We hebben 128 gasten online

Recensie 'Berlijn' De ondergang 1945 Antony Beevor

Gepost in Recensies

Berlijn De ondergang 1945 Antony Beever

Antony Beevor schreef inderdaad een historisch meesterwerk over de laatste weken van het Derde Rijk. Het gaat daarbij natuurlijk vooral over de rol van het Rode Leger in de uiteindelijke nederlaag van het nazi-regiem. In de geschiedschrijving over de val van het Derde Rijk werd onder invloed van de Koude Oorlog vaak de bijdrage van de Russen doelbewust afgezwakt of zelfs ontkent. Dat is na de val van de Sovjet Unie uiteindelijk in een ander perspectief komen te staan. De rol van het leger van de Sovjet Unie in de omverwerping van het Derde Rijk is groot geweest. Niet vergeten dient echter te worden dat het ook Stalin is geweest die in augustus 1939 een verbond sloot met fascistisch Duitsland en daarbij de Baltische Staten en een gedeelte van Polen in bezit nam. De vernietiging van het bolsjewisme was een van de doelen van Hitler c.s. en uiteindelijk zou Operatie Barbarossa in juni 1941, de inval in de Sovjet Unie, de volvoering van het plan zijn tot uitbreiding van het Duitse Lebensraum. De door de nazi's toegepaste gruwelijke methoden bij die bezetting zou door de Russen worden gewroken op weg naar de val van Berlijn. Beevor maakt in zijn historische beschrijving uitgebreid gebruik van interviews, dagboeken en ongepubliceerde getuigenissen. De beschrijvingen over de werkelijke gang van zaken zijn vaak schokkend te noemen.

De roofzucht van de Russische militairen en de toepassing van ongeremd geweld in Oost-Pruisen in het eerste stadium en daarna in de rest van het door de Russen 'bevrijde' gebieden laten een diepe indruk achter. Beever beschrijft hoe vrouwen door de Sovjet-soldaten gezien werden als seksuele oorlogsbuit dan als substituut voor de Wehrmacht waarop ze hun wraak konden koelen. Volgens Beever wordt verkrachting vaak gedefinieerd als een gewelddaad die weinig met seks te maken heeft. Maar dat is een beschrijving vanuit het perspectief van het slachtoffer. Om de misdaad te doorgronden, moet die echter vanuit de dader worden beschouwd, vooral in het tweede stadium, toen de extreme geweldsuitbarstingen van januari en februari plaatsmaakten voor simpele verkrachtingen, zonder verzwarende omstandigheden. De betrokken soldaten hadden blijkbaar het gevoel dat ze na al die tijd aan het front een seksuele behoefte bevredigden, stelt Beever. Maar de kern van de zaak is dat ongedisciplineerde soldaten in oorlogstijd, die niet bang zijn voor straf, gemakkelijk kunnen terugvallen in een primitieve vorm van mannelijk seksueel gedrag. Het verschil tussen het onsamenhangende geweld in Oost-Pruisen en het idee van 'vleselijke oorlogsbuit' in Berlijn illustreert dat er geen alomvattende definitie van dit misdrijf mogelijk is. Volgens Beever hangt veel af van de militaire cultuur van een bepaald nationaal leger. Het voorbeeld van het Rode Leger laat zien dat de praktijk van groepsverkrachting zelfs kan dienen om de onderlinge band te versterken. Duitsers waren diep geschokt door het gebrek aan discipline in het Rode Leger en door het onvermogen van officieren om hun manschappen in de hand te houden. Naast de talloze verkrachtingen bleken veel Duitse vrouwen ook nog geslachtsziektes te hebben opgelopen.

Na de nederlaag van de nazi's moest men zien te overleven. Fatsoensnormen stonden zwaar onder druk, maar onder de omstandigheden was er weinig keus. Beever stelt dat de definitie van verkrachting vervaagd was tot seksuele dwang. Een pistool of lichamelijk geweld werd overbodig toen de hongerdood de vrouwen bedreigde. Dat zou je volgens hem het derde stadium kunnen noemen in de ontwikkeling van verkrachting in het Duitsland van 1945. Het vierde kenmerk was een merkwaardige vorm van 'hokken': veel Sovjet-officieren namen een Duitse 'bezettingsvrouw', die de Sovjet-'vrouw te velde'verving

De grootste fout van de Duitse militaire autoriteiten noemt Beevor het feit dat ze geweigerd hadden de voorraden alcohol op de route van het Rode Leger te vernietigen. Het idee daarachter was dat een dronken vijand niet kon vechten. Maar tot tragiek van het vrouwelijk deel van de bevolking was alcohol kennelijk precies wat de soldaten van het Rode Leger nodig hadden om te durven verkrachten en het einde van die gruwelijke oorlog te vieren. Bij elkaar zouden minstens twee miljoen Duitse vrouwen verkracht zijn, waarbij een aanzienlijke minderheid, zo niet een meerderheid, meerdere malen het slachtoffer zou zijn geweest.

Dat de nazi top aan het einde van de oorlog de realiteit al lang uit het oog had verloren blijkt duidelijk uit de besluiten die men nam. Dat ging dan wel uiteindelijk ten koste van veel gesneuvelden en slachtoffers onder de burgerbevolking. Opvallend is daarbij natuurlijk ook dat veel van de bekende leiders zichzelf uiteindelijk van het leven beroofden om zo berechting te kunnen ontlopen. Beever formuleert het aldus:'In zijn doodstrijd verried het Derde Rijk zijn bezeten razernij tegen zowel het gezonde verstand als normale menselijkheid'. Stalin zag de inname van Berlijn als de terechte beloning voor de Sovjet-Unie, maar de opbrengst stelde teleur en de verliezen waren verschrikkelijk. Daarbij had Stalin een aantal doelen voor ogen. De Reichsbank in Berlijn (maar het grootste deel van de goudreserves van de nazi's waren al naar het westen gebracht). Daarnaast was de belangrijkste doelstelling om alle laboratoria, werkplaatsen en fabrieken in Duitsland te ontmantelen. Het liep uit op een enorme verspilling van middelen, waarmee het deel van Duitsland onder Sovjet-bezetting op een achterstand werd gezet die nooit meer goedgemaakt kon worden. De hoogste prioriteit had de operatie-Borodino, het kernprogramma van de Sovjet-Unie, maar er werd ook intensief gespeurd naar wetenschappers die de V2 raketten hadden ontworpen. Dat de nazi's ook wetenschappelijk onderzoek deden naar de ontwikkeling van zenuwgassen bleek de Sovjet-Unie pas later, maar ze slaagden er niet in professor Jung en zijn medewerkers te bewegen voor de Russen te gaan werken. De uitkomst van de Tweede Wereldoorlog was niet de vernietiging van het bolsjewisme. Nee, de Russische troepen stonden nu midden in Europa en maakten dat er een Koude Oorlog ontstond die in 1991 uiteindelijk ten einde kwam met het uiteenvallen van de invloedssfeer van het communisme.

Titel: Berlijn de ondergang 1945

Auteur: Antony Beevor

Uitgeverij: Balans ISBN 9789050185912