongres in 1956. Er volgde een periode van openlijke kritiek op Stalin, waarin vele politieke gevangenen werden vrijgelaten en de macht van de geheime politie aan banden werd gelegd en velen postuum werden gerehabiliteerd (Van belang voor nabestaanden).
De Tweede Sekse Titel van het boek van de Franse schrijver Simone de Beauvoir. Met deze term omschrijft ze vrouwen, omdat ze van mening is dat vrouwen een tweederangs plaats in de maatschappij innemen.
Devaluatie Vermindering van de waarde van geld van een bepaald land t.o.v. de waarde van andere geldeenheden.
Deviezentekort Een tekort aan buitenlandse betaalmiddelen.
Dhimmi-status De eigen religie werd door de moslims erkend, maar men mocht niet trouwen met islamitische burgers.
Dialectiek Een leer die ervan uitgaat dat de wereld zich door tegenstellingen heen, ontwikkelt.
Dictator Iemand (een burger of militair) die alle macht in een staat in handen heeft (alleenheerser).
Dictatuur Een regeringsvorm waarbij één persoon (dictator) of een groep mensen (vaak militairen) alleen alle macht in handen hebben. In de Sovjet-Unie heerstte de dictatuur van de Communistische Partij, die onder Stalin uitmondde in de dictatuur van een man.
Dictatuur van één man Deze werd door Stalin in de jaren dertig gevestigd. Organen van Partij en staat waren aan zijn grillen ondergeschikt en hielden in een aantal gevallen zelfs volledig op te functioneren. Personen en instanties met een machtsbasis los van Stalin waren er niet meer.
Dictatuur van het Proletariaat De DDR was een vorm van deze dictatuur, de arbeidersklasse en hun progressieve voorhoede, de Communistische Partij, waren volgens deze opvatting het best in staat het ideaal van een klasseloze heilstaat te ontwikkelen. Dat was in het belang van de grootste meerderheid van het volk en daarom was de dictatuur van het proletariaat/communistische partij het toppunt van democratie in deze opvatting, omdat nog nooit de stem en de wil van het volk zo helder en direct tot uiting zou kunnen komen. Andere partijen vertegenwoordigden belangen die tegen de diepste belangen van het volk indruisten. Daarom werden ze verboden of volstrekt aan banden gelegd. Dus was er voor hen geen vrijheid, alleen voor de communisten. De communisten moesten op hun beurt wel hun leiding gehoorzamen. Zo wordt volksdemocratie tot dictatuur van een partij en tot de dictatuur van de leiding van een partij en tot de dictatuur van één partijleider. Dat gebeurde in de DDR., waar wel andere partijen waren toegestaan maar niets te zeggen hadden en waar binnen de partij de partijleider, Ulbricht en later Honecker, het voor het zeggen hadden.
Dienstensector Mensen in de dienstensector 'maken' niets (zoals een arbeider), maar doen werk voor andere mensen(bijvoorbeeld politie, doktoren, winkeliers, ambtenaren, docenten).
Dienstverlening In 1989 opgenomen in het Wetboek van Strafrecht als hoofdstraf, die kan worden opgelegd in plaats van een korte onvoorwaardelijke gevangenisstraf. De straf bestaat uit het verrichten van onbetaalde arbeid ten algemene nutte gedurende een door de rechter bepaald aantal uren met een maximum van 240 uur.
Dipo Negoro (1785-1855) Prins Dipo Negoro was de door de Javaanse bevolking als een weldoener en heilige vereerde leider van de Java oorlog (1825-1830). Na door het Nederlandse gezag te zijn gepasseerd bij de troonopvolging van het sultanaat van Djokjakarta trok hij ten strijde.. In een slopende guerrillaoorlog vielen aan Nederlandse kant 15.000 doden. aan de Javaanse kant vielen ongeveer 200.000 doden te betreuren. Diponegoro werd in 1830 verbannen.
Direct bestuur Bestuursvorm waarbij de Europese machthebbers het bestuur in hun kolonie geheel zelf regelden.
Directe democratie Alle belangrijke beslissingen worden genomen door alle burgers of de volksvergadering, zoals in het oude Athene. Iedereen die stemrecht heeft mag zijn stem uitbrengen.
Discontinuïteit Een ontwikkeling wordt definitief doorbroken.
Discriminatie Elke vorm van onderscheid, elke uitsluiting, beperking of voorkeur die ten doel heeft de rechten van de mens en de fundamentele vrijheden op politiek, economisch sociaal en cultureel terrein te niet te doen of aan te tasten.
Dissidenten personen in totalitaire staten die ideeën verkondigen die afwijken van de officiële ideologie.
Distributie Verdeling; tijdens en nog geruime tijd na de Duitse bezetting bestond dit systeem van verdeling van voedsel en andere schaarse goederen onder de bevolking; iedereen had een distributiestamkaart op vertoon waarvan regelmatig bonnen voor toegekende rantsoenen konden worden verkregen; na inlevering van de bonnen (en betaling) kreeg men de aangegeven goederen.

 

Districtenstelsel

 

Bij een districtenstelsel worden - in principe - alle afgevaardigden in een district gekozen. Als er 100 zetels zijn, dan zijn er ook 100 districten. Om te worden gekozen, moet een kandidaat in een district de meerderheid (of in sommige landen de meeste stemmen) halen. Tot 1917 hadden we in Nederland een districtenstelsel.
Djoeka's Groep marrons in Suriname.
Doelmatig verteren Onder deze leus werd meisjes in het huishoudonderwijs en huisvrouwen in de jaren vijftig door de overheid voorgehouden dat ze zo efficiënt en zuinig mogelijk met huishoudgeld moesten omgaan. Er werd ze ook geleerd hoe dat moest. Deze scholing paste in het streven van de overheid om het sparen te stimuleren, Bovendien werden in Nederland de lonen laag gehouden (geleide loonpolitiek) om het herstel van de economie te kunnen financieren en de concurrentiepositie met het buitenland sterk te houden.
Doema Naam van een aantal volksvertegenwoordigingen tussen 1906 en 1917 in Rusland. Tsaar Nicolaas II voerde de Doema in als raadgevend orgaan. In het huidige Rusland is het nu een democratisch gekozen Constitutioneel Parlement.
Doge Hoogste ambtenaar in de republieken Venetië en Genua.
Dogma Rooms Katholieke Kerkelijke uitspraak waarin een opvatting over het geloof aan anderen wordt voorgeschreven.
Dogmatisch Star en rechtlijnig vasthouden aan een idee of theorie.
Doleantie Kerkscheuring binnen de Nederlands-Hervormde Kerk. In 1886 stapten ontevreden orthodox-portestanten uit deze kerk; enkele jaren later stichtten zij de Gereformeerde kerken in Nederland.
Dolkstootlegende Het verhaal dat door de Duitse legerleiding werd verspreid dat niet het leger de oorlog had verloren, maar dat de democratische politici achter de rug van de soldaten om een verraderlijke vrede hadden gesloten. Ze hadden het leger als het ware een dolkstoot in de rug gegeven. het was een legende omdat dezelfde legerleiding op 2 oktober 1918 zelf om een wapenstilstand had gevraagd bij de politici. Ze zagen in dat verder vechten zinloos was.
Dolle Dinsdag Benaming van 5 september 1945 toen velen dachten dat de bevrijding een kwestie van tijd was.
Dolle Mina Groep vrouwen in de PvdA, vooral in de jaren zestig van de 20e eeuw, radicale stroming binnen de tweede feministische golf, die met ludieke acties zich inzette voor meer gelijkheid voor vrouwen. Genoemd naar Wilhelmina Drucker.
Domein Een dorp met land in de omgeving. Het was eigendom van een edelman, een bisschop of een klooster.
Domela Nieuwenhuis, Ferdinand Socialist, voorzitter van de Sociaal democratische Bond. In 1888 was hij de eerste socialist in de Tweede Kamer. Hij geloofde in een arbeidersrevolutie die zou leiden tot een klasseloze samenleving. Later anarchist.
Domestic Ideology Leer van de verheerlijking van de huiselijk sfeer, speciaal gericht op vrouwen.
Dominotheorie De angst dat na een communistische overwinning in een bepaald gebied ook andere gebieden in de regio in communistische handen zouden vallen. De dominotheorie was voor de VS een van de belangrijkste redenen om zich in Vietnam tegen de opmars van het communisme te verzetten en in Zuid-Vietnam een anticommunistisch bewind op de been te houden. Zonder ingrijpen door de VS zouden landen als dominostenen één voor één voor het communisme zouden vallen. Politiek werd ook toegepast in Midden- en Zuid-Amerika.
Dominions Britse koloniën, waarvan de bevolking hun gebied zelf bestuurde. In binnenlandse aangelegenheden waren zij zelfstandig, de Kroon vormde de enige band tussen Engeland en de dominions.
'Doodslag' Delict dat bestaat uit het opzettelijk doden van een ander.
Doodstrafrecht Bij de toepassing van dit strafrecht staat de bestraffing van de daad centraal. Ingevoerd bij het wetboek van strafrecht van 1886.
'Dooi' Periode van oplevende vrijheid na Stalins dood in 1953. Genoemd naar Ehrenburgs roman 'De dooi'.
Doop Besprenkeling van het hoofd met water. Dit stond symbool voor de afwassing van de erfzonde.
Doorbraakgedachte Beweging in Nederland, die na de Tweede Wereldoorlog de politieke en maatschappelijke verzuiling wilde doorbreken. Politieke leus van de P.v.d.A. vlak na de oorlog
Dopers/Doopsgezinden/ Anabaptisten Groep protestanten die de kinderdoop verving door de volwassenendoop. In het begin van de zestiende eeuw werd deze beweging gezien als staatsgevaarlijk.
Dorische bouwstijl Griekse stijl van tempelbouw. de tempels zien er stoer uit. de zuilen hebben geen voetstuk, geen versieringen aan de bovenkant en zijn bovenaan iets dunner.
Dorp Kleine nederzetting waar de meeste inwoners leven van akkerbouw en veeteelt.
Douwes Dekker, Eduard Schrijver die in 1860, onder het pseudoniem Multatuli, de roman Max Havelaar publiceerde. Hierin stelde hij de uitbuiting van de Indische bevolking door de eigen regenten aan de kaak.
Dreestrekkers In 1947 bracht Willem Drees, socialistisch minister van sociale zaken, een noodwet tot stand waardoor alle Nederlanders vanaf hun 65 jaar een uitkering kregen. Bejaarden in het bezit van zo'n uitkering werden Dreestrekkers genoemd.
Drees, Willem Nederlands staatsman, sociaal democraat, leider van de PvdA vanaf haar oprichting in 1946, tot 1958, toen hij zich als minister van Staat terugtrok uit de actieve politiek. Tussen 1946 en 1958 was hij ook tweemaal minster van Sociale Zaken en viermaal minister-president. In 1971 trad hij uit de PvdA wegens diepgaande meningsverschillen over de koers van de partij. Hij wordt beschouwd als een van de architecten van de naoorlogse welvaarts - en verzorgingsstaat.
Driemanschap Het drietal Hollandse heren ( G.K. van Hogendorp en de graven Van Limburg Stirum en van der Duyn van Maasdam) dat in 1813 het algemeen bestuur van het land op zich nam, en prins Willem uitnodigde als een soeverein vorst naar Nederland te komen.
Driftbeheersing
Mensen hebben geleerd hun emoties in het openbaar beter te beheersen.
Droit divin
Letterlijk 'goddelijk recht', gebaseerd op het idee dat God de mensen ongelijk heeft geschapen en over ieder volk een heerser heeft aangesteld. deze almachtige vorst is alleen aan God zelf verantwoording schuldig en kan dus doen wat hij wil zonder zich iets van zijn onderdanen aan te trekken.
Drucker, Wilhelmina
Een van de leidende figuren van de eerste feministische golf. Zij was voorzitter van de in 1889 opgerichte Vrije Vrouwen Vereniging.
Drugprobleem
De problematiek ( verslaving, criminaliteit) die ontstaan door het gebruik van verdovende en hallucinerende middelen.
D.S. ' 70
Democratisch Socialisten 1970. Ontstaan als afsplitsing van de P.v.d.A. uit ontevredenheid over de invloed van Nieuw Links en de toenemende kritiek binnen de P.v.d.A. op het Nederlandse lidmaatschap van de NAVO.
Dualisme
De leer dat zowel regering als parlement een eigen verantwoordelijkheid hebben. De regering bestuurt, het parlement controleert. Volgens deze leer moeten de regeringsfracties in de Tweede kamer zich - in tegenstelling tot de praktijk - niet bemoeien met discussies binnen in de Ministerraad, maar afwachten wat daar uit komt en dan zelfstandig een oordeel vormen.
Dualistisch Bestuursstelsel
Het in Indië naast elkaar bestaan van twee soorten bestuur: het Binnenlands bestuur en het Inlands Bestuur.
Dubbelbesluit
de NAVO besloot in december 1979 over de plaatsing van kernwapens voor de middenlange afstand in Europa voor te bereiden en de Sovjet-Unie uit te nodigen over deze wapens te onderhandelen. Als de onderhandelingen zouden mislukken, zou de NAVO tot plaatsing overgaan.
Dubbele belasting
Vrouwen die uit de traditionele rol van huisvrouw braken en buitenshuis gingen werken, merkten dat zij toch het leeuwendeel van het huishoudelijk werk thuis moesten blijven doen, een dubbele belasting.
Dubbele Moraal
De zedelijke waardering die mannen op seksueel gebied meer toestaat dan vrouwen.
DuBois, W.E.B.
(1868-1963) Negerleider, beargumenteerde in The Souls of Black Folk (1903) dat zwarten op moesten komen voor hun politieke rechten. Gaf de stoot tot de oprichting van de NACCP.
Duce Titel van de fascistische leider Mussolini van Italië.
Duel Tweegevecht tussen personen met gelijke wapens.
Duitse Arbeidsfront Nationaal-Socialistische organisatie van de nazi's waarin werkgevers en werknemers tot samenwerking werden verplicht.
Duitse Bond

1815 – 1866 Bond van 35 soevereine Duitse vorsten en 4 vrije Duitse steden. Enkele gebieden in Nederlands Limburg en Luxemburg hoorden bij de Duitse Bond.

Duitse Democratische Republiek (DDR) Met hulp van de Sovjet Unie na WO II gestichte communistische staat in Oost-Duitsland.
Duurzame consumptiegoederen Dat zijn goederen zoals auto’s, radio’s, t.v. enz.
Dwangarbeid Gedwongen tewerkstelling; tijdens de Bezetting hebben ongeveer 600.000 Nederlanders in Duitsland dwangarbeid ten behoeve van landbouw en wapenindustrie moeten verrichten.
Dynastie Serie heersers uit één familie.
Dzjengis Khan De eerste grote leider van de Mongolen onder wie de Mongolen aan hun fenomenale expansie begonnen. Hij stierf in 1227.