We hebben 113 gasten online

Videobeelden dvd 17 A CSE 1999-2000 Nederland rond 1900 (1880-1914)

Gepost in Inhoudsopgave Videobeelden DVD´s

 17 A

CSE 1999-2000 Nederland rond 1900 (1880-1914) Teleac – NOT

Programma 1Het lot van den arbeider

Inhoud tv-programma

— Breitner schildert en fotografeert het snel veranderende Amsterdam. Nieuwe verkeerswegen leiden tot doorbraken in de soms eeuwenoude bebouwing. In snel tempo worden woningen gebouwd om de uit alle provincies toestromende arbeiders onderdak te bieden.

— Ook andere steden groeien uit hun omwallingen. Stadsmuren en poorten worden gesloopt. Brede singels komen ervoor in de plaats. Nieuwe woonwijken worden gebouwd met geld van speculanten. Ze zijn klein en donker. De overheid bemoeit zich er niet mee.

— Onstuimige groei van Rotterdam: havens en spoorwegen, naburige dorpen (Charlois, Katendrecht, Overschie, Delfshaven) worden opgeslokt.

— De nieuwe stedelingen, nodig in de bedrijven, vestigen zich in de vreemde stad waar het leven zoveel harder is dan in het hun vertrouwde dorp.

— Het dagelijks leven in de fabrieken: lange dagen, lage lonen, donkere ruimtes en veel bedrijfsongevallen. De overheid houdt zich nauwelijks bezig met wat de sociale kwestie gaat heten.

— Bij de arbeiders neemt het besef toe dat zij rechten hebben en die ook zelf op moeten eisen. Er ontstaan werkliedenverbonden, eerst bij de geschoolde arbeiders (typografen en diamantbewerkers). Die eerste bonden hebben nog een harmonieuze relatie met de werkgevers.

— De Sociaal Democratische Bond (met haar blad Recht voor Allen) is revolutionair van aard. Onder leiding van Domela Nieuwenhuis propageert de Bond stakingen en verzet tegen het kapitalistische systeem. Hij bereidt zich wel voor op de komende revolutie maar in feite blijft hij hameren op de noodzaak van algemeen kiesrecht. Veel aanhang verwerft Domela Nieuwenhuis in de veengebieden in het noorden van het land, waar de armoede schrijnend is en de haat tegen de veenbazen groot.

— Koning Willem III wordt het mikpunt in de kritiek van Domela Nieuwenhuis en dat komt de laatste op een gevangenisstraf te staan wegens majesteitsschennis. Later wordt Domela als eerste socialist in de Tweede Kamer gekozen.

— De wetsvoorstellen van Domela Nieuwenhuis (8-urige werkdag, minimumloon, verbod op kinderarbeid, kosteloos onderwijs enz.) maken in de Kamer geen schijn van kans. Ze worden met 99 tegen weggestemd.

— In politiek Den Haag neemt het besef toe dat de overheid iets moet doen aan de sociale kwestie. Er volgt een parlementair onderzoek naar de toestand van de arbeiders in fabrieken en werkplaatsen. Het onderzoek wordt in 1887 gepubliceerd. De verslagen met werkgevers, onder wie vooral Pierre Regout uit Maastricht, en werknemers maken grote indruk. Regering en Kamer begrijpen dat zij moeten ingrijpen in de arbeids - en woonsituatie van de arbeiders. Dit konniet worden overgelaten aan het bedrijfsleven.

Programma 2 De positie der vrouw

Inhoud tv-programma

— September 1898: Wilhelmina wordt koningin. Duizenden Nederlanders zien de filmbeelden ervan, een technische nieuwigheid in die tijd.

— In Den Haag trekt de Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid bijna honderdduizend bezoekers. Voor het eerst wordt hier openlijk getoond in hoeveel beroepen vrouwen werkzaam zijn. De samenstelsters bepleiten een betere positie voor de vrouw en richten zich tegen de heersende opvatting dat een vrouw niet hoort te werken.

— Aan het begin van de aoste eeuw heeft de vrouw in de eerste plaats een dienende rol; het idee van de vrouw als zorgzame moeder heeft in brede kringen aanhang, ook in arbeiderskringen. Bijgevolg is ook de politiek een mannenzaak.

— Veel moeders moeten echter werken voor een aanvullend gezinsinkomen. Ze werken als dienstmeid of naaister, in de fabriek of, in het uiterste geval, als prostituee. De vrouw wordt er wel op aangesproken: zij verwaarloost het gezin en het huishouden.

— In kerkelijke kringen wordt een kinderrijk gezinsleven gestimuleerd. Geboortebeperking is niet aan de orde, hoewel die door Aletta Jacobs en de Nederlandsche Nieuwe-Malthusiaanse Bond wel wordt voorgesteld.

— De discussies worden feller. Aletta Jacobs zet zich onder meer in voor geboorteregeling, beperking van de gezinsgrootte en kiesrecht voor vrouwen. Maar de mannen interesseert het niet.

— Ook de vrouwen uit de hogere kringen mengen zich in de discussies. Hun leven is vaak leeg en doelloos. Zij eisen recht op arbeid. Tijdens de Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid in 1898 brengen ze hun ideeën naar buiten.

Programma 3 Een nieuwe tijd breekt aan

Inhoud tv-programma

— Twente en de textielnijverheid: zo'n honderd jaar geleden was het een twee-eenheid. Nu zijn de meeste schoorstenen verdwenen. De fabrieken zijn afgebroken of in een enkel geval omgebouwd tot een museum.

— Rond 1900 is de textielindustrie de belangrijkste werkverschaffer in Enschede. Het leven van de arbeiders is hard, hun woonomstandigheden zijn beroerd en hun onderdanigheid aan de katoenbaronnen vanzelfsprekend. De overheid houdt zich niet bezig met sociaal beleid; dat is meer een zaak tussen werkgevers en werknemers. Bij stakingen stelden de werkgevers zich in de regel hard op en gaven niet toe aan de gestelde eisen. In de rumoerige jaren negentig mislukten de meeste stakingen.

— Henri Polak had als voorzitter zijn Alg. Ned. Diamantbewerkers Bond zo georganiseerd dat in geval van staking deze ook volgehouden kon worden. Te midden van de vele vakbonden was dat een uitzondering en een voorbeeld.

— In de Tweede Kamer vormen de sociaal-democraten, onder leiding van Pieter Jelles Troelstra, nog maar een klein clubje. Zij kiezen voor de geleidelijke, parlementaire weg om verbeteringen te bereiken voor de arbeiders. Maar revolutie is niet uitgesloten.

— De grote staking van 1903, vanuit de havens overgewaaid naar de spoorwegen, wordt een testcase voor de socialistische weg: via het parlement, de vakbonden, of beide. 'Gansch het raderwerk staat stil als uw machtige arm het wil', zegt Troelstra. De eerste staking wordt gewonnen waarna de angst onder de heersende klassen toeneemt. De regering verbiedt bij wet stakingen van ambtenaren en spoorwegarbeiders, de zogeheten worgwetten.

— Steeds meer arbeidersorganisaties kiezen voor de lijn van Polak. Het Nvv wordt opgericht in 1906, later gevolgd door het cvv en het Rooms-Katholieke Werkliedenverbond.

— Omstreeks igoo begint het tijdperk van de openbare nutsbedrijven. De lokale overheid gaat zich bemoeien met de aanleg van straatverlichting, waterleidingen, het telefoonnet en tramrails.

— Ook op sociaal terrein wordt de overheid actief. Minister Talma komt met voorstellen ten aanzien van ziekte, arbeidsongeschiktheid en werkeloosheid.

— Tijdens de Eerste Wereldoorlog worden politieke vernieuwingen doorgevoerd: de grondwetswijziging van 1917, waarin onder andere het algemeen kiesrecht voor mannen is opgenomen.

— In november 1918 is voor Troelstra de tijd rijp voor revolutie in Nederland. De revolutionaire situatie in Duitsland brengt hem hiertoe. Zijn veronderstelling blijkt een vergissing. De koninklijke familie wordt in Den Haag massaal hulde toegebracht. Maar poIitiek Den Haag is wel geschrokken van de onrust. In korte tijd werden belangrijke wetten aangenomen: de arbeidswet (met de 8-urige werkdag) en het algemeen kiesrecht voor vrouwen.