We hebben 98 gasten online

Recensie ´De geschiedenis van het lichaam in de Middeleeuwen´ Jacquis Le Goff en Nicolas Truong

Gepost in Recensies

de gs van het lichaam in de MEJaques Le Goff en Nicolas Truong besloten een geschiedenis van het lichaam in de Middeleeuwen te onderzoeken omdat het een van de grootste lacunes vormt in de geschiedkunde. Natuurlijk heeft het lichaam ook een geschiedenis. De opvatting van het lichaam, de plaats ervan in de samenleving, in het dagelijkse leven en zijn uitzonderlijke momenten, zijn in elke historische samenleving veranderd. Mythevorming speel daarbij echter ook een rol.

In onze tijd kijken we heel anders aan tegen het lichaam en de beleving van seksualiteit. Peter Gay bestudeerde in zijn boek ´De eeuw van Schnitzler`de negentiende eeuw  en maakte korte metten met de mythe dat preutsheid en benepenheid de negentiende eeuw zou domineren. In die tijd was volgens hem juist sprake van erotiek, revolutie en passie.

De dynamiek van de middeleeuwse samenleving en beschaving komt voort uit spanningen:de spanning tussen God en de mens, tussen man en vrouw, tussen de stad en het platteland, tussen hoog en laag, tussen rijk en arm, tussen de rede en het geloof, tussen gewelddadigheid en vrede. Een van de voornaamste spanningen is die tussen het lichaam en de ziel. Enerzijds wordt het lichaam geminacht, is het verboden terrein, wordt het vernederd. In het christendom wordt het heil bereikt door het lichaam te kastijden. Onthouding en kuisheid behoren tot de hoogste deugden. Gulzigheid en onkuisheid behoren tot de zeven hoofdzonden. De erfzonde wordt in de ME een zonde des vlezens.

De plaatsen waar het lichaam werd getoond en gecultiveerd – de badhuizen, sportscholen en amfitheaters – werden pas in de vroege Middeleeuwen voorgoed geruimd. De nieuwe moraal kon doordringen tot brede lagen van de bevolking door het succes van het geïnstitutionaliseerde christendom.

De verschillen tussen de christelijke en Romeins-heidense moraal niet worden overschat. Vooral Michel Foucault heeft aangetoond dat de geringschatting van het lichaam al een topic was. Het verdringen van seksualiteit en ´de onthechting van het vlees´. Hij toont het verband aan tussen de Oudheid en het eerste christendom, benadrukt de verschillen en nieuwigheden waarin de seksuele ethiek van de staatsgodsdienst die zich in het middeleeuwse Europa doet gelden, zich onderscheidt van die van de Grieks-Romeinse tijd.

In de Middeleeuwen krijgt het denigreren van het lichaam en de seksualiteit een sterkere impuls.

De vrouw wordt gedemoniseerd, de seksualiteit gecontroleerd, de lichamelijke arbeid geringschat, homoseksualiteit eerst veroordeeld, daarna getolereerd en ten slotte uitgebannen, de lach en het gebarenspel worden veroordeeld, ontucht en snoeplust gelijkgesteld.. Het lichaam werd beschouwd als de gevangenis van en een vergif voor de ziel.

 Een van de talrijke redenen van de toestand van betrekkelijke minderwaardigheid van de vrouw in de Middeleeuwen is te wijten aan haar menstruatie. De seksualiteit, die vanaf de twaalfde eeuw in verband wordt gebracht met het taboe op het bloed, wordt zo het toppunt van verachting van het lichaam. Ook sperma is een vorm van bezoedeling.

Het ascetisch ideaal verovert het christendom door de invloed van de kerkvaders. De ascese heeft twee fundamentele aspecten: de onthechting van de genoegens en de strijd tegen de bekoring.

Tegenover de instelling van het feodalisme heeft de kloosterlijke hervorming van de elfde en twaalfde eeuw, vooral in Italië, de nadruk gelegd op het onderdrukken van de genoegens, om te beginnen op het lichamelijke genot.  Het verachten van de wereld is allereerst het verachten van het lichaam.

Maar we moeten ons wel realiseren dat de documenten waarop we ons baseren slechts geschreven zijn door mannen die bij machte zijn te schrijven, te beschrijven en te kritiseren, dus de monniken en priesters die zich door de gelofte van kuisheid volledig overgeven aan ascetisme.

De Gregoriaanse hervorming (Paus Gregorius VII 1073-1083) brengt vooral een scheiding aan tussen clerici en leken. De Kerk legt de leken de ´rechtmatige paring´op, dat wil zeggen het huwelijk en legt biechtvaders op hoe men moet handelen (passende straffen en penitenties) tegen de zonden des vlezes. De lichamelijke praktijken en het opvolgen van de verboden hangt af van de maatschappelijke verschillen. Polygamie is bij de rijken gebruikelijk en toelaatbaar.

Uit de lichamelijke gevolgen van de erfzonde hebben de Middeleeuwen de uiterste consequenties getrokken. Toch belichten in de dertiende eeuw de meeste theologen de positieve waarde van het lichaam hier op aarde. Sint Bonaventura benadrukt eveneens het belang van het geslachtelijke, dat leidt tot de vervolmaking van de menselijke natuur. Voor Thomas van Aquino is het lichamelijke genot een onmisbaar menselijk goed dat moet worden beheerst door de rede, ten gunste van de hogere genoegens van de geest.

Het lichaam van de middeleeuwse christen beleeft deze spanning, dit heen en weer slingeren, dit schommelen tussen verdringing en vervoering, tussen vernedering en vervoering ten volle. Het aannemen van sociale verplichtingen en normen evolueert: schaamte, gêne en eerbaarheid hebben een geschiedenis.

Volgens Jacques Le Goff, deden de grootste veranderingen zich voor in de dertiende eeuw. Er ontstonden nieuwe opvattingen over het lichaam, die tot uitdrukking kwamen in de hoofse liefde, de body culture van de stedelijke badhuizen, en de kloosterreglementen en manierenboeken, waarin gebaren en lichaamshoudingen werden vastgelegd.De op het einde lopende Middeleeuwen schommelen tussen onderdrukking en een aanvaarde of hervonden seksuele vrijheid.

Titel: De geschiedenis van het lichaam in de Middeleeuwen

Auteur: Jacquis Le Goff en Nicolas Truong

Uitgeverij: Bert Bakker ISBN 9789035127623