We hebben 154 gasten online

Recensie Vasili Grossman 'Leven & Lot'

Gepost in Recensies

Vasili Grossman Leven & Lot

Zelden heb ik een boek gelezen dat zo'n grote indruk op mij heeft gemaakt dan Vasili Grossmans' Leven & Lot'. Het is soms een adembenemend boek. Ik keerde dan ook vaak terug naar bepaalde hoofdstukken van het boek. Vooral Hoofdstuk 50 heb ik een aantal malen gelezen. Een citaat: 'Is volgzaamheid een nieuwe kant van de menselijke natuur, die plotseling aan de oppervlakte kwam. Nee, die volgzaamheid zegt iets over de uitwerking op mensen van een nieuwe, verschrikkelijke kracht. De terreur van totalitaire systemen bleek in staat om op hele continenten de menselijke geest te verlammen. Als en mens zijn ziel in dienst stelt van het fascisme, verklaart hij een verderfelijke, onheilbrengende slavernij tot het enige, hoogste goed. Hij geeft zijn menselijke gevoelens niet op, maar verklaart de misdaden begaan door het fascisme tot humane daden op een hoger niveau hij stemt in met een tweedeling tussen zuivere, waardige mensen en onzuivere, het leven onwaardige mensen. De drang tot zelfbehoud stelt mensen in staat hun instincten te verzoenen met hun geweten. De hypnotiserende kracht van de mondiale ideologieen komt de instincten daarbij te help. Ze roepen op tot het brengen van alle noodzakelijke offers en het hanteren van alle beschikbare middelen om het hoogste doel te bereiken, de toekomstige grandeur van het vaderland, de wereldvooruitgang, het geluk van de mensheid, van een natie of een klasse`.(....) Het geweld uitgeoefend door een totalitaire staat is niet langer een middel. Het wordt voorwerp van en mystieke, religieuze verering en geestdrift.'

Het is een monumentaal werk en beschrijft de ernstigste verschrikkingen van de twintigste eeuw. Zelf heeft hij dit van nabij meegemaakt. Grossmans vrouw werd opgepakt door de geheime politie. Zijn moeder was een van de slachtoffers van de massamoord op de Joden van Oekraïne. Zijn vijftienjarige stiefzoon kwam vlak na zijn rekrutering om bij een ongeluk. En als oorlogscorrespondent was Grossman niet alleen getuige van de meedogenloze gevechten aan het Oostfront, waaronder de slag om Stalingrad, maar was hij bovendien een van de eerste journalisten die de concentratiekampen Majdanek en Treblinka zag – en op onvergetelijke wijze beschreef.Het was ondenkbaar dat juist een roman over deze periode de gelijkenis tussen beide totalitaire staten zou demonstreren, en de futiliteit van ieder vooruitgangsgeloof. Grossmans blik is die van een hartgrondige scepticus, die in geen enkele ideologie meer gelooft, maar elk van zijn ongelukkige, kleinzielige, hopeloos in het leven verstrikte personages het voordeel van de twijfel geeft. Grossman schrijft meesterlijk over het leven van gewone, bange, onvergetelijke mensen die door de staat en hun tijd – het ‘lot’ – verleid worden tot allerlei kleine, banale vormen van verraad. De ironie van het lot wilde dat eenzelfde door angst ingegeven daad van verraad zijn meesterwerk bijna voorgoed had doen verdwijnen. Het appartement van de schrijver werd grondig doorzocht en alles wat verband hield met de roman werd in beslag genomen: alle uitgetypte exemplaren, het oorspronkelijke manuscript, de kladversies en de aantekeningen voor het boek. Vervolgens werd Grossman beleefd verzocht de veiligheidsagenten te begeleiden naar de adressen waar zich afschriften bevonden – bij zijn typiste werden behalve haar exemplaar ook het carbonpapier en het typelint dat ze had gebruikt geconfisqueerd – waarna hij weer netjes thuis werd afgezet. De Sovjetstaat had geleerd van de ontluisterende affaire rond Boris Pasternak, wiens Dokter Zjivago triomfen vierde na de publicatie in het buitenland: ze deed er alles aan om Leven & lot op een geruisloze, onberispelijke manier te laten verdwijnen. Het zou nog bijna twintig jaar duren tot een door Grossmans vriend Semjon Lipkin bewaard exemplaar van het boek naar Zwitserland werd gesmokkeld, waar de roman in 1980 voor het eerst verscheen. Wat maakte dit boek zo gevaarlijk in de ogen van de autoriteiten? Het is onbetwist dat Leven & lot tot de vernietigendste anti-Sovjetromans ooit behoort, samen met Michail Boelgakovs De meester en Margarita en Aleksandr Solzjenitsyns Goelagarchipel. De kracht van Grossmans werk ligt in zijn begrip van zowel de vele vormen van menselijke bitterheid als de zeldzame wonderen van goedheid. 

Auteur: Vasili Grossmans

Titel: Leven & Lot

Uitgeverij: Balans