We hebben 161 gasten online

Recensie 'De dochter van Stalin' Rosemary Sullivan

Gepost in Recensies

De dochter van Stalin Rosemary Sullivan

Niemand heeft de keuze waar hij of zij ter wereld komt. Het overkomt een mens. Dat geldt voor ieder mens. De geschiedenis heeft het leven van Svetlana getekend, hoewel ze probeerde haar leven zelf richting te geven. Rosemary Sullivan heeft een indringende en boeiende biografie geschreven. Een biografie, hoe kan het ook anders, die een periode omvat, waarin de Sovjet Unie uitgroeide tot supermacht ten koste van miljoenen slachtoffers. Dat daardoor het leven van Svetlana werd getekend en van grote invloed geweest op haar leven, is duidelijk. Eraan ontkomen kon ze niet, hoe ze het tijdens haar leven ook probeerde.

Daarnaast speelde de Koude Oorlog ook een grote rol. Je zult maar de dochter zijn van de ‘rode tsaar’. Mythevorming speelde zowel een rol in het Westen als in de Sovjet Unie zelf. De manier waarop Stalin c.s. de transformatie van agrarische staat tot een industriële staat in praktijk bracht is er een van onderdrukking, terreur, machtswellust en dus geen enkel gevoel voor de mens als zodanig. Het was Lenin zelf, die al waarschuwde voor Stalin en het Politbureau voorstelde, Stalin niet tot zijn opvolger te benoemen. Stalin werd toch de opvolger van Lenin, hoewel Boecharin lange tijd samen met Stalin leiding zou geven aan de ontwikkelingen in de Sovjet Unie. Dat uiteindelijk ook Boecharin niet kon ontsnappen aan de terreur van Stalin zal niemand verwonderen.

De gedwongen collectivisatie en de daarop volgende terreur leidde er toe dat geen enkele familie in de Sovjet Unie ontkwam aan de geheime dienst. Niet voor niets is het Svetlana zelf, die keer op keer aangeeft dat Beria in eigen persoon verantwoordelijk was voor hetgeen er gebeurde. Wellicht toch ook omdat de rol van Stalin daarom minder zwaar werd? De Goelagarchipel was voor veel Sovjet burgers een eindstation. Zelfs veel familieleden zouden daarvan het slachtoffer worden.

Maar het was haar vader, daar kon ze niet omheen, die als de leider van de Sovjet Unie de verantwoordelijkheid droeg voor de dood van miljoenen burgers in de Sovjet Unie. Het besef dat haar vader daarvoor verantwoordelijk was drukte zwaar op Svetlana. Maar is een kind verantwoordelijk voor de daden van de vader. Natuurlijk niet. Maar de ‘Umwelt’ bleef haar toch zien als de dochter van Stalin. Als dictator en leider van de communistische wereldbeschouwing werd hij door het westen gezien als het grote kwaad. Nadat Stalin en Hitler een niet-aanvalsverdrag sloten, beide om hun moverende redenen, veranderde de houding van het westen ten aanzien van de Sovjet Unie na de inval van nazi-Duitsland op 22 juni 1941. Van vijand werd de Sovjet Unie nu bondgenoot tegen het  fascisme. Binnen de Sovjet Unie werd nu de mythe van Stalin als ‘De grote leider’ bevorderd en dus was het Stalin die de overwinning op nazi-Duitsland had bewerkstelligd. De rol van de Sovjet-Unie in deze overwinning is het westen altijd gebagatelliseerd onder invloed van de daarop volgende Koude Oorlog.

Stalin, de man van staal, bleef echter de vader van Svetlana. Svetlana werd beschouwd als ‘de prinses van het Kremlin’. Van een prinsessenleven bleek echter geen sprake. De zelfdoding van haar moeder, waar ze pas later de details van zou ervaren, pas tien jaar na haar zelfdoding,  leidde er toe dat ze een zeer eenzaam leven leidde. Dat steeds meer familieleden spoorloos verdwijnen maakt haar nog eenzamer en langzamerhand komt ze achter de waarheid van de door haar vader gepleegde gruweldaden. Als volwassene zou ze later verklaren: ‘Er moesten heel wat jaren voorbijgaan voordat alles op zijn plaats viel, niet alleen in de familie maar ook in het land, voordat het zich kon nestelen in mijn bewustzijn, voordat ik kon beseffen dat alles door hem was veroorzaakt’. Rosemary Sullivan is van mening dat uit haar woorden ‘zich kon nestelen in mijn bewustzijn’ het afschuwelijke besef spreekt van deze erkenning.

De mensen waarvan Svetlana had gehouden en die haar kinderjaren tot een veilige periode hadden gemaakt, waren uit haar leven weggerukt zonder dat zij wist waarom.

De schok van de ontdekking van de zelfdoding van haar moeder leidde tot woede bij Svetlana en die woedde richtte zich op haar vader. Terugkijkend zou ze zeggen: ‘Ik werd bijna gek van de hele zaak. Er was iets verwoest in mij. Ik was niet langer in staat het woord en de intentie van mijn vader te geloven en me zonder enige twijfel bij zijn uitspraken neer te leggen’. Twijfelen aan Stalin was godslastering. En Svetlana begon aan hem te twijfelen.

Nadat Svetlana verliefd was geworden op Aleksej Kapler, had deze de moed gehad een liefdesbrief te schrijven aan de dochter van de dictator, een onvoorstelbare onbezonnenheid volgens Sullivan. Kaplan werd gearresteerd, overgebracht naar de Loebjanka, en uiteindelijk veroordeeld tot vijf jaar werkkamp. Kapler zat een jaar lang in eenzame opsluiting en werd daarna gedeporteerd naar Vorkuta in Siberië. Toen Kapler op transport naar Siberië werd gezet, wist Svetlana dat het gebeurde op bevel van haar vader. Kaplers gevangenschap en de ontdekking van haar moeders zelfdoding hadden uiteindelijk ‘de zeepbel van de illusie uiteen doen spatten. Mijn ogen waren geopend en ik kon niet doen alsof ik blind was’. Tweeënzestig jaar later bleek dat de verbittering tegenover haar vader nog volledig intact was.

‘Mijn eigen vader, een uiterst bezitterige man, en een Dictator van alles + iedereen…. Wilde niet dat ik, als 17-jarige, mijn eigen leven leidde en mijn beroep koos… hij wilde dat ik een goedopgeleide marxist werd, dat ik hem volgde, dat ik een waardig lid werd van de CPSU werd’.  Svetlana spreekt zelfs van zijn dictatoriale liefde voor haar.

Haar eerste huwelijk, waaruit haar zoon Jozef werd geboren, eindigde echter snel, tot tevredenheid van haar vader. Maar met haar psychologische achtergrond was Svetlana niet in staat om alleen te zijn. Alleen voelde ze zich totaal kwetsbaar en onbeschut. En schrijft Sullivan: ‘Ze vermoedde dat ze zich pas veilig voelde als ze haar leven zou kunnen delen met een ander, maar zodra ze dat bereikt had, zou ze zich weer verstrikt voelen: een patroon dat ze misschien pas tientallen jaren later zou kunnen doorbreken, als het haar al zou lukken.

Voor Svetlana bleek het onmogelijk om in het gezelschap van haar vader te verkeren. Nadat ze bij hem was geweest had ze een tijdje nodig om haar evenwicht te hervinden. ‘Ik had geen gevoelens meer voor mijn vader, en na elke ontmoeting wilde ik zo snel mogelijk bij hem weg’. Maar stelt Sullivan: ‘Svetlana kon haar vader nooit helemaal verloochenen. Zijn zwarte schaduw, die altijd dreigend over haar hing, was onmogelijk te bezweren. Er was een vader met wie ze medelijden had, en er was de dictator. Ze zou altijd blijven geloven dat de vader, ergens diep van binnen, van haar hield’.

Svetlana trouwde op advies van haar vader met Joeri Zjdanov en kreeg een dochter Katja. Ook dit huwelijk mislukte.  In de zomer van 1952 kreeg Svetlana toestemming van haar vader om te scheiden van Joeri. Svetlana was inmiddels 26 jaar oud.

 Op 5 maart 1953 stierf Stalin. Sullivan schrijft: ‘Ze had een vader verloren en ervoer pijn en angst, maar de voelde ook dat er ‘een soort verlossing’ zat aan te komen. Een zware last werd afgenomen van de harten en geesten van iedereen, en die ‘bevrijding’ zou ook voor haar gelden.

Svetlana’s oplossing om de veiligheid voor zichzelf en haar kinderen te garanderen was om zich afzijdig te houden van de politiek. Ze verlangde ernaar anoniem te zijn, maar de meeste mensen bleven haar zien als de prinses van het Kremlin.

Ze ontmoette Kapler (die gerehabiliteerd was) en had gedurende een jaar een relatie met hem. Op het 20e partijcongres in 1956 hield Nikita Chroesjtsjov zijn zogenaamde ‘Geheime rede’,  waarin hij de wandaden van Stalin aan de kaak stelde. Na zijn rede begon Chroesjtsjov een aantal politieke en culturele veranderingen door te voeren.

Svetlana ging werken bij het Gorki-instituut voor literatuur. Een van haar collega’s omschreef Svetlana als volgt: ‘Ze was erg gesloten. Natuurlijk was ze in hoge mate een slachtoffer van het systeem… Ze was niet als degenen die gevangen had gezeten en afschuwelijk waren behandeld door de Sovjetautoriteiten…. Maar dat hele tijdperk had zijn sporen in haar achtergelaten omdat ze de dochter van Stalin was; ze was getekend door alle voor- en nadelen van het systeem’.

In september 1957 besloot Svetlana haar naam te veranderen van Stalina, in haar moeders naam Alliloejeva. Ondertussen had Svetlana na haar twee huwelijken een aantal korte affaires. Svetlana had een dwangmatige behoefte om zich in het huwelijk te storten omdat ze geloofde dat een huwelijk een bolwerk zou vormen tegen een onvermijdelijk verlies. 

Sullivan beschrijft het: ‘ In de kern was Svetlana een emotioneel weeskind met een tragische kwetsbaarheid die haar altijd de diepte in leek te willen slepen. Hoe kon het ook anders? De relatie liep altijd stuk zodra ze de ander meesleurde in haar emotionele draaikolk’. De waarheid is volgens Sullivan dat Svetlana geen idee had wat liefde was. Haar wanhoop was het gevolg van de verschrikkingen  van het alleen zijn, maar wie van de mannen tot wie ze zich aangetrokken voelde, wilde zich binden aan de dochter van Stalin en aan die duistere kant van haar?

Het huwelijk dat Svetlana sloot met Ivan Svanidze was vanaf het begin gedoemd om te mislukken en duurde nog geen jaar. Ze waren allebei slachtoffers van Stalin.

Maar ondanks alles vond Svetlana het geluk bij haar Indiase vriend Singh. Het was Singh die Svetlana zei dat ze haar manuscript van Twintig brieven aan een vriend naar het buitenland moest sturen, om te voorkomen dat het in beslag zou worden genomen. Maar Singh bleek ongeneeslijk ziek en overleed. Na diens overlijden stonden de Sovjet autoriteiten toe dat Svetlana naar India mocht gaan, om daar de as van Singh te verstrooien. Svetlana had toen geen enkel vermoeden dat ze pas weer achttien jaar later zou terugkeren in de Sovjet Unie.

Sullivan beschrijft vervolgens hoe bij Svetlana het idee postvatte om naar de Amerikaanse ambassade te gaan en zo te vluchten naar de VS. Ambassadeur Bowles had beslist om Svetlana te helpen, maar de staatsecretaris van Buitenlandse Zaken probeerde zich nog ertegen te verzetten, maar Svetlana zat toen al in het vliegtuig naar Rome. Uiteindelijk bereikte Svetlana via Zwitserland de VS.

Het was George Kennan, voormalig ambassadeur van de VS in de Sovjet Unie en de bedenker van de containmentpolitiek, die de verantwoordelijkheid kreeg voor Svetlana toen ze haar nieuwe leven begon in de VS. Het was Kennan die voor haar een uitgever regelde en daarbij de weg vrijmaakte om als financieel onafhankelijke burger naar de VS te gaan. Op 27 april 1967 was het zover.

Dat zou aanleiding geven tot  meedogenloze, door de KGB geënsceneerde aanvallen. Daarnaast was Svetlana een affaire begonnen die opnieuw als een nachtkaars uitging. Voortdurend op zoek naar een relatie was het Louis Fischer die vervolgens verwachtingen bij haar had gewekt, maar hij leek zich te willen verschuilen voor haar alle verterende harstocht. Hij waarschuwde haar dat hij onafhankelijk moest zijn voor zijn werk. Uiteindelijk werd ze keihard afgewezen.   

Sinds 1963 had Svetlana veel gelezen en had ze kennisgemaakt met andere culturen. Daaruit blijkt een voortschrijdend inzicht in zijn misdaden.

‘Mijn vader wist wat hij deed. Hij was krankzinnig nog misleid. Met kille berekening had hij zijn macht opgebouwd en zijn angst die te verliezen was groter dan voor wat ook ter wereld. Ik geloof niet dat hij ooit in gewetensnood heeft verkeerd’. Voor alles echter wilde Svetlana duidelijk maken dat haar vader niet alléén verantwoordelijk was.

Opnieuw trad Svetlana in het huwelijk, nu met architect Wesley Peters, op 4 april 1970. Sullivan omschrijft het als een nieuwe, hartverscheurende ramp. Uit dit huwelijk werd een dochter geboren, Olga. Voorwaarde was dat men zou leven binnen het Taliesin-genootschap van Frank Lloyd Wright. 

Svetlana’s verblijf op Talisin duurde bijna twee jaar. Eind 1972 vertrok ze en nam de kleine Olga mee. Sullivan vraagt zich daarbij af of Svetlana het zonder haar dochter Olga zou hebben overleefd. Svetlana was een ongehuwde moeder van 46 jaar die een peuter moest grootbrengen. Daarbij kwam dat ze financieel aan de grond zat, omdat ze door Wes haar geld verloren had.  Ze ging terug naar Princeton om in maart 1976 plotseling te verhuizen naar Californië waar ze op een aantal plaatsen woonde.

Ze zocht hulp bij een psychiater. Wes had haar zelfvertrouwen totaal vernietigd. Het had lang geduurd voordat ze dat toegaf.  Svetlana moest zichzelf weer helemaal opbouwen. In januari 1978 legde Svetlana omringt door vrienden in New Jersey de eed van trouw af.  Op 18 juni diende Svetlana haar aanvraag voor het Amerikaans staatsburgerschap in.

Na haar terugkeer in Princeton was Svetlana niet meer welkom in de kringen van Russische ballingen. Svetlana was nu alleen, en ze ontdekte dat ze niet over de vaardigheden beschikte om te overleven in een kapitalistisch systeem.

In Svetlana leefde steeds het verlangen om te verhuizen. Svetlana besefte dat vrienden vaak geloofden dat een of andere psychologische instabiliteit ten grondslag lag aan haar constante verhuisdrift. Svetlana stopte al haar angsten in het lot van het kind. Volgens Sullivan was dat het enige lot dat ze enigszins kom beïnvloeden.

Een van de erfenissen uit Svetlana’s kindertijd was haar angst om zelfstandig te moeten handelen en het dan te verknoeien. En zoals altijd wende ze zich tot een man. Ze bleek niet is staat zich daartegen te verzetten. Sullivan omschrijft dit als volgt: ‘Het was alsof Svetlana slechts twee modi had: abjecte onderworpenheid en totale rebellie’. Elke nieuwe stap was onvermijdelijk beladen met onzekerheden. Toch stelt Sullivan, was het ook mogelijk dat een onderdeel van die bevlogenheid een kenmerk was van de Sovjetpsychologie. Om te overleven in de Sovjet Unie was het gebruikelijk, en zelfs noodzakelijk, om een weldoener of beschermer aan te wijzen onder wiens vleugels je kon schuilen.

En dus ging ze eind augustus 1982 met Olga naar Engeland om daar een nieuw leven te beginnen. Maar ook daar miste ze haar andere kinderen. Daarbij kwam dat Svetlana een typisch Russisch begrip had van vriendschap: alles verterend en grenzeloos. Werd dat niet beantwoord dan leek ze gekwetst en verloor alle zelfbeheersing. Zelfbewust schreef ze: ‘Ik ben boos geworden op te veel mensen, hier in GB, daar in de VS…Deze instelling is ongezond, ik kon niet snel afkoelen’.

Na een telefoongesprek met haar zoon Jozef, kwam de gedachte bij Svetlana op, hem op te zoeken in Moskou. Hij was ernstig ziek. Feit was dat Svetlana het einde van haar uithoudingsvermogen had bereikt. En Svetlana besloot terug te gaan naar de Sovjet Unie, Tot grote woede van Olga. Via Griekenland vlogen ze op 25 oktober 1984 naar de Sovjet Unie. Svetlana realiseerde zich daarbij niet dat het beeld van zeventien jaar geleden er niet meer zou zijn.

Voor de Sovjetregering was de terugkeer en de openbare spijtbetuiging van Stalins dochter een propagandastunt. Dat de Amerikaanse media met woede reageerden was te verwachten.

Katja, haar dochter, weigerde Svetlana te ontmoeten en noemde Svetlana een verraadster. Langzamerhand begon Svetlana in te zien dat haar terugkeer naar de Sovjet Unie een verschrikkelijke vergissing was geweest. Geconfronteerd met de catastrofe van haar terugkeer, besefte Svetlana dat ze opnieuw op de vlucht moest. Maar waar naartoe? Op 1 december 1984 vertrokken Svetlana en Olga naar Georgië.

Daar kwam Svetlana er achter dat Olga niet in Georgië, of waar ook in Rusland, zou kunnen leven. Ze verzocht de autoriteiten om het land te mogen verlaten. Sullivan beschrijft, dat uit een uiterst geheim document, gedateerd 20 maart 1986, van een bijeenkomst voorgezeten door Michaïl Gorbatsjov blijkt, dat de situatie rond Svetlana en Olga daar ter sprake was gekomen.

Uiteindelijk mochten ze vertrekken. Olga ging haar vooruit naar Londen en Svetlana vloog naar Chicago. Ze weigerde ergens spijt over te hebben, maar bleef bij haar bewering dat ze terug was gelokt. Ze had zich laten misleiden door de ziekte van haar zoon, ze was in de val getrapt. Dat haar zoon in staat was tot een dergelijk dubbelhartigheid, was weer een geval van hartverscheurend verraad.

Juni 1988 was Svetlana opnieuw verliefd nu op Tom Turner. Na een paar maanden bleek dat Tom Turner aan terminale kanker leed. Ook deze keer bleef ze tot het einde aan diens sterfbed. En opnieuw ging Svetlana verhuizen. De enige bestemming die ze nog had was Engeland.

Svetlana zou tenslotte toch terugkeren naar de VS, terug naar Spring Green. Svetlana was inmiddels een Amerikaanse bejaarde en na overleg met Olga verhuisde ze in februari 1999 naar een bejaardenhuis.

In 2005, negenenzeventig jaar oud, schreef Svetlana een reeks genummerde brieven. Met die brieven wilde ze roddels uit het verleden rechtzetten. Daarmee opende ze oude wonden door opnieuw het verhaal te vertellen over haar uitwijking en aankomst in de VS, tierend tegen advocaten, bankiers, diplomaten en journalisten die haar hadden bedrogen en belasterd. Opnieuw bleek dat ze nooit begrip had gehad voor de Amerikaanse gewoonte van diplomatieke beleefdheden. Svetlana’s woede was mateloos. Ze vond dat ze gebruikt was.

In 2011 werd bij Svetlana terminale kanker vastgesteld. Ze overleed op 22 november 2011.

Titel: De dochter van Stalin

Auteur: Rosemary Sullivan

Uitgeverij: De Geus ISBN 9789044525106 € 29,95