We hebben 57 gasten online

Recensie 'Koning Willem II 1792-1849' Jeroen van Zanten

Gepost in Recensies

Koning Willem II 1792-1849 Jeroen van Zanten

In het kader van het feit dat tweehonderd jaar geleden, Op 30 november 1813, prins Willem Frederik landde op het strand bij Scheveningen, hebben het Prins Bernard Cultuurfonds, Uitgeverij Boon en de Universiteit Utrecht het initiatief genomen tot het vervaardigen van de biografieën van de eerste drie Nederlandse koningen uit het huis van Oranje Nassau. De biografie van koning Willem II is het tweede deel van de drieluik, geschreven door Jeroen van Zanten. Hoewel de biografieën op een vergelijkbare wijze zijn opgezet, lopen inhoud en toon van de boeken uiteen. Het gaat om drie Oranjevorsten met ieder een volstrekt eigen karakter, die in verschillende periodes en onder sterk uiteenlopende condities het koningschap gestalte moesten geven. Toen Willem de zoon van prins Willem Frederik (de latere koning Willem I)voet aan wal zette op de rede van Plymonth, feliciteerden hoogwaardigheidsbekleders hem met de revolutie in Holland en de nieuwe waardigheid waarmee zijn vader was bekleed. Maar achteraf bekende Willem dat hij zich dood was geschrokken. Want een feit was dat Nederland en de Nederlanders hem vreemd waren. Hij voelde zich een schipbreukeling die door een woeste storm op een onbekend strand was geworpen. Willem werd door anderen gezien als een Nederlandse prins. Zelf voelde hij zich Duitser. Zijn loyaliteit lag bij Pruisen en bij zijn kameraden in het Britse leger.

Geen wonder ook want hij bracht zijn jeugd door in Brandenburg en werd opgeleid aan de Pruisische militaire academie. Daarna volgde hij een studie in Oxford om daarna deel te nemen aan de strijd tegen de troepen van Napoleon in Spanje en Portugal. Geen wonder dat hij zich een vreemdeling voelde. Daar kwam bij dat hij zich realiseerde nu verplichtingen te hebben die hij liever niet aan ging. Hij kon zijn dynastieke plichten niet meer ontlopen als kroonprins. Zijn vader benoemde hem tot opperbevelhebber en Willem constateerde dat de troepen van inferieure kwaliteit waren. Maar zijn vader hield hem opzettelijk buiten staatszaken en behandelde hem dikwijls als een ondergeschikte. De verhouding tussen vader en zoon wordt eens en temeer door Jeroen van Zanten uitstekend beschreven. Daarbij blijkt dat Willems ideeën over het staatsbestel afweken van die van zijn vader. Willem wist dat een politieke gedachtewisseling zinloos was. In de periode na 1814 zouden de spanningen tussen Willem en Willem Frederik snel toenemen. De ruzies die volgden, maakten niet alleen duidelijk dat ze politiek elkaars tegenpolen waren, maar ook dat hun relatie getekend werd door onbegrip en jaloezie.

Toch onderwierp Willem zich aan de opdracht van zijn vader een huwelijksverbintenis aan te gaan met prinses Charlotte van Engeland, welke verloving uiteindelijk op niets uitliep. Princes Charlotte had namelijk  een veto uitgesproken over het huwelijkscontract. Uiteindelijk maakte Willem zijn vader duidelijk, ondanks diens aandringen, dat hij hem niet meer zou gehoorzamen. Hij was niet meer van plan zijn persoonlijk geluk aan familiebelangen op te offeren. De populariteit van de erfprins in de Zuidelijke Nederlanden was niet de enige reden voor Willem Frederiks jaloezie. Deze kwam voort uit wantrouwen en ambitie. Willems behoefte onafhankelijke beslissingen te nemen werden door Willem Frederik keer op keer beantwoord met ontkenning en minachting. Dit alles werd nog versterkt door de lof die Willem als militair werd toegezwaaid. De ontsnapping van Napoleon van Elba en de rol de Willem speelde in de daaropvolgende nederlaag van Napoleon deed daar nog een schepje bovenop.

Op 21 februari 1816 trouwde Willem met Anna, een dochter van de Russische Tsaar. 'Water en vuur' zo omschreef Van Hogendorp in 1820 de relatie tussen vader en zoon en al voor diens terugkeer uit St.Petersburg stonden de verhoudingen al op scherp. Door de geboorte van twee zonen was de dynastie in ieder geval wel veilig gesteld. 

Willems afkeer voor het woord onderdanen kwam voort uit zijn onvrede over de autoritaire wijze waarop zijn vader en andere restauratievorsten invulling gaven aan het koningschap. Volgens Willem bagatelliseerden de in hun macht herstelde familiehoofden de politieke realiteit van na de Franse Revolutie en hielden ze, ondanks hun beloften van 1814 en 1815, krampachtig vast aan oude rechten en principes. Dat Willem in de Zuidelijke Nederlanden meer koning leek te zijn dan zijn vader leidde opnieuw tot een ruzie tussen hen. 

Dat Willem in de tweede fase van zijn koningschap uiteindelijk ook weinig moest hebben van een meer liberale richting van besturen is daarom opmerkelijk. Lang bleef hij zich verzetten tegen de plannen van o.a. Thorbecke.

Een behoefte aan intimiteit leidde ertoe dat Willem open stond voor interesse voor  het gelijke geslacht. Jeroen van Zanten geeft aan dat het waarschijnlijk is dat Willem al in Oxford voor het eerst in aanraking kwam met de herenliefde. Dat betekende dat Willem kwetsbaar was voor chantage en spot. En dat zou in 1848/1849 ook een rol spelen zoals Van Zanten uitvoerig aan de hand van bronnenmateriaal beschrijft. 

Het koningschap van Willem II was in vergelijking met Koning Willem I en III kort te noemen, maar was daarmee niet minder van belang. 

Van Zanten stelt zich de vraag of Willem II een goede koning was? Deze vraag dringt zich op na het verhaal over de onaangename en tragische afwikkeling van zijn erfenis en de problemen met zijn geheime clientèle. Volgens Van Zanten ljkt het haast onmogelijk een ondubbelzinnig antwoord te geven op de vraag of Willem een goede koning was. Persoon en vorst zitten elkaar dikwijls in de weg. Een goede koning hoeft immers geen goed mens te zijn. Omgekeerd geldt hetzelfde: een slechte koning is niet per definitie een slecht mens. Over welke twee moet de biograaf zijn oordeel uitspreken: over de persoon of over de koning. En dan is er altijd nog de tijd die de waardering doet vervagen of veranderen. Tijdgenoten oordelen meestal anders over het koningschap dan latere generaties. Naarmate het verleden verder wegglijdt, vertonen het door de vorst geconstrueerde imago en de toe-eigening van de monarchie door het volk grotere verschillen.

Feit is volgens Van Zanten dat Willem bij zijn dood Nederland in velerlei opzichten opgeruimder achter liet dan hij ons land in 1840 bij zijn troonsbestijging had aangetroffen. Kan er van een koning meer worden verwacht?

Zie ook   Recensie 'Koning Willem I 1772-1843' Jeroen Koch

Titel: Koning Willem II 1792-1849

Auteur: Jeroen van Zanten

Uitgeverij: Boom ISBN 9789461051851 € 39,90