We hebben 157 gasten online

42) TBS en de dilemma's Deel 1 Mesdagkliniek

Gepost in Strafrecht in Historie

mesdagkliniek

42.0 TBS EN DE DILEMMA ’S Deel 1

42.1 De riskante puinhoop in de Groningse Mesdagkliniek

42.2 Superpapa

42.3 Pikorde

42.4 Eilandjes

42.5 Zesde zintuig

42.6 Rumoer rondom TBS

42.1 DE RISKANTE PUINHOOP IN DE GRONINGSE VAN MESDAGKLINIEKHET GLAZEN HOK

Een verkrachting, intimiteiten, een ontsnapping, hoge werkdruk, ziekteverzuim:In de Van Mesdagkliniek is een onwerkbare situatie ontstaan.Hoe het rijksasiel voor psychopaten een ‘mega-groeistuip’ doormaakte en de 164 patiënten hun eigen spelletje gingen spelen.Door Joke Mat NRC 23 oktober 1999

De afdelingen zijn genoemd naar rivieren. Op Lauwers 11 staat begin september een enigszins verdort boeket op tafel. ‘We leven met jullie mee’, staat op het kaartje dat erin steekt. 'De collega's van Marne l.'

Het was een therapeute van Lauwers 11 die in mei tijdens een door haar begeleid verlof door een patiënt werd verkracht. Hij was verliefd op haar, bleek later. Een maand eerder was bekend geworden dat vier vrouwelijke therapeuten uit de Van Mesdag -kliniek waren geschorst op verdenking van seksuele betrekkingen met patiënten. De rijksrecherche stelde een strafrechtelijk onderzoek in. De zaak werd geseponeerd wegens gebrek aan bewijs. Wel meldde de rijksrecherche dat in de kliniek "grensoverschrijdende" praktijken waren aangetroffen. Deze incidenten in de zwaarst beveiligde tbs-kliniek van Nederland waren het voorlopige slot van een lange reeks.

In 1997 ontsnapte de zeer gevaarlijke Duitse crimineel Stefan Kröger, die met een honger-staking voor elkaar had gekregen dat hij uit de extra beveiligde strafgevangenis FBi in Vught werd overgeplaatst naar de kliniek in Groningen. Vorig jaar schreef de vakbond AbvaKabo brandbrieven aan Justitie wegens de werkdruk en het hoge ziekteverzuim in de inrichting. Enkele maanden geleden klaagden twee patiënten op de televisie dat ze te lang moesten wachten op therapie en dat er op de afdelingen openlijk drugs werden gebruikt. Deze week liet bij hoge uitzondering ook het personeel van zich horen. In een communiqué zegde de ondernemingsraad het vertrouwen in de directie op. In de kliniek is volgens de raad een onwerkbare situatie ontstaan door een sfeer van angst en wantrouwen, gekweekt door het management. Inmiddels heeft ook de Inspectie voor de Gezondheidszorg een vernietigend oordeel over de kliniek geveld. "Het is daar een 'volstrekte en buitengewoon riskante puinhoop", zegt de Groningse advocaat A. Wijnberg, wiens kantoor zo'n vijftien patiënten en drie personeelsleden uit de kliniek als cliënt heeft. Zijn kantoorgenoot M. Wolters: "Het management heeft een duidelijke, repressieve koers. Personeelsleden kunnen niet zeggen wat hun op het hart ligt. Dat leidt tot roddel en achterklap. " En de patiënten, hoofdzakelijk bestaand uit moordenaars, pedoseksuelen en verkrachters, willen dat weleens uitbuiten.

42.2 Superpapa,
 
Waar is zorgmanager Nel de Haan? vraagt een secretaresse aan de portier. Op Lauwers 11, is het antwoord. Is dat boven of beneden, vraagt ze. De portier weet het ook niet. "Zie je nou", zegt ze, terwijl we door de lange rechte gangen opzoek gaan. "Zo groot is het hier geworden. Ik weet niet eens meer de weg”. Op de gang wordt ze door verschillende medewerkers gegroet als een oude vriendin die men lang niet heeft gezien. Daarnaast lopen er patiënten langs, op weg naar de kantine die zij delen met het personeel. Een trekt een grote etenskar achter zich aan en kijkt strak naar de grond. "Iedereen die geen bordje op heeft is een patiënt", licht de secretaresse toe. De Van Mesdag-kliiiick, opgericht in 1884 als een strafgevangenis en in 1962 omgevormd tot 'rijksasiel voor psychopaten', is de afgelopen jaren explosief gegroeid. Omdat er steeds meer tbs -veroordeelden kwamen, die wegens plaatsgebrek soms jarenlang in gewone gevangenissen op hun behandeling moesten wachten, besloot Justitie het aantal tbs –plaat-sen sterk uit te breiden. In de Van Mesdag betekende dat een verdubbeling van het aantal patiënten in vier jaar tijd, van ongeveer 90 tot binnenkort 180. Het personeelsbestand steeg navenant tot nu zo'n 400 man. Het oude gebouw werd gerenoveerd, er werd een nieuwe vleugel aangebouwd. De Van Mesdag was een dorp, zegt medisch directeur Sven Leeuwestein, tevens, waarnemend algemeen directeur en achttien jaar werkzaam in de kliniek. "De directeur was een burgemeester op het dorpsplein die alles en iedereen van haver tot gort kende." De kliniek was een psychoanalytische therapeutische gemeenschap, werkend volgens het gezinsmodel. Jelmer van Marle, geneesheer-directeur van de Van Mesdag van 1984 tot 1990 en nu onder meer adviseur van het ministerie van Justitie: "Aan de ene kant waren er 'vaders' voor de regels (de psychiaters), aan de andere kant 'moeders' voor de zorg (de sociotherapeuten, in die tijd overigens vrijwel allemaal mannen). "De geneesheer-directeur was een soort superpapa." Kenmerkend was volgens Van Marle de "uitnodigende" behandeling."Had de patiënt geen zin, dan hoefde hij niet te komen. Hij werd niet achter de broek gezeten." Van Marle vertrok, zegt hij, toen hij zag aankomen dat het aantal patiënten boven de honderd ging stijgen. "Dan zou de therapeutische gemeenschap onmogelijk worden." Dat was zo. De nieuwe directeur Olof de Haas, nu tbs - hervormer op het ministerie van Justitie, introduceerde een radicaal andere benadering. Niet langer werd geprobeerd de persoonlijkheid van de patiënt te veranderen. De behandeling richtte zich voortaan op vier factoren: delictgevaarlijkheid, persoon, maatschappelijke inbedding, vaardigheden. Aan elk van deze dingen werd in de therapieën gewerkt. De veranderingen hadden hun weerslag op de veiligheid, denkt van Marle, die over de Van Mesdag een proefschrift schreef met de titel Een gesloten systeem.

"Behalve materiële beveiliging in de vorm van camera's en hoge hekken is er ook zoiets als relationele beveiliging. Daarbij gaat het om het inschatten van iemands gemoedstoestand. Een stuk van die therapeutische gemeenschapsgedachte is datje met elkaar leeft en elkaars stemmingen in de gaten houdt."

4.3 Pikorde

Als een kwaadaardig puistje" duiken de problemen in de Van Mesdag steeds weer op, constateert Kamerlid J. Niederer, justitiewoordvoerder van de VVD. Hij wijt ze aan de snelle groei, de vele veranderingen in korte tijd. De ambtelijke leiding van de rijkskliniek is volgens hem niet goed in staat geweest de "mega -groeistuip" te begeleiden. "De interim-managers komen en gaan, maar het blijft doorzieken." Niederer zou de kliniek daarom het liefst privatiseren. Van de acht tbs-klinieken in Nederland zijn er nu al vier particulier.

Raes vindt net als Van der Vaart dat er nu maar één 'zorgwekkend' bezwaar aan het tbs -systeem kleeft: de lange wachttijden voor een behandelplaats in een kliniek. "justitie zou zich primair moeten richten op een goede doorstroom van de tbs 'ers", vindt Van der Vaart. "Er zijn situaties denkbaar waarbij er met een patiënt sneller naar buiten wordt gewerkt", stelt Raes. "Bijvoorbeeld als het gaat om delicten die in de familiekring zijn gepleegd, zoals partnerdoding waarbij de kans op recidive minder is. Ook hebben we een zwakbegaafde man, die met zijn nichtjes had geknoeid, in plaats van in een kliniek, in een thuislozen internaat geplaatst. Daar woont en werkt hij. De omgeving biedt hem een dagtaak en structuur. De man is bereid zich aan afspraken te houden en staat onder scherp toezicht van de reclassering die we een terugkeergarantie hebben gegeven. Die man doet het daar prima”

Raes kijt uit naar het gezamenlijk rapport over de tbs van ambtenaren van Justitie, Volksgezondheid, Financiën en Algemene Zaken dat in juli of augustus (1998) zal verschijnen. Hij hoopt dat deze werkgroep gevoelig zal zijn voor de successen van het systeem. “Kijk alleen al naar de recidivecijfers. Van de ex – tbs ‘ers recidiveert 20% terwijl zo’n 80% van de ex - bajesklanten opnieuw de fout in gaat”

De Van Mesdag telt nu twee 'divisies' met ongeveer tachtig bewoners: een voor psychotische patiënten en een voor persoonlijkheidsgestoorden. Vooral in die laatste divisie gaat het steeds weer het mis. De man die in mei zijn begeleidster verkrachtte verbleef daar, de vier geschorste therapeuten waren daar werkzaam. Persoonlijkheidsgestoorden zijn volgens Leeuwestein de allermoeilijkste categorie patiënten. "Vroeger werden ze psychopaat genoemd. Ze zijn veeleisend, dwingend, zuigend. Ze testen je uit." "Ze spelen in op je gevoel", beaamt Johan Witvoet (38), sinds drie jaar werkzaam als sociotherapeut in de tbs-kliniek en afkomstig uit de psychiatrie. "'Ja formeel vind je dat, maar wat vind je persoonlijk',' Ik kan wel merken dat jij het ook anders vindt'. Dat zijn kenmerkende uitspraken." De accepterende houding van een hulpverlener is voor veel van de patiënten volkomen nieuw. "Het overdondert ze. Ze trekken het snel in het persoonlijke. Denken dat ze een bijzondere betekenis voor je hebben." Witvoet werkt op Lauwers 1, een afdeling in de probleemdivisie. Er wonen elf patiënten, begeleid door twaalf sociotherapeuten van wie er in altijd drie aanwezig zijn. Twee patiënten bladeren een tijdschrift door in de gemeenschappelijke zithoek, de rest is elders in de kliniek aan het werk. Er staat een biljart, er hangt een dartbord. De pijltjes zitten achter slot en grendel, vertelt Witvoet, maar in de afdelingskeuken ligt het bestek open en bloot op het aanrecht Er wordt precies bijgehouden hoeveel vorken en messen er zijn, zegt hij.Het kantoortje van de sociotherapeuten is een glazen hok in het midden van waaruit de hele afdeling is te overzien. Ook de teamvergaderingen hebben daar plaats. Volgens Witvoet is dat eigenlijk niet goed. "De patiënten kunnen dat allemaal zien. En non-verbaal zeg je ook veel. Ze zien precies hoe de pikorde is. En dat weten ze dan weer feilloos te gebruiken"

Door de groei van de kliniek werkt juist bij de persoonlijkheidsgestoorden relatief veel nieuw personeel, vaak rechtstreeks afkomstig van hun opleiding aan de Hanzenhogeschool. Zonder ervaring met de behandeling van criminelen gaan ze in de Van Mesdag als sociotherapeut aan de slag."Sociotherapeuten zijn de meest bedreigde groep", zegt Van Marle. "Ze halen mensen uit hun cel, ontbijten met ze, gaan met ze voetballen" Van de sociotherapeuten wordt bovendien verwacht dat ze tot op zekere hoogte een persoonlijke relatie aangaan met de patiënt. "Anders kun je niet behandelen", zegt Witvoet. "Tegelijk moetje professioneel zijn. Dat is een grijs gebied waarin wij voortdurend opereren."Twee van de vier geschorste medewerkers waren sociotherapeut, de andere twee waren arbeidstherapeut en een sociaal cultureel werker. Een extra complicatie is de man - vrouwverhouding. Vrouwelijk personeel betrad pas beginjaren tachtig voor het eerst de kliniek

Nel de Haan (47), een van de eerste vrouwelijke werknemers, trof "een sterke mannencultuur" aan. "Het personeel kwam vaak uit gevangenissen. Er was meer afstand tussen bewoner en werker dan nu. Meer escalaties ook, voor mijn gevoel." De komst van de vrouwen introduceerde allerlei nieuwe spanningen in de therapeutische gemeenschap. "In het begin gingen sommigen zich heel verleidelijk of juist supermannelijk gedragen", zegt Leeuwestein. "Mannelijke behandelaars gingen beschermend optreden. Je kreeg discussies: Mag een vrouw een patiënt achter de deur sluiten of niet. Wat je merkte is dat mannen de situatie zo gingen organiseren dat zij die klussen klaarden." Volgens advocaat Wijnberg waren bijvoorbeeld ook verjaardagen ineens een probleem. "Het was bekend dat er geen cadeaus uitgewisseld mochten worden, verder was er geen beleid. Dus ging een afdeling in conclaaf. De ene helft van de dames zei: Wij vinden het niet erg om afgezoend te worden, de andere wilde dat niet. Dat leverde ruzies op. En de bewoners stonden er verlekkerd naar te kijken. En dat is wel het gevaarlijkste slag van Nederland." Toen er meer vrouwen kwamen, werd er een werkgroep ingesteld over 'het functioneren in een mannencultuur'. "Die heeft begin jaren,negentig twee jaar gefunctioneerd", zegt Leeuwestein. "Daarna heeft het zichzelf opgelost. De vrouwen wilden niet verbijzonderd worden en problemen verder oplossen per team. Dat is een gezond standpunt. Achteraf kan je je afvragen of we er aan toe waren." Nog altijd zijn volgens hem 's zomers de kledingvoor - schriften een issue. "Mag een man wel of niet in een short. Hoe kort mag de rok zijn. Moet een vrouw per se een bh dragen of niet."

Van de ongeveer tweehonderd sociotherapeuten is nu zo'n 35 procent vrouw. "Het komt nu voor dat van de drie sociotherapeuten op een afdeling er drie vrouw zijn", zegt Leeuwestein. "Wij vinden dat dat niet kan."Nel de Haan werkte veertien jaar lang als sociotherapeut. Sinds kort is ze 'zorgmanager' voor twee afdelingen, een nieuwe functie. Volgens De Haan heeft het in de Van Mesdagkliniek lang ontbroken aan een voldoende open klimaat. Allerlei dingen bleven daardoor onbesproken. "Het is moeilijk als je het gevoel hebt dat je veroordeeld wordt als je fouten maakt. Dat je er niet mee voor de dag kunt komen. Het maakt dat je wellicht geheimpjes krijgt." Ook ver verliefdheden werd niet gepraat, zegt ze. "Ik heb niet meegemaakt dat het openlijk werd besproken. Ik heb een verliefdheid meegemaakt, maar dat kwam pas aan het licht toen het al heel ver was. Als je een ander klimaat hebt, waarin je als team veel opener kunt zijn, zullen dit soort dingen eerder kunnen worden voorkomen." Overigens zijn zij en Johan Witvoet er niet van overtuigd dat de vier therapeuten die eerder dit jaar zijn geschorst daadwerkelijk seksueel over de schreef zijn gegaan. Witvoet:"Het onderzoek heeft niets aangetoond. In hoeverre is er dan ingegaan op een gerucht dat al dan niet bewust is verspreid door de patiënten? Dat is iets wat ik niet uitsluit.