We hebben 330 gasten online

De 'voortdurende stilte' over seksueel misbruik door priesters is doorbroken

Gepost in Misbruik RKK

Bas Mesters in Achtergrond NRC zaterdag 20 februari 2010

De opvatting van paus Benedictus XVI over de manier waarop de katholieke kerk omgaat met geestelijken die kinderen seksueel hebben misbruikt, verandert langzaam.

Duizenden slachtoffers van pedofiele katholieke geestelijken in de hele wereld keken deze week met spanning naar het Vaticaan. Op een strafbijeenkomst met 24 Ierse bisschoppen wilde de Heilige Stoel het vertrouwen van de Ierse katholieken herwinnen. De afgelopen maanden was bekend geworden dat honderden Ierse geestelijken vanaf de jaren veertig vele kinderen hebben misbruikt. De Katholieke Kerk had in het aartsbisdom Dublin het kindermisbruik jarenlang op een obsessieve wijze toegedekt, bleek uit een rapport van de Ierse regering - dont ask, dont tell.

Paus Benedictus veroordeelde de Ierse affaire met harde woorden. Hij noemde het misbruik van kinderen door geestelijken een haatdragende misdaad en een zonde.

Benedictus komt van ver. Toen hij nog Joseph Ratzinger heette, was hij als prefect voor de Congregatie van de Geloofsleer een van de belangrijkste verantwoordelijken voor een beleid van toedekking, geheimhouding en bagatellisering van seksueel misbruik door geestelijken. Leidraad voor deze aanpak was de instructie Crimen Sollicitationis, die in 1962 door de voorloper van de Congregatie van de Geloofsleer en met goedkeuring van paus Johannes XXIII was afgekondigd.

Dit document was strikt geheim. Als uitgangspunt gold niet het leed dat slachtoffers was aangedaan, maar de vraag hoe de schade voor de Kerk kon worden beperkt. De zwaarste sanctie voor een pedofiele priester was overplaatsing, met alle risicos voor recidive van dien. Iedereen die bij de vervolging betrokken was - ook gelovigen die de zaak hadden aangebracht en de slachtoffers - moest zich houden aan perpetuo silentio, voortdurende stilte.

Marco Politi, die eerst voor la Repubblica en nu voor de nieuwe linkse krant Il Fatto het Vaticaan nauwkeurig volgt, spreekt van een langzame revolutie binnen het Vaticaan. Die is volgens hem ongeveer vijftien jaar geleden begonnen en Ratzinger speelde daarin een hoofdrol.

De paus is heel beslist, zegt Politi. Hij realiseert zich nu dat dergelijke schandalen een ernstig probleem vormen voor de geloofwaardigheid van de Katholieke Kerk. Dat het Benedictus nu menens is, bleek volgens Politi al eerder uit de afhandeling van de affaire rondom de oprichter van de Legionairs van Christus, Marcial Maciel.

Dit dossier over zijn kindermisbruik was in een bureaulade van het Vaticaan verdwenen. Benedictus heeft direct na zijn aantreden de zaak persoonlijk ter hand genomen. Maciel is in 2006 ontslagen en veroordeeld tot een leven van gebed en boetedoening. Hij mocht nooit meer in het openbaar voorgaan in een mis. In 2008 overleed hij. Vorig jaar heeft de Congregatie van de Geloofsleer een pedofiele priester uit de omgeving van Florence veroordeeld tot acht jaar ondertoezichtstelling in een religieus instituut voor een spiritueel en therapeutisch hersteltraject. Vergeleken met vijftien jaar geleden zijn dat grote stappen, aldus Politi.

Het eerste teken dat het Vaticaan meer belang was gaan hechten aan het probleem van de pedofiele priesters dateert uit 2001. Op 18 mei 2001 stuurde Ratzinger een brief aan alle bisschoppen getiteld De Delictis Gravioribus, over de meest erge misdaden. Hierin stonden nieuwe aanvullende richtlijnen die voortvloeiden uit de pauselijke brief Sacramentorum sanctitatis tutela.

De Congregatie van de Geloofsleer zou voortaan verantwoordelijk zijn voor de vervolging van misdrijven door geestelijken tegen het zesde gebod begaan met kinderen onder de achttien. Ook in de nieuwe richtlijn, die de oude niet totaal verving, bleef absolute geheimhouding een vereiste. In de brief stond dat het misdrijf verjaarde tien jaar nadat het slachtoffer achttien werd.

Op basis van deze brief en de instructie Crimen Sollicitationis verweet de Britse krant The Observer Ratzinger op de dag van zijn aantreden als paus Benedictus dat hij decennialang heeft geprobeerd kindermisbruik door priesters in de doofpot te stoppen. De BBC-documentaire Sex crimes and the Vatican uit 2006 suggereerde hetzelfde.

Monseigneur Raffaello Martinelli, lid van de Congregatie van de Geloofsleer, reageerde hier in 2007 op met het pamflet Pedofilie en het priesterschap. De centralisatie van de berechting van pedofiele priesters was volgens Martinelli het gevolg van de grotere zorg binnen het Vaticaan over het seksueel misbruik. De geheimhoudingseis bood getuigen de kans vrijuit te spreken en hielp om de naam van de aangeklaagde geheim te houden voordat er een vonnis zou zijn geveld. Ratzinger wilde volgens Martinelli niks verbergen.

Tot 2002 bleef het Vaticaan publiekelijk zwijgen. In dat jaar begon de Amerikaanse bisschoppenconferentie een grootscheeps onderzoek naar aanleiding van het onheilspellend aantal aangiften van seksueel misbruik van kinderen door katholieke geestelijken. De Kerk kon niet meer om het probleem heen. Tijdens de Wereld Jongerendag in het Canadese Toronto op 28 juli 2002 veroordeelde paus Johannes Paulus II pedofiele priesters voor het eerst publiekelijk. Hij sprak van judaspriesters en riep de jongeren op zich niet te laten ontmoedigen door de zonden en de fouten van sommigen van de kerkleden.

In datzelfde jaar zei Ratzinger in een interview met de Catholic News Service dat minder dan 1 procent van de priesters zich schuldig maakt aan zaken van dit type. Critici lazen in die uitspraak een poging om het misbruik door priesters te bagatelliseren.

Maar in diezelfde tijd kwam Ratzinger, volgens bronnen binnen het Vaticaan, in gewetensnood. Geconfronteerd met de Amerikaanse dossiers veranderde geleidelijk zijn visie op het misbruik. Hij besefte hoe pijnlijk en schadelijk het voor de slachtoffers moet zijn geweest. Enkele felle interne discussies zouden hem daarna de ogen hebben geopend.

Ook werd steeds duidelijker dat de affaires de geloofwaardigheid van de kerk ernstig schaadden. Dat Amerikaanse bisdommen honderden miljoenen aan schadevergoeding zouden moeten betalen, was voor de principiële Ratzinger niet de belangrijkste prikkel om zijn houding aan te passen.

Op Goede Vrijdag van 2005, vlak voor zijn uitverkiezing tot paus, veroordeelde kardinaal Ratzinger de schandalen voor het eerst publiekelijk. Hij sprak van smerigheid. In 2008 tijdens zijn bezoeken aan de VS en aan Australië sprak Benedictus persoonlijk met slachtoffers van pedofiele priesters. Zo beklemtoonde hij dat het Vaticaan nu wel oog heeft voor het leed dat de kinderen is aangedaan.

Deze week gebruikte Benedictus het woord misdaad. Het leek een implicatie dat behalve de kerkelijke rechtbank ook de wereldlijke strafrechters pedofiele priesters mogen vervolgen. Hij riep de bisschoppen op de problemen uit het verleden daadkrachtig aan te pakken en op te lossen en de huidige crisis met eerlijkheid en moed te lijf te gaan. De bisschoppen zullen samenwerken met justitie. Benedictus erkende dat het herwinnen van het Ierse vertrouwen een zaak van lange adem zal worden en beloofde een brief naar de Ierse katholieken te sturen.

Toch zijn de slachtoffers in Ierland teleurgesteld. Ze eisen meer dan woorden van Benedictus. Zij willen een schadevergoeding, ontslagen van bisschoppen die de zaak verhulden, en excuses van het Vaticaan wegens het aanzetten tot geheimhouding. Het is erg teleurstellend dat het Vaticaan geen verantwoordelijkheid heeft geaccepteerd voor zijn rol, aldus Meave Lewis, directeur van de slachtoffersteungroep One in Four.

De brief die paus Benedictus nog in deze vastenperiode aan de Ierse katholieken zal sturen, wordt volgens Vaticaan-watcher Politi de nieuwe leidraad bij de aanpak van pedofilie in de Kerk. De brief zal de slachtoffers waarschijnlijk niet tevreden te stellen. Maar het is wel weer een nieuw stapje in de langzame revolutie.

Die revolutie is nog niet voltooid. En er zijn ook tegenkrachten. Binnen de curie en in conservatieve katholieke kringen leeft ongenoegen over het feit dat de Rooms-Katholieke Kerk in de media onevenredig hard zou worden aangepakt als het gaat om seksueel misbruik. Volgens sommigen is er sprake van een door anti-katholieke stromingen geleid complot. Media zouden erop uit zijn de kerk zowel moreel als financieel te breken. Advocaten zouden speculeren op financieel gewin. Zaken zouden worden opgeklopt, omdat bij de Kerk veel geld te halen valt. Katholieke websites beklemtonen dat 90 procent van al het seksueel misbruik van kinderen plaatsvindt in familiekring.

Benedictus moet rekeninghouden met zowel zijn conservatieve achterban, de geloofwaardigheid van zijn Kerk, het leed dat de slachtoffers is aangedaan en de noodzaak van een eerlijk kerkelijk en wereldlijk proces voor de betrokken priesters.

De veel gehoorde gedachte dat het celibaat verantwoordelijk is voor de seksuele frustraties die kunnen leiden tot kindermisbruik, deelt Benedictus niet. Afschaffing van het verbod op priesterhuwelijken is dan ook niet aan de orde binnen het Vaticaan. Volgens diverse conservatieve katholieke websites is dat nutteloos. Vooral homoseksuele priesters, zeggen zij, zijn verantwoordelijk voor het misbruik van kinderen.

Kerk werd afgelopen decennia geconfronteerd met grote misbruikzaken Een overzicht van enkele grote schandalen van seksueel misbruik in de Katholieke Kerk.

Ierland.

In mei vorig jaar publiceerde een onderzoekscommissie een rapport waaruit bleek dat honderden priesters en zusters sinds de jaren veertig kinderen hadden geslagen en misbruikt in katholieke instellingen. In november volgde het Murphy-rapport van een regeringscommissie dat stelde dat in Dublin tussen 1975 en 2004 kerkelijke autoriteiten kindermisbruik door priesters hebben toegedekt. Vier bisschoppen boden ontslag aan. De paus heeft een ervan geaccepteerd.

Verenigde Staten.

In 2002 gaf de Amerikaanse bisschoppenconferentie opdracht aanklachten van seksueel misbruik die zich sinds 1992 opstapelden te onderzoeken. Twee jaar later bleek dat er 10.677 personen aanklachten hadden ingediend wegens misbruik tussen 1950 en 2002. In juli 2007 betaalde het aartsbisdom Los Angeles 670 miljoen dollar aan 500 slachtoffers. In totaal heeft de Rooms-Katholieke Kerk in de VS al 2 miljard dollar aan schadevergoeding uitbetaald. Nog niet alle rechtszaken zijn afgerond. Groot-Brittannië. In juli 2000 gaf kardinaal Cormac Murphy- OConnor toe dat hij in het verleden een pedofiele priester had laten doorwerken. De priester werd in 1997 veroordeeld tot celstraf wegens het misbruiken van negen kinderen in twintig jaar.

Oostenrijk.

Het weekblad Profil publiceerde in juli 2004 fotos met priesters die op het seminarie van het bisdom Sankt Pölten leerlingen kusten en betastten. Australië. In 2008 bood de paus bij zijn bezoek aan Australië zijn excuses aan voor het seksueel misbruik door geestelijken. 107 priesters zijn in Australië veroordeeld. Canada. Bisschop Raymond Lahey uit Antigonish in het bisdom Nova Scotia werd in oktober 2009 veroordeeld voor het bezit en de import van kinderporno. Dezelfde bisschop had eerder dat jaar namens het bisdom een schadevergoeding van 13 miljoen dollar afgehandeld, bedoeld voor slachtoffers van misbruik door priesters.

Duitsland.

Deze maand bleek dat in instellingen van Jezuïeten meer dan honderd leerlingen zijn misbruikt. De helft van hen zou zich al tot advocaten hebben gewend. Negen zijn al klaar om tot 10.000 euro schadevergoeding per persoon te vragen.