We hebben 192 gasten online

Videobeelden dvd nr. 94 CSE 2003-2004 Nederland en hun gezagsdragers 1950-1990

Gepost in Inhoudsopgave Videobeelden DVD´s

Programma 1  Het gezag brokkelt af


Inhoud tv-programma
Namen en begrippen
— Bij de verkiezingen van 1956 stemde iedereen nog steevast op de politieke partij van de eigen zuil. Drees kon voor de vierde keer een kabinet leiden.
— Nederlanders waren gehoorzaam en gezagsgetrouw. `Zijn plaats weten' en `eerbied hebben' waren zeer positieve karaktereigenschappen.
— Behalve trouw aan de politieke partij waren gelovige Nederlanders ook zeer gehoorzaam aan de gezaghebbers in hun kerk. Godsdienst en de kerk speelden een belangrijke rol in het maatschappelijk leven.
— In 1954 maakten de katholieke bisschoppen zich toch zorgen over toenemende afvalligheid. Zij vaardigden een herderlijk schrijven uit, het Bisschoppelijk Mandement, waarin katholieken verboden werd lid te zijn van socialistische verenigingen en te luisteren naar vARA-programma's.
— De reacties op dit machtsvertoon van de bisschoppen waren kritisch en in katholieke kring weinig effectvol.
— Het kerkbezoek nam in de jaren zestig voortdurend af. Het kerkelijk juk werd afgegooid. Katholieken namen naar eigen eer en geweten hun beslissingen. In het gebruik van de anticonceptiepil werden zij gesteund door bisschop Bekkers die op de televisie liet weten dat gehuwden zelf mochten beslissen hoeveel kinderen ze wilden.
— De `Nacht van Schmelzer' waarin de Kvr-leider met hulp van de oppositie het kabinet Cals liet vallen was via de televisie in elke huiskamer te volgen. Voor velen was het schokkend te ervaren hoe politici in de praktijk bezig waren. Politiek werd hierdoor steeds minder een zaak van een kleine elite, maar ook van mondiger wordende burgers.
— In 1966 wordt D'66 opgericht die als nieuwe partij meer democratie wilde, waarbij de bevolking meer invloed zou krijgen op de politiek.
— In het algemeen was er sinds de jaren zestig meer roep om inspraak. Het gezag van de hoge heren was niet langer vanzelfsprekend meer. Toen de economie achteruit ging en er pijnlijke financiële maatregelen moesten komen, kwamen er zoveel protesten dat bezuinigingen werden vermeden.
— Pas begin jaren tachtig lukte het het kabinet Lubbers om de collectieve lasten te verminderen. Dit nononsensbeleid werd door de Tweede Kamer gesteund. Het leek erop dat het gezag zich weer had hersteld.
— Voor lange tijd was het de laatste keer dat de bevolking massaal protesteerde tegen het politieke gezag. In 1981 en 1983 gingen duizenden massaal de straat op om te protesteren tegen de plaatsing van kruisraketten.

Willem Drees — verzuiling — politieke cultuur - confessionele partijen — Katholieke Volkspartij (KvP) — Partij van de Arbeid (PvdA) — Bisschoppelijk Mandement — Nacht van Schmelzer — Joop den Uyl — Ruud Lubbers

Data
1954 mei: Mandement van de Bisschoppen
1956 vierde kabinet Drees
1966 oktober: Nacht van Schmelzer
1966 september: oprichting D'66
1973 kabinet Den Uyl
1981 vredesdemonstratie tegen de plaatsing van de kruisraketten
1982 eerste kabinet Lubbers

Programma 2 Welvaart en werkloosheid

Inhoud tv-programma
— De landbouwsector veranderde in de naoorlogse jaren grondig. Het werk op het land en in de kassen werd grootschaliger en gericht op snelstijgende productie.
— Het trekpaard van de economische groei sinds de jaren vijftig werd de industrie.
— De economische bloei bracht een nieuwe gouden eeuw met volledige werkgelegenheid, sociale zekerheid en arbeidsrust. Die waren te danken aan een unieke samenwerking van werkgevers en werknemers. Binnen de Stichting van de Arbeid maakten deze sociale partners afspraken over lonen (beperkte stijging) en prijzen.
— Rond 1960 begonnen werknemers hogere lonen te eisen. Omdat er grote vraag naar arbeid was, stegen de lonen sindsdien explosief.
— Regelmatig riepen NKV en Nvv op tot grootscheepse stakingen om behoud van de bestaande arbeidsplaatsen.
— Een hoogtepunt in deze strijd was de bezetting van de ENKA-fabriek in Breda. Daar dreigden in 1972 massaontslagen te vallen. De werknemers bezetten toen het bedrijf. Ze wilden inspraak en medezeggenschap.
Tweede Kamerfracties verklaarden zich solidair. Pas na maanden gaf de directie toe. ENKA Breda bleef open.
— Scheepswerven groeiden door fusies. Verolme met NDSM en Rijnschelde tot Rsv. De staat was hierbij betrokken, want het ging om de werkgelegenheid van duizenden mensen, en stelde zich garant voor leningen.
— De inkomsten van de overheid liepen snel terug terwijl de uitgaven toenamen. De verzorgingsstaat had haar grenzen bereikt.
— Het kabinet Van Agt van CDA en VVD presenteerde in 1978 Bestek '8r, een ingrijpende bezuinigingsoperatie. Zowel ministers binnen het kabinet als kamerfracties bleken hier grote moeite mee te hebben. Aan de gemiddelde Nederlander ging deze politieke strijd voorbij.
— Persoonlijk beleefden de meeste Nederlanders een ongekende welvaart, maar begin jaren tachtig gingen duizenden banen verloren door failliet gaande bedrijven. Het aantal werklozen steeg tot 800.000.
— Het was noodzaak dat werkgevers en werknemers weer om de tafel gingen. In 1982 kwam het Sociaal Akkoord van Wassenaar tot stand, een belangrijke pijler van wat wereldwijd het poldermodel ging heten.
Namen en begrippen

industrialisatie — EEG — Stichting van de Arbeid - Nederlands Katholiek Vakverbond (NKV) — Nationaal Verbond voor Vakverenigingen (Nvv) — oliecrisis - verzorgingsstaat — Akkoord van Wassenaar
Data
1957 oprichting EEG
1972 ENKA Breda bezet
1973 oliecrisis
1978 Bestek '81
1982 Akkoord van Wassenaar

Programma 3 Rebelse jeugd

Inhoud tv-programma

— Sinds de jaren vijftig was de jeugd in beweging. Georganiseerd jeugdwerk voldeed niet meer. Jongeren kregen een eigen cultuur en levensstijl. De eerste jongeren die hierin opvielen waren de nozems. Zij droegen andere kleren en zij gedroegen zich anders. Dat wekte verbazing en onrust.
— Niet alleen nozems, ook andere jongeren werden opgezweept door de muziek van Lionel Hampton en The Dutch Swing College Band. In de bioscopen maakten James Dean, Marlon Brando en Elvis Presley furore bij de jeugd. De speelfilm `Rock around the Clock' veroorzaakte in veel steden rellen.
— De rock-'n-roll-muziek gaf voor veel jongeren uiting aan de behoefte aan vrijheid en ongebondenheid. Daarin waren geen verschillen tussen werkende en schoolgaande jongeren.
— In de jaren zestig werd Amsterdam het magisch centrum. Provo werd opgericht met als doel `nog eenmaal de maatschappij hartgrondig te provoceren'. En dat deden ze. De politie trad op, maar dat werkte vaak averechts.
— Amsterdams burgemeester Van Hall en zijn hoofdcommissaris moesten het veld ruimen.
— Als beweging heeft Provo maar korte tijd bestaan, maar ze had haar doel bereikt. Het protest in de jaren zestig was massaal geweest. De Nederlandse samenleving was sindsdien niet meer hetzelfde. Het gezag van de autoriteiten niet langer vanzelfsprekend.

Nameen en begrippen

nozem — rock-'n-roll — consumptiemaatschappij - Provo — happening — burgemeester Van Hall

Data
1964 juli: oprichting Provo
1966 maart: trouwen prinses Beatrix en prins Claus in Amsterdam

Programma 4 Voltooide wederopbouw en groeiende welvaart

Inhoud tv-programma


— Jarenlang had de vakbeweging zich na de oorlog verplicht om geen loonoffers te vragen aan haar leden, maar begin jaren zestig begonnen die zich te roeren. Ze wilden loonsverhoging in een tijd van personeelskrapte. In sommige bedrijven werden zelfs zwarte lonen betaald. De loonsverhogingen kwamen er. Wel 16,5% in 1964.
— Hierdoor stegen ook de prijzen. De politiek had geen vat meer op deze loon-prijsspiraal, met inflatie als gevolg. Toch had de gemiddelde Nederlander meer te besteden. Nieuwe apparaten verschenen in de kamers van de familie Doorsnee.
— Nieuwbouwwijken schoten overal als paddestoelen uit de grond.
— Er kwam een vrije zaterdag 196o/1961, dus meer vrije tijd, die gevuld werd met sport, natuur en strand. Recreatie werd big business.
— Het aantal auto's vervijfvoudigde door de gestegen welvaart. Files en bermtoerisme werden een nieuw fenomeen.
— Eind jaren zestig kwamen vliegreizen voor luxueuze vakanties in het bereik van velen. Schiphol groeide continu.
— De verkoop van het aantal televisietoestellen steeg geweldig.
— Steeds meer jongeren gingen studeren aan de universiteit of gingen een ander beroep uitoefenen dan hun vader deed. Het onderwijs breidde zich spectaculair uit. Er kwamen nieuwe schooltypes als gevolg van de Mammoetwet.
— De oliecrisis van 1973 bleek een rimpeling in de stijgende welvaart, niet het einde ervan.
De verschillen tussen de Nederlanders werden ook groter. Sommigen verdienden topsalarissen in het bedrijfsleven en toonden die rijkdom ook. Anderen moesten leven van een minimumloon of de bijstand. Schrijnende verhoudingen in een welvarend Nederland.

Namen en begrippen

loonoffer — inflatie — overspannen arbeidsmarkt - Mammoetwet — welvaartsstaat

Data

1960 invoering vrije zaterdag
1964 de lonen stijgen met 16,5%
1968 invoering Mammoetwet

Programma 5 Dolle Mina's en de feministen

Inhoud tv-programma

— De verhoudingen tussen mannen en vrouwen was in de jaren vijftig nog heel traditioneel. De vrouw was de baas in huis en zorgde voor de kinderen. Vader werkte in en vertegenwoordigde de buitenwereld.
— De opvoeding van de kinderen was gericht op dit traditionele rollenpatroon.
— Als vrouwen werkten, dan hielden ze daar meestal bij het huwelijk mee op. Vrouwelijke ambtenaren waren dat zelfs verplicht.
— Vrouwen waren handelingsonbekwaam. De motie van Kamerlid Corry Tendeloo maakte hier een einde aan.
— De groeiende economie deed de vraag naar arbeidskrachten toenemen. In de jaren zestig, met name in het onderwijs en de dienstverlening waren vrouwen welkom.
— Buitenshuis werken nam ook toe omdat ze minder kinderen kregen. Steeds meer echtparen gebruikten voorbehoedmiddelen. Het aantal pilgebruiksters steeg, tussen 1963 en 1973, van 500 naar 500.000. De grootste stijging kwam na deze periode.
— Steeds meer vrouwen werden zich bewust van hun positie: ongelijkwaardig aan de man en ondergeschikt. Sommigen, zoals Joke Kool-Smit schreven hier over waardoor meer vrouwen zich herkenden in het beeld dat zij schetste. De tweede feministische golf was in aantocht.
— De groep Dolle Mina's stelden op een grappige manier de ongelijkheid tussen mannen en vrouwen aan de kaak. En dat sloeg aan.
— De strijd van de Dolle Mina's voor vrijheid van abortus en tegen het beleid van minister (van justitie) Van Agt baarde landelijk opzien.
— De vereniging Man Vrouw Maatschappij (MVM) streefde op serieuzere wijze naar de verbetering van de positie van de vrouw in de samenleving. Positieve discriminatie van vrouwen werd het uitgangspunt van
MVM.

Namen en begrippen

Corry Tendeloo — de pil — Joke Kool Smit — Dolle Mina — abortus — Man Vrouw Maatschappij (MvM) - positieve discriminatie — de Rooie Vrouwen

Data

1957 januari: opheffing handelingsonbekwaamheid van de vrouw
1963 invoering van de pil
1967 Joke Kool Smit schrijft `Het onbehagen van de vrouw'
1969 oprichting Man Vrouw Maatschappij (MvM)
1971 februari: eerste abortuskliniek Bloemenhove geopend in Heemstede
1981 vrouwenstaking, laatste grote feministische actie

Programma 6 In de ban van de bui

Inhoud tv-programma

— Op 2 oktober 1952 vond in Nederland de eerste televisie-uitzending plaats. Vier jaar later waren er 26.000 toestellen geregistreerd en kon men kijken naar drie uur programma's per week. Naast de vertrouwde radio werd tv de nieuwe `gezinsvriend'.
— Er werd veel in groepsverband gekeken, als gezin, bij buren of bij kennissen.
— De televisie werd voor veel Nederlanders een venster op de wereld. Dit droeg bij tot de ontzuiling, want men keek ook naar programma's van omroepen die niet tot de eigen zuil behoorden.
— Sommige tv-programma's veroorzaakten veel opwinding omdat zij de grenzen van het fatsoen overschreden.
— In het jongerenprogramma 'Hoepla' (1967) vertoonde Phil Bloom zich naakt. Afkeurend waren de reacties daarna. Premier de Jong ging er zelfs op in bij de algemene beschouwingen in de Kamer.
— Geruchtmakend, want een doorbraak van de bestaande norm van televisiemaken, was het satirische programma `Zo is het toevallig ook nog eens een keer' (1963-1966). Verontwaardigde reacties in het land omdat godsdiens4ige normen en waarden waren geschonden.
— De televisie werkte er aan mee dat Nederlanders autoriteiten en bewindspersonen als gewone mensen gingen ervaren, en niet langer op een voetstuk zetten. Journalisten gedroegen zich in interviews met deze gezagsdragers steeds minder onderdanig.
— Politici begrepen de kracht van het nieuwe medium en speelden daar in hun presentaties voor de buis op in. De uitstraling van de jonge Van Mierlo legde de nieuwe politieke partij D'66 geen windeieren.
— Politieke partijen gingen ertoe over om zelf hun imago via de televisie te verbeteren. Hun reclamespotjes kregen een steeds flitsender aanzien.
— De reclamespot van het CDA in 1994, gericht op de Tweede Kamer-verkiezing in dat jaar, was heel wervend. Verborgen bleef de werkelijke machtsstrijd tussen de gaande premier Lubbers en de komende partijleider Brinkman. Die werd door de televisie wel geregistreerd met een desastreuze verkiezingsuitslag voor het CDA als gevolg. Televisie vergroot de werkelijkheid, blaast op, maar moet altijd blijven sporen met die werkelijkheid. Gezagsdragers moeten daar rekening mee blijven houden. Ze hebben immers te maken met mondige burgers.
Namen en begrippen

staatssecretaris Cals — ontzuiling — VARA — AVRO - KRO — NCRV — VPRO — Hans van Mierlo

Data
1952 oktober: eerste televisie-uitzending in Nederland
1960 500.000 televisietoestellen verkocht
1967 jongerenprogramma Hoepla van de VPRO
1967 de nieuwe partij D'66 wint zeven zetels
1994 het CDA verliest desastreus bij de verkiezingen