We hebben 172 gasten online

VWO Feniks 2e Fase Hoofdstuk 9 2e dr Overzicht gs

Gepost in Tweede Fase 2e druk Overzicht gs

Tijd van wereldoorlogen

1900-1950

tijdvak 9

Oriëntatie op het tijdvak

Nederland deed niet mee aan de Eerste Wereldoorlog omdat de neutraliteit werd gewaarborgd. In de Tweede Wereldoorlog bezetten de Duisers wel ons land. De naam de Tijd van de wereldoorlogen komt natuurlijk van de Eerste Wereldoorlog(1914-1918) en de Tweede Wereldoorlog(1939-1945). In totaal hebben door beide wereldoorlogen naar schatting 60 miljoen doden te betreuren. 

Als oorzaken kunnen worden genoemd:

* bondgenootschappen tussen koloniale grootmachten.

* toepassing massavernietigingswapens als tanks en gifgas.

* nationalisme.

* imperialisme.

* wapenwedloop. 

* politieke leiders dachten te lichtvaardig over de oorlog.

De gevolgen van de Eerste Wereldoorlog waren verschrikkelijk. Miljoenen verloren het leven. Rusland kreeg te maken met een communistische revoutie en in Duitsland werd de Republiek van Weimar uitgeroepen.

Een ernstige griepgolf veroorzaakte in 1918-1919 meer doden dan de Eerste Wereldoorlog. Na de Eerste Wereldoorlog ontstonden nieuwe staten als Joegoslavië en Tsjecho-Slowakije, Polen en Hongarije. Nooit meer oorlog was de gedachte. Het vredesverdrag van Versailles was echter zo wurgend dat daaruit onherroepelijk nieuwe internationale conflicten voortkwamen.

Door de wereldwijde economische crisis vanuit de VS ontstond in de hele wereld een crisis waardoor politieke bewegingen als het fascisme en nationaal-socialisme steeds populairder werden. In 1933 kwam in Duitsland Hitler aan de macht en hij streefde naar een herstel van de grenzen van voor de Eerste Wereldoorlog. Toen de politiek van toegeven aan Hitler mislukte, Hitler viel op 1 september 1939 Polen binnen, ontstond de Tweede Wereldoorlog. Een totale oorlog, want ook burgers zouden niet gespaard worden. Hitler had een aantal doelen waaronder vernietiging van de joden, de Holocaust,  en het communisme. 

9.1 Van eeuwwisseling naar wereldoorlog(1900-1914)

Kenmerkende aspecten

* Het voeren van twee wereldoorlogen.

* De crisis van het wereldkapitalisme.

* Vormen van verzet tegen het West-Europse imperialisme

De kern

 Het leven leek door de nieuwe technische vindingen steeds sneller te gaan, hoewel de nieuwe vindingen slechts voor enkele bereikbaar waren. Het vliegtuig en de trein hadden langzamerhand steeds meer invloed op de samenleving zeker in die landen waar de Industriële Revolutie volop de samenleving veranderde. Groot-Brittannië was de grootste macht ter wereld. En Duitsland was een wereldmacht in opkomst en streefde naar het bezit van koloniën. Met Frankrijk had Duitsland een conflict over Elzas-Lotharingen. Frankrijk had dit gebied in 1871 aan Duitsland moeten afstaan. 

Perspectief

Niet alle Euroepse landen hadden het industrialisatieproces in hetzelfde tempo doorlopen. Daarnaast zocht men naar een nieuw evenwicht in deze zo veranderende tijd. Ook internationaal ontstond er een nieuwe machtstrijd. Het was met name Duitsland dat een plaats eiste op het wereldtoneel. Een en ander liep uit op de Eerste Wereldoorlog. Voor het eerst werd er een modiale oorlog gevoerd.

Onderzoeksvraag

Hoe zagen de internationale verhoudingen eruit voor de Eerste Wereldoorlog?

 Een nieuwe grootmacht: Duitsland

De VS waren in de periode 1900-1914 het modernste land, miljoenen mensen zochten hun toekomst daar, en Groot-Brittannië en Duitsland streden om de macht in Europa. De politieke banden tussen de VS en Europa waren door de isolationistische politiek van de VS minder hecht, en de VS hielden zich afzijdig van de conflicten in Europa, en richtten de aandacht liever op hun eigen werelddeel, Handel drijven deed men natuurlijk wel. Europa was toen nog het economische en politieke centrum van de wereld.

De Duitse industrie groeide stormachtig. De nieuwste uitvindigen konden namelijk direct worden toegepast bij de ontginning van ijzererts- en kolengebieden. Duitsland wilde internationaal meetellen en wilde daarom ook koloniën.

spotprent duitse keizer

De Duitse keizer gaf daarom opdracht een moderne (oorlogs) vloot op te bouwen, waardoor er met Groot-Brittannië een wapenwedloop ontstond. 

Bondgenootschappen en wraak

 Engeland zocht naar een partner op het vasteland van Europa en sloot met Frankrijk een vriendschapsverdrag: de Entente Cordiale(1904). Met Frankrijk had Duitsland een conflict over Elzas-Lotharingen. Frankrijk had dit gebied in 1871 aan Duitsland moeten afstaan. In 1892 had Frankrijk al een verdrag gesloten met Rusland. Toen Groot-Brittannië een vriendschapsverdrag aanging met Rusland zagen de Fransen dit met genoegen aan. 

Langzaam groeide uit de verschillende verdragen een bondgenootschap: de Triple Entente(1907).

In tegenstelling tot Groot-Brittannië en Frankrijk was Rusland echter een zwakke bondgenoot en in feite nog een agrarisch land, dus nog geen industriële grootmacht. Rusland werd bestuurd door een autocratische tsaar en liberlisme en socialisme hadden er nog geen voet aan de grond gekregen. Internationaal had Rusland gezichtsverlies geleden na de nederlaag tegen Japan(1904-1905). Japan zou leiding gaan geven aan het nationaal bewustzijn in het Verre Oosten.

Toen Duitsland een poging deed invloed te krijgen in Turkije, liepen de spanningen op de Balkan op. Dat werd versterkt door het feit dat de bondgenoot van Duitsland, Ooostenrijk-Hongarije, in 1908 op de Balkan gelegen gebieden als Bosnië en Herzegovina inlijfde. 

9.2 De Eerste Wereldoorlog (1914-1918)

Kenmerkende aspecten

* Het voeren van twee wereldoorlogen.

* De rol van moderne propaganda- en communicatiemiddelen en vormen van massaorganisatie.

* Verwoestingen op niet eerder vertoonde schaal door massavernietigingswapens en de betrokkenheid van de burgerbevolking bij oorlogsvoering.

De kern

Ieder land was er van overtuigd dat een overwinning snel zou worden bereikt. Maar de oorlog liep uit op een uitputtingsslag en zou vier jaar duren. Pas door de deelname van de VS in 1917, forceerde een eindbeslissing(1918).

Perspectief

De dieperliggende oorzaken van de Eerste Wereldoorlog waren:

* nationalisme

* chauvinisme

* imperialisme

* wapenwedloop 

Oorlogen en internationale conflicten zijn van alle tijden. Door deze gebeurtenissen uit het verleden te doorgronden, kunnen we ontwikkelingen in het verleden beter begrijpen en daardoor beheersen.

Onderzoeksvraag

Hoe verliep de Eerste Wereldoorlog?

Plannen voor de oorlog

 In 1914 stonden twee bondgenootschappen tegenover elkaar: de Triple Entente van de geallieerden en de Triple Allaiantie, van Italië, Duitsland en Oostenrijk-Hongarije.

triple alliantie triple entente

 De bondgenootschappen dienden als een garantie voor vrede. Bij oorlog zouden ze elkaar bijstaan. Beide Bondgenootschappen hadden elk een zwakke partner. Voor de Triple-Allianatie was dat Oostenrijk-Hongarije, dat de maken had met nationalistische opstanden en een stokoude keizer Frans Joseph. Voor de Triple Entenete was de zwakke schakel Rusland, dat de wapenwedloop niet kon volgen door de gebrekkige industrialisatie. 

Duitsland, dat bang was voor een tweefrontenoorlog ontwikkelde in 1906 het Von-Schlieffenplan. Volgens dit aanvalsplan zou Duitsland, voordat het enorme Russische leger was gemobiliseerd, eerst in een korte oorlog Frankrijk uitschakelen en daarna tegen Rusland ten strijde trekken.

von schlieffen laln

Eerst werden de fortenlinies naar het ontwerp van Generaal Séré de Rivières (1815-1890) langs de oostgrens gebouwd. De Maginotlinie is gebouwd vanaf 1929-1940. De linie is genoemd naar André Maginot, minister van oorlog, In 1930 diende hij de Wet Maginot in om de bouw mogelijk te maken.Frankrijk bouwde al sinds de Frans-Duitse oorlog van 1870-1871 aan de oostgrens aan de Maginotlinie, een stelsel van forten aan de grens met Duitsland. Andere landen waren minder druk met de oorlogsvoorbereiding en vertrouwden op de bondgenootschappen.

De directe aanleiding

 De moordaanslag op de kroonprins van Oostenrijk-Hongarije op 28 juni 1914 in Sarajewo(Bosnië) leidde tot een keten van gevolgen. De dader Gravilo Princip werd gearresteerd, maar Oostenrijk-Hongarije stelde dat Servië daarvoor verantwoordelijk was en eiste van Servië op korte termijn het afzien van alle anti-Oostenrijkse propaganda in het onderwijs. Servië was van mening dat Oostenrijk zich niet met de inlandse poltiek van Servië mocht bemoeien, waarop Oostenrijk aan Servië een ulitmatum stelde. Koortsachtig overleg via moderne communiscatiemiddelen mocht niet baten en de bondgenootschappen traden in werking.

Oorlog

soldaten op weg naar het front

Duitse soldaten op weg naar het front- augustus 1914

Precies na een maand kwam de oorlogsmachinerie op gang en massa's mensen stonden de naar het front vertrekkende soldaten toe te juichen. Duitsland paste het Von-Schlieffen plan toe en de opmars richting Frankrijk verliep snel en gewelddadig. Maar de Duitse opmars liep vast bij de rivier de Marne (slag bij de Marne I) en monde uit in een loopgravenoorlog. Tijdens de oorlog werden verschillende nieuwe wapens ingezet, zoals tanks, vlammenwerpers, vliegtuigen en gifgas(mosterdgas), waarmee een massavernietigingswapen zijn intrede deed.

 Ook in het Oosten ging de Duitse opmars snel. De Duitse generaals Von Hindenburg en Ludendorff behaalden eind augustus al een forse winst. Maar ook daar kwam het front in november 1914 vast te liggen. Oostenrijk-Hongarije streed aan het Oostfront en op de Balkan en Turkije raakte slaags bij de Bosporus met Engeland.

ostfront

 Een aprate rol vervulde Italië. In ruil voor beloften van land(zuid-Tirol), wisselde Italië in 1915 van bondgenootschap en streed verder tegen de Centralen.

De afkondiging van de onbeperkte duikbotenoorlog door Duitsland zou er uiteindelijk toe leiden dat de Verenigde Staten het isolationisme verliet en deel ging nemen aan de Eerste Wereldoorlog.

Na de oktoberrevolutie in Rusland sloot Rusland in maart 1918 de Vrede van Brest Litovsk met Duitsland, waardoor de oorlog aan het oostfront voorbij was. Zie kaartje. De Duitse soldaten werden overgebracht naar het westfront om daar ook een overwinning te forceren(slag bij de Marne II). Maar de komst van de troepen van de Verenigde Staten, die de beschikking hadden over lichte, zeer mobiele tanks, deed de krijgskansen keren.

Op 11 november 1918 werd er een wapenstilstand getekend en eindigde de Eerste Wereldoorlog. In Turkije, Oostenrijk-Hongarije en Duitsland braken revoluties uit. De Duitse keizer werd afgezet en zocht in het neutale Nederland zijn toevlucht.

9.3 De Russische Revolutie en de Sovjet-Unie onder Stalin

 Kenmerkende aspecten

* Het in de praktijk brengen van de totalitaire ideologieën communisme en fascisme/nationaalsocialisme

* De rol van de moderne propaganda- en communicatiemiddelen en vormen van massaorganisatie.

De kern

 Rusland lag ver achter bij de landen in West-Europa. Tsaar Nicolaas II regeerde als een autocratische vorst, samen met de adel. In februari 1917 vond de eerste revolutie plaats, en in oktober de tweede, waarbij de communisten onder leiding van Lenin en Trotzki aan de macht kwamen. Na een burgeroorlog werd in 1921 de Unie van Socialistische Sovjet Republieken opgericht(USSR). In de Sovjet-Unie werd het communisme met harde hand toegepast. Stalin die Lenin had opgevolgd, nam de industrialisatie van de Sovjet-Unie versnelt ter hand, om de achterstand op het westen in te halen. Dat zou miljoenen mensen het leven gaan kosten.

Perspectief

De invoering van het communisme, leidde niet tot een samenleving op basis van gelijkheid, zoals Marx die voorspeld had. In de praktijk werden veel mensen in de Sovjet-Unie onderdrukt en miljoenen kwamen daarbij om. Vooral onder Stalin werd de Terreur toegepast.

Onderzoeksvraag

Hoe is het communisme in Rusland ingevoerd en wat waren de gevolgen ervan in de periode tussen 1917 en 1939?

Revolutie in Rusland

Driekwart van de Russen leefde in 1914 nog van en op het platteland. In feite was er nog sprake van een feodale samenleving. Men produceerde voor eigen levensonderhoud(autarkie) en de meeste mensen waren analfabeet. Na de nederlaag tegen Japan(1904-1905) was het duidelijk dat de legerorganisatie en de bewapening slecht waren. Nicolaas II wilde eigenlijk niet deelnemen aan de Eerste Wereldoorlog, maar onder druk van zijn bondgenoten opende hij een tweede front tegen Duitsland. Doordat miljoenen boeren als soldaten dienden kwam de voedselproductie bijna stil te liggen. Hongerende stedelingen kwamen in opstand en soldaten deserteerden massaal.

Vanuit de Doema(parlement) werd in februari 1917 de revolutie uitgeroepen en werd onder leiding van Alexander Kerenski een voorlopige regering aangesteld. Nicolaas II zou gedwongen worden af te treden en zou uiteidelijk met zijn hele familie worden terechtgesteld. De voorlopige regering beloofde de oorlog voort te zetten. De Duitsers gaven Lenin en Trotski de kans om naar Rusland te reizen, nadat deze beloofd hadden, Rusland uit de oorlog terug te trekken, als zij aan de macht zouden komen.

Toen de Doema Lenins programma niet accepteerde, pleegden de Bolsjewieken(betekent meerderheid), een staatsgreep, de Oktoberrevolutie.

Invoering communisme onder Lenin

Nadat de verkiezingen in januari 1918 voor de bolsjewieken niet goed verliepen, weigerden ze zich daarbij neer te leggen. Een burgeroorlog was het resultaat. De bolsjewieken gebruikten het geheime politieapparaat van de tsaar om de Russische bevolking te terroriseren.

 Lenin hield zich aan zijn belofte aan de Duitsers gedaan. In maart 1918 sloot hij de vrede van Brest-Litovsk waarbij Rusland grote gebieden aan Duitsland verloor, zoals Estland, Letland, Litouwen, Polen en de Oekraïne(zou in 1922 weer door de Sovjet-Unie worden ingelijfd). Zoals al gesteld zuchte Rusand nu onder een burgeroorlog tussen de Witten(medestanders van de tsaar) die samen met geallieerde legers vochten tegen het Rode leger (Roden) onder leiding van Trotski. Na de overwinning van de Roden werd de USSR uitgeroepen.

Volgens de theorie van Marx zou een ieder profiteren van de communistische heilstaat. Maar in de praktijk stevende de Sovjet Unie af op een economisch faillisement. In de periode van 1921 en 1922 waren vijf miljoen mensen door hongersnood gestorven. Lenin kon niet anders dan de Nieuwe Economische Politiek invoeren, in feite herinvoering van het kapitalisme. Industrie, banken en de handel met het buitenland bleef in handen van de staat, maar de boeren mochten hun landbouwoverschotten weer verkopen op de markt. Door de NEP verbeterde de voedselsituatie.

De bolsjewieken gebruikten het onderwijs om de bevolking te indoctrineren en via de jeugdorganisatie Komsomol werd de jonge generatie communistisch opgevoed. Kerken werden vernietigd en religie verboden. 

Collectivisatie en terreur onder Stalin.

Na de dood van Lenin in 1924 streed Trotski met Stalin om de macht. Trotski zou worden verbannen, en Stalin zou van1927 tot aan zijn dood in 1953 leiding geven aan de Sovjet-Unie. Stalin streefde er naar om in 10 jaar de industriële achterstand op het westen in te halen.

Hij deed dat door allereerst de landbouw te collectiviseren. Met de afschaffing van de NEP en de collectivisatie van de landbouw creëerde Stalin een arbeidsoverschot dat nodig was voor de opbouw van de industrie.

De collectivisatie werd onder dwang doorgevoed. Er werden kolchozen (collectieve boerderijen) en sovchozen (staatsboerderijen) opgericht. Protesterende boeren en koelakken(rijke boeren) werden vermoord of verdwenen in de Goelag-Archipel(de straf- en werkkampen in de Sovjet-Unie).

Tussen 1928 en 1932 groeide de stadsbevolking met ongeveer 50.000 per week. Er werden vijfjarenplannen opgesteld en gecontroleerd door een ambtenarenapparaat, en de overheid zette daar alle productiemiddelen voor in. Ook werd de infrastructuur verbeterd. Voor de productie van consumptieartikelen was geen ruimte en de leefomstandigheden van de bevolking waren slecht. Toch verklaarde Stalin dat de collectivisatie en de vijfjarenplannen een succes waren.

honderd miljoen

Net als Lenin werd Stalin als persoon verheerlijkt. Weing mensen durfden kritiek uit te oefenen en dat is logisch aangezien deTsjeka tijdens Stalin een instrument was van de toepassing van de Terreur, die zelfs de leden van de communistische partij trof. De periode 1936-1938 wordt daarom ook wel aangeduid als de 'Grote Terreur'. Zelfs de belangrijkste officieren uit het Rode Leger werden geëxecuteerd.

De sovjet-Unie werd zo een totalitaire staat en Stalin werd de 'Rode Tsaar' genoemd. In het totilitarisme is loyaliteit aan de ideologie een vereiste en is iedere vorm van kritiek uit den boze. Maar communistisch zoals Marx dat voor ogen had was de Sovjet-Unie niet.

9.4 Vrede na afloop van de wereldoorlog?

Kenmerkende aspecten

* Het voeren van twee wereldoorlogen

* De crisis van het wereldkapitalisme

De kern

Na de Eerste Wereldoorlog was er opluchting, maar de ellende was nog niet voorbij. De omschakeling van oorlogs- naar verdeseconomie kwam maar langzaam op gang, zeker ook door de gevolgen van de Spaanse griep.

Frankrijk en Groot-Brittannië eisten wraak en financieel werd Duitsland uitgekleed en moest belangrijke industriegebieden afstaan en zijn koloniën. Duitsland raakte in een crisis, waardoor rechtsradicale krachten veel aanhang kregen. Pas door het Dawesplan in 1924, werd de economische kringloop weer hersteld, waardoor de VS wel weer een grote rol gingen spelen in de Europese internationale betrekkingen.

Perspectief

Na een oorlog het gewone leven weer opnemen is zeer moeilijk. Naast de trauma's die mensen hebben opgelopen komt ook nog de materiële schade. Daarnaast waren de overwinnaars van de Eerste Wereldorolog uit op wraak. Door de Spaanse griepepedemie verloren miljoenen opnieuw het leven.

 Onderzoeksvraag

Wat waren de gevolgen van de Eerste Wereldorolog; welke afspraken zijn met de verliezers gemaakt en hoe is geprobeerd om nieuwe internationale conflicten te voorkomen?

Oorlogsslachtoffers en Spaanse griep

slachtoffers

Naar schatting bedroeg het aantal gesneuvelde soldaten negen miljoen. Het totaal aantal slachtoffers lag vele malen hoger gezien het groot aantal burgerslachtoffers en mensen die gewond waren geraakt. Daar komt bij dat de Spaanse griep in de loop van 1918-1919 over de hele wereld slachtoffers maakte. Het aantal doden dor de Spaanse griep overtrof het aantal oorlogsdoden.

Vredesverdragen met verliezers.

Met Duitsland, Oostenrijk-Hongarije en Turkije werden na de oorlog aparte verdragen gesloten. Daarbij werden 'rekeningen' vereffend. Zowel Duitsland als Oostenrijk-Hongarije moest land afstaan. Er ontsonden een aantal nieuwe landen.

Europa 1914

In vergelijking de kaart van Europa in 1914 en 1922. Nieuwe landen die ontstonden: Hongarije, Tsjecho-Slowakije, Yoego-Slavië, Polen, Estland, Letland, Litouwen. Ook het Turkse Rijk werd in het verdrag van Sèvres beperkt tot ongeveer het huidige Turkije en de gebieden in het Midden-Oosten werden protectoraten.

 Europa 1922

 In het verdrag van Versailles kreeg Duitsland zware bepalingen opgelegd en werd als hoofdschuldige gebrandmerkt. Zie kaartje gebiedsafstanden. Daarnaast moest men alle koloniën afstaan, mocht men geen leger meer hebben, maar enkel een politiemacht van 100.000 man. Daarnaast moest men 180 miljard goudmark als schadeloostelling betalen. 

Versailles gebiedsafstanden Duitsland

Volkenbond

De oprichting van de Volkenbond was een idee van president Wilson van de VS, en was onderdeel van zijn 14 punten-plan. Daarin stond ook het zelfbeschikkingsrecht en het bevorderen van vrede en veiligheid centraal (achttiende eeuwse idee van de Duitse Verlichtingsfilosoof Kant).

Maar alleen de overwinnaars waren lid van de Volkenbond, en ook Rusland was uitgesloten van deelname. Uiteindelijk traden ook de Verenigde Saten niet toe, omdat werd teruggekeerd naar het isolationisme. Van een daadkrachtige politieke invloed van de Volkenbond was dan ook geen sprake, als was er wel een fundament gelegd voor het bevorderen van de internationale vrede.

Opkomst Fascisme

Deze poltieke beweging werd gevoed door:

* onteveredenheid over de afloop van de oorlog

* slechte economsiche omstandigheden

* armoede

* veel persoonlijke ellende.

De denkbeelden van het fascisme waren: orde en rust door gezag. Niet denken en praten, maar gewoon doen.

In Duitsland was er sprake van grote politieke onrust en regeringen volgden elkaar in de Weimar republiek snel op. Het rechts- radicalisme (opstand Wolfgang Kapp in maart 1919) en Links radicalisme (Spartacisten opstand januari 1919) was ontstaan, waarbij alleen de links-radicale opstand hardhandig neer werd geslagen. Karl Liebknecht en Rosa Luxemburg werden daarbij omgebracht.

Toen de Duitse regering in 1922 de herstelbetalingen stopzette, bezetten Frankrijk en België het Ruhrgebied, waarna de Duitse regering een staking uitriep en de stakers betaalde.

In november 1923 werd door onder leiding van onder andere Hitler en Ludendorff,in Munchen een rechtsradicale poging ondernomen (Bierkellerputtsch 8 nov 1923), die mislukte. Hitler werd tot gevangenisstraf veroordeeld. Daarentegen was het Mussolini In Italië in 1922 wel gelukt om als fascistische leider, na een staatsgreep, de leiding in Italië in handen te krijgen. De Duitse vorm van het fascisme noemen we nationaal-socialisme.

 Opwaartse trend

Men hield er na de Eerste Wereldoorlog geen rekening mee dat de slechte economische situatie bedreigend kon zijn voor de vrede, en nationale belangen gingen altijd boven het internationale belang. Doordat de economische kringloop werd hersteld, de doorvoering van het Dawesplan (het beschikbaars tellen van korlopende leningen aan Duistland), kregen de VS het uitgeleende geld terug, en konden Frankrijk en Engeland hun betalingsverplichtingen aan de VS voldoen. Daardoor verbeterde de economsiche situate van Duitsland en van dit land met andere Europese landen. Dit kwam tot uitdrukking in het verdrag van Locarno van 1925, waarbij Duitsland zich vrijwillig neerlegde bij de westgrenzen van het vredesverdrag van Versailles en in 1926, mocht Duitsland zelfs toetreden tot de Volkenbond. Alles leek in het teken van vrede te staan en economisch ging het in Duitsland uitstekend. Tot de beurskrach van Wall Street in 1929 de crisis importeerde in Europa.

9.5 De Verenigde Staten: welvaart en crisis

Kenmerkende aspecten

* De rol van de moderne propaganda- en communicatiemiddelen en vormen van massaorganisatie.

* De crisis van het wereldkapitalisme.

De Kern

 In de twintiger jaren konden de consumenten in de VS alles kopen, vooral doordat men op krediet kon kopen. Dat werd gevoed door de speculatie op de aandelenmarkten. Men kon met geleend geld aandelen kopen, waardoor de beurs van Wall Street steeds ongekende winsten liet zien. Totdat op 24 okotber 1929 de beurs in elkaar stortte en men niet meer aan de betalingsverplichtingen kon voldoen. Het land werd in een economische crisis gestort en deze crisis zou wereldwijd om zich heen grijpen. 

Perspectief

Sinds het einde van de Eerste Wereldoorlog waren de landen ecomomisch nauw met elkaar verbonden waarbij de rol van de VS was toegenomen. De ineenstorting van de beurs van Wall Street had dan ook direct gevolgen op wereldschaal. Langzamerhamd gingen regeringen in de economie ingrijpen om de crisis het hoofd te bieden. 

Onderzoeksvraag

Hoe ontstond de crisis van 1929 in de Verenigde Staten en hoe probeerde president Roosevelt de Amerikaanse economie weer op gang te helpen?

Consumptiemaatschappij

Vergeleken met de Europese landen hadden de Verenigde Staten na de Eerste Wereldoorlog minder economische problemen. De twintiger jaren, in de VS de 'Roaring Twenties' genoemd, werden gekenmerkt door een rotsvast vertrouwen in een constante economische groei. Het leek een periode van hoogconjunctuur waarbij elk huishouden, zeker in de steden, in staat bleek producten aan te schaffen die het gewone leven makkelijker maakten zoals allerlei elektrische apparatuur. Daarnaast kon men steeds meer in de vrije tijd gebruik maken van een auto(T-Ford). De Consumentenmaatschappij vond ingang, en had men het geld niet direct beschikbaar, dan leende men gewoon.

Dit gold echter vooral in de steden, op het platteland was van welvaart weinig te merken. Door het weer beschikbaar komen van boerenland in Europa was de vraag naar graan uit de VS afgenomen. Daardoor ontstonden in de VS graanoverschotten, met een prijsdaling tot gevolg. Door de voortdurende mechanisatie nam de productie echter nog meer toe, waardoor steeds meer boeren hun financieringsschuld niet meer konden betalen en failliet gingen.

Drooglegging

Weing Amerikanen bekommerden zich om de situatie in de landbouw maar maakten zich druk over de  'Prohibation Act' van 1920. Door deze wet was het voortaan verboden alcoholische drank te verkopen. Conservatieve Amerikanen zagen in deze drank de boosdoener van het vrijere gedrag van hun kinderen. Alcohol zette mensen aan tot 'het kwaad'. Maar in de praktijk werd de wet op grote schaal ontdoken en de maffia en andere gangsters profiteerden ervan. 

Crisis en depressie.

Zoolang het geloof in het consumentisme bleef bestaan en het uitgeleende kapitaal met rente werd betaald was er geen vuiltje aan de lucht. Zolang de rendementen op de beurs bleven stijgen, ook al speculeerde men met door middel van het prolongatiestelsel (op basis van met geleend geld gekochte aandelen als onderpand, kon men opnieuw aandelen kopen). Totdat op 24 okotober 1929 plotseling de aandelen begonnen te dalen. Op deze zwarte donderdag storte (crashte) de beurs van Wall Street in elkaar. Zie foto.

beursval wall street

Er ontstond een kettingreactie. Aandelen die waren gefinancierd verloren hun  waarde en banken vroegen bezitters geld bij te storten. Maar ook banken hadden gespeculeerd en gingen failliet. Het betalingsverkeer stortte in waardoor bedrijven met hun voorraden bleven zitten en op hun beurt mensen moesten ontslaan en of failliet gingen. De Amerikaanse regering (republikeins in de twintiger jaren, Harding, Coolidge , Hoover.), besloot te bezuinigen en vroeg de leningen aan Europa terug. Gevolg de koopkracht daalde verder, verlamde de buitenlandse handel en in Europa kregen ze te maken met een geïmporteerde economische crisis.

De Republikeinen waren tegen overheidsmaatregelen en de presidentsverkiezing van 1932 stond in het teken van de crisis. De Democratische president Roosevelt werd in 1932 gekozen tot president, in de hoop dat hij het land uit de  'Grote Depressie' zou kunnen halen. Met de zogenoemde  'New Deal' ging hij proberen de koopkracht en werkloosheid aan te pakken. Niet bezuinigen, maar investeren. Zo ontstonden de zogenaamde letterwetten zoals bijvoorbeeld TVA en AAA. De New Deal was gebaseerd op de theorie van de econoom J.M. Keynes de overheid mag schulden maken, want zodra de economie weer aantrekt, kunnen de schulden door toegenomen belastingen weer worden betaald. De theorie van Keynes verdrong het klassieke liberale economische denken van 'laissez faire, laissez passer' uit de negentiende eeuw.

 Op korte termijn leek de New Deal te slagen, maar herstel van de economie kwam pas echt op gang toen Frankrijk en Engeland aan de VS vroegen hen wapens te leveren, vanwege de nieuwe dreiging van een oorlog met Duitsland.

President Roosevelt zou door de Amerikanen drie maal opnieuw tot president worden gekozen, in 1936,1940 en 1944 en uitgroeien tot een van Amerika's grootste presidenten.

9.6 Fascisme en nationaalsocialisme

Kenmerkende aspecten

* Het in praktijk brengen van de totalitaire ideologieën communisme en fascisme/nationaalsocialisme

* De rol van de moderne propaganda- en communicatiemiddelen en vormen van massaorganisatie

* Racisme en discriminatie die leidden tot genocide, in het bijzonder op de joden.

 De Kern

 Een van de gevolgen van de economische crisis in Europa was de groei van radicale politieke stromingen en partijen. In Duitsland kwam in 1933 de NSDAP en Hitler aan de macht. Ze slaagden erin door de Machtigingswet in 1934 de macht totaal aan zich te trekken. De Republiek van Weimar was al eerder een papieren democratie gebleken. 

Perspectief

Algemeen aanvaard is het gegeven dat een economsiche crisis en armoede bedreigend zijn voor de democratie. Mensen zijn in barre tijden makkelijker door populistische politici te beïnvloeden. Het is moeilijk om een antidemocratische ontwikkeling vanuit het buitenland te corrigeren.

Onderzoeksvraag

Waartoe leidde de economische crisis in Europa en in Duitsland en hoe reageerden andere Europese landen op het Duitse nationaalsocialisme?

Nationaalsocialisme in Duitsland

De financiële crisis was in Europa het eerst merkbaar in Duitsland, dat financieel afhankelijk was van de Verenigde Staten(Dawesplan). Tussen 1929 en 1932 steeg in Duitsland het aantal werklozen van 2 naar 6 miljoen. De Republiek van Weimar kon de problemen niet aan en aan de extreemlinkerzijde de Komunistische Partei Deutschlands (KPD), en aan de extreemrechterzijde de Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartij(NSDAP) kregen steeds meer aanhang. Zie het overzicht Results of the elections in the Weimar Republic 1919-1933

Results of the elections in the Weimar Republic 1919-1933

Gepost in Duitsland

 

1919

1920/22

1924(1)

1924(2)

1928

1930

1932(1)

1932(2)

1933

Voters in %

83,02

79,18

77,42

78,76

75,60

81,95

84,06

80,58

88,74

NSDAP

.

.

6,55

3,00

2,63

18,33

37,36

33,09

43,91

DVFP

.

.

0,87

.

.

.

.

Landvolk

.

.

.

.

1,89

3,17

0,25

0,30

.

WP

.

.

1,71

2,29

4,54

3,95

0,40

0,31

.

BBB

0,91

0,78

0,64

1,03

1,56

0,97

0,37

0,42

0,29

DNVP

10,27

15,07

19,45

20,49

14,25

7,03

5,93

8,66

7,97

CSVd

.

.

.

.

0,20

2,49

1,10

1,48

0,98

DVP

4,43

13,90

9,20

10,07

8,71

4,75

1,18

1,86

1,10

DDP

18,56

8,28

5,65

6,34

4,90

3,78

1,01

0,95

0,85

BVP

19,67

4,39

3,23

3,74

3,07

3,03

3,26

3,09

2,73

Zentrum

13,64

13,37

13,60

12,07

11,81

12,44

11,93

11,25

SPD

37,86

21,92

20,52

26,02

29,76

24,53

21,58

20,44

18,25

USPD

7,62

17,63

0,80

0,33

0,07

0,03

.

.

.

KPD

.

2,09

12,61

8,94

10,62

13,13

14,56

16,86

12,32

Other

0,68

2,30

6,25

4,15

4,86

3,02

0,56

0,61

0,35

 

Seats

423

459

472

493

491

577

608

584

[647]

NSDAP

.

.

32

14

12

107

230

196

288

DVFP

.

.

-

.

.

.

.

Landvolk

.

.

.

.

9

19

1

-

.

WP

.

.

7

12

23

23

2

1

.

BBB

4

4

3

5

8

6

2

3

2

DNVP

44

71

95

103

73

41

37

52

52

CSVd

.

.

.

.

-

14

3

5

4

DVP

19

65

45

51

45

30

7

11

2

DDP

75

39

28

32

25

20

4

2

5

BVP

91

20

16

19

17

19

22

19

19

Zentrum

64

65

69

61

68

75

71

73

SPD

165

103

100

131

153

143

133

121

120

USPD

22

83

-

-

-

-

.

.

.

KPD

.

4

62

45

54

77

89

100

[81]

Other

3

6

19

12

11

10

3

3

1

bron Historia Pro
 
Nadat von Papen(DNVP) president Hindenburg overhaalde Hitler tot Rijkskanselier te benoemen, hij dacht dat ze Hiter wel in toom konden houden, werd op 30 januari 1933 Hitler de nieuwe Rijkskanselier. Het aansteken van het Rijksdaggebouw en de daaropvolgende aanname in de Rijksdag van de Machtigingswet, betekende dat de Gelijkschakeling (nationaalsocialistische ideeën werden overheersend) kon worden voortgezet, omdat de oppositie, monddood, in concentratiekampen verbleef, of letterlijk was vermoord (Nacht van de Lange Messen). Na de dood van president Von Hindenburg in 1935 was Hitler zijn opvolger en was de totalitiare staat met een leider, Führer, Adolf Hitler, een feit.

Antisemitisme

De bevolking werd met alle mogelijke middelen geïndoctrineerd met het idee dat de joden in feite de veroorzakers waren van alle ellende. Het al aanwezige anitsemitsme werd met modenre communicatiemiddelen, nieuw leven ingeblazen. Met de aanname van de Neurenburgerwetten in 1935 werden de joden in Duitsland hun staatsburgerschap ontnomen, en mochten niet langer een politiek ambt vervullen, zoals ambtenaar of politicus. Een jood mocht niet meer trouwen met een ariër. Daarnaast  werden veel plaatsen voor joden verboden gebied.

Racisme.

Het nationaalsocialisme onderbouwde hun rassentheorie met negentiendeeeuwse rassentheorieën. Het onderscheid dat men maakte had te maken met het feit of het bloed wel 'zuiver' was. Duitsers behoorden volgens deze rascistische  leer tot het Germaanse volk, Übermenschen, dat verheven was boven de Slavische volken en helemaal boven de joden, die als Üntermenschen werden beschouwd

Internationale betrekkingen

Niet alleen Duitsland, maar ook andere landen hadden in Europa te maken met economische crisis en radicalisme. In Engeland voerde men ten opzichte van Duitsland een politiek van appeasment, probeer elk conflict met Duitsland te vermijden, en in Frankrijk probeerde men het fascimse geen kans te geven door het vormen van een Volksfront regering van Leon Blum, waarin sociaaldemocraten en communisten samenwerkten.

In de Sovjet-Unie bleven de gevolgen van de economische crisis lange tijd beperkt. Maar Stalin, zich bewust van de felle anti-communistische politiek van Hitler, riep de landen in West Europa op Volksfront regeringen te vormen, tegen de opkomende fascistische partijen en in 1934 werd de Sovjet-Unie lid van de Volkenbond.

Expansie van Duitsland

De belofte de werkloosheid aan te pakken betekende dat de nationaalsocialisten werkgelegenheidsplannen ontwikkelenden, die echter allemaal in dienst stonden van de herbewapening, hoewel dat tegen het Vredesverdrag van Versailles inging. De staatsschulden gingen steeds verder oplopen en Hitler ging streven naar autarkie en expansie van Duitsland.

Duitsland 1933-1938

Zie kaartje: Troepen Duitsland trekken het gedemilitariseerde Rijnland binnen. Engeland en Frankrijk laten dit toe. Oostenrijk wordt in maart 1938 bij Duitsland gevoegd. Overeenkomst van Munchen. September 1938 Frankrijk (Daladier) en Engeland (Chamberlain) gaan op voorstel van Italië (Mussolini) akkoord dat Sudetenland aan Duitsland (Hitler) wordt gegeven. Dit werd besloten zonder Tsjecho-Slowakije ook maar iets te vragen. Wordt later ook wel ‘Het verraad van Munchen’genoemd. Chamberlain spreekt over ‘Peace in our Time’. Binnen een jaar zou de oorlog toch uitbreken. Op 15 en 16 maart 1939: Nazi-Duitsland bezet toch Tsjechië en Slowakije. Tjsechië wordt het protectoraat Bohemen en Moravië.

Stalin was in 1939 nog niet klaar voor een confrontatie met Duitsland (hij had zelf bijna de complete legertop laten wegzuiveren). Hij had tijd nodig.

hitler stalin pact aug 1939

Spotprent naar aanleiding van het non-agressiepact tussen de Sovjet-Unie en Duitsland.

Tot verbazing van alle communisten in de wereld sloot Stalin in augustus 1939 een Niet-aanvalsverdrag (ook wel genoemd non-agressiepact, ook wel Ribbentrop-Molotov-pact genoemd, naar de respectievelijke ministers van buitenlandse zaken van Nazi-Duitsland en de Sovjet-Unie) Duitsland en Sovjet-Unie. In een geheime clausule verdelen Nazi-Duitsland en de Sovjet-Unie Polen onder elkaar.  Zie afbeelding.

memo hfst 7 afb 12

9.7 Nederland 1918-1939, een verzuilde samenleving

Kenmerkende aspecten

* De crisis van het wereldkapitalisme

* Vormen van verzet tegen het West-Europese imperialisme

* Het in praktijk brengen van de totalitaire ideologieën communisme en fascisme/nationaalsocialisme

De kern

 Nederland was een verzuilde samenlevingter bescherming tegen de boze buitenwereld.  Dat hield in dat men leefde binnen de eigen groep, verzorgd en vertrouwd. Alleen de leiders van de zuilen hadden met elkaar contact. Nederland als handelsland kon echter toch niet buiten de economsiche crisis blijven en zou ook hard worden getroffen. Ook in Nederland kwam het fascisme op met als grootste partij de NSB. Daarna zochten vluchtelingen hun toevlucht in Nederland en in Ned-Indië wilden de inwoners steeds meer macht.

Perspectief

 Nederland is een klein land maar internationaal speelt het economisch een grote rol. De uitkomst van de Tweede Wereldoorlog maakte dat ons land niet meer neutraal is en participerend lid van internationale organisaties, zoals de VN, de NAVO en de EU. In ons land zijn echter nog steed restanten aanwezig van de verzuilde samenleving, zoals het onderwijssysteem en het omroepstelsel.

Onderzoeksvraag

Hoe zag de Nederlandse samenleving er tussen de twee wereldoorlogen uit en wat waren de invloed en de gevolgen van de internationale gebeurtenissen zoals de economsiche crisis of de opkomst van het fascisme en nationaalsocialisme?

Verzuilde samenleving

 Aan het begin van de 20e eeuw was de Nederlandse samenleving verdeeld in vier zuilen:

  • Katholieken;
  • Protestanten;
  • Socialisten;
  • Neutralen (liberalen)erzuiling vondplaats op politiek, maatschappelijk en cultureel gebied.

In de jaren '30 kwam daar nog de radio bij. Kortom men winkelde, sportte, ontspande, zocht werk, ging naar school binnen de eigen zuil. Verzuiling vond plaats op politiek, maatschappelijk en cultureel gebied. In de jaren '30 kwam daar nog de radio bij. Kortom men winkelde, sportte, ontspande, zocht werk, ging naar school binnen de eigen zuil. Binnen de confessionele zuilen had men groot bezwaar tegen 'gemengde' huwelijken. De top van de zuilen had veel contact met elkaar, maar de meerderheid van de bevolking leefde vreedzaam naast elkaar.

 Nederlandse economie in crisis

Nederland had als exportland last van de algehele malaise na de Eerste Wereldoorlog. Profiteerde dan ook direct ervan toen in 1925 de wereldeconomie weer aantrok. Er ontwikkelden zich nieuwe industrieën, zoals Fokker en Philips en er kwamen betere sociale maatregele voor oude mensen en invaliden. Na de beurskrach van Wall Street in 1929 duurde het tot in 1931 voordat de crisis, door het inzakken van de handel, ook hier voelbaar werd. Omdat Nederland als een van de weinige landen vasthield aan de zogenaamde 'gouden standaard' (munten hadden ten opzichte van elkaar een bepaalde waarde gekoppelt aan het goud). Nederland devalueerde de gulden niet, terwijl andere landen dat wel deden. Daardoor werd Nederland te duur. Toen men ook nog eens protectionistische maatregelen ging nemen, gingen veel bedrijven failliet en steeg de werkloosheid naar recordniveau. 

Het enige dat de Nederlandse regering deed was bezuinigingen doorvoeren. Twee voorbeelden van protest hiertegen: de muiterij bij de marine in 1933 en de Jordaanopstand van 1934.

De regering startte ook een aantal werkgelegenheidsprojecten zoals de aanleg van het Kralingse Bos in Rotterdam of het Goffartpark in Nijmegen. De SDAP kwam met  het zogeheten 'Plan van de Arbeid'. Uiteindelijk werd de gouden standaard verlaten in 1936. Die maatregel samen met de opleving van de buitenlandse handel, betekende dat het langzaam beter ging met de Nederlandse economie. 

NSB

De Nationaal Socialistische Beweging(NSB) werd in 1931 opgericht. Oorspronkelijk alleen geïnspireerd op de ideeën van Mussolini en later ook Hitler. Men wilde een sterke leider en vond dat de democratie te traag werkte om een land te kunnen regeren. In 1935 behaalde de NSB de grootste stemmenwinst, 8% bij de Statenverkiezingen. Door de zuilenstructuur werd de NSB niet populair. Daarbij kwam dat de kerken ertegen waarschuwden, en de overheid verbood in 1936 ambtenaren lid te zijn van de NSB. In de tweede helft van de jaren dertig nam de NSB het anti-semitische standpunt van de NSDAP over. Leden droegen zwarte uniformen, hadden een eigen groet, een eigen knokploeg, een eigen jeugdafdeling en een eigen krant 'Volk en Vaderland'.

Nederlands-Indië

Ook daar was sprake van een dalende export met 50% en een oplopende werkloosheid. Als remedie werd ook hier bezuinigd. Nederlanders in Nederlands-Indië leefden zeer aangenaam, maar in de loop van de jaren twintig en dertig kwamen er steeds meer protesten van jonge inheemse intellectuelen, die onafhankelijkheid eisten. In 1926 en 1927 waren er communistische opstanden op Java en in 1927 werd de Partei Nasional Indonesia(PNI) opgericht. Soekarno was hun leider. Hij streefde naar een zelfstandige staat zonder Nederlands gezag. Soekarno zou na de Tweede Wereldoorlog de eerste president worden.

 Neutraliteit

Nederland had een traditie van neutraliteit, ook ingegeven door de handelsbelangen. In 1933 werd het asielbeleid strenger naarmate het aantal joodse vluchtelingen toenam. Maar de regering nam geen stelling tegen Duitsland, want dat land was een belangrijke handelspartner. In totaal werd aan ongeveer 40.000 (Duitse) joden asiel verleend.

9.8 De Tweede Wereldoorlog

Kenmerkende aspecten

* Het voeren van twee wereldoorlogen.

* Verwoestingen op niet eerder vertoonde schaal door massavernietigingswapens en de betrokkenheid van de burgerbevolking bij oorlogvoering.

* Vormen van verzet tegen het West-Europese imperialisme.

* De Duiste bezetting van Nederland.

* Rascisme en discriminatie die leiden tot genocide, in het bijzonder op de joden.

 De Kern

De schuldige aan de Tweede Wereldoorlog in Europa is Duitsland. De Tweede Wereldoorlog was een totale oorlog omdat ook bugers massaal te lijden hadden, niet alleen van gevechtshandelingen maar ook van genocide. In Azie was het Japan die een imperialistische politiek voerde.

In de paragraaf worden een paar grote ljnen vande Tweede Wereldoorlog geschetst.

Perspectief

De Tweede Wereldoorlog heeft in de wereld diepe sporen nagelaten. De volkenbond faalde en werd opgevolgd door de Verenigde Naties. In Europa richtte men de EU op om voortaan een oorlog te voorkomen. Het huidige Duitsland is daarin een democratische staat. En de VS en de Sovjet-Unie werden de twee supermachten. 

Onderzoeksvraag

Hoe verliep de Tweede Wereldoorlog en hoe vond de Holocaust plaats?

 De Tweede Wereldoorlog

  • Op 1 september 1939 viel Duitsland zonder oorlogsverklaring Polen binnen. Het begin van de Tweede Wereldoorlog. Het was een Blitzkrieg(een snelle gemechaniseerde oorlog). Een paar weken latter viel de Sovjet-Unie Polen aan, waabij Stalin meteen Estland, Letland, Litouwen bij de Sovjet-Unie inlijfde.
  • Op 1 april 1940 werd Denemarken en Noorwegen door Duitsland bezet.
  • Op 10 mei 1940 trokken de Duitsers Nederland, België en vervolgens Frankrijk binnen. Nederland capituleerde op 14 mei,. België op 24 mei en Frankrijk eind juni.
  • In het voorjaar van 1941 was de Balkan aan de beurt en op 22 juni 1941 starte Operatie Barbarossa, waarbij Duitse legers de Sovjet-Unie binnentrokken. In het najaar van 1941 stokte in de Sovjet-Unie de Duitse Blitzkrieg en uiteindelijk begon daarmee de Duitse terugtocht.

europa 1942

 De VS raakten op 7 december 1941 betrokken in de Tweede Wereldoorlog, toen Japanse vliegtuigen de Amerikaanse vlootbasis aanvielen op Pearl Harbour. Japan was al sinds 1937 bezig zijn invloed in Azië verder uit te breiden en voerde sinds 1937 oorlog met China. In 1941 veroverde het in hoog tempo Zuidoost-Azië, waaronder Britse, Franse en Nederlandes koloniën.

Japanse expansie tot juni 1942

De oorlog breidde zich steeds meer uit over meer continenten. De Duitse generaal Rommel was actief in Afrika en werd daar in 1942 door Veldmaarschalk Montgomery bij El Almein verslagen. Begin 1943 keerden de krijgskansen en Hitler leed een nederlaag bij Stalingrad. In de Pacific, na de Battle of Midway,  waren de Japanners op de terugtocht. 

Holocaust

Duitsland voerde vanaf het begin een anti-semitisch beleid. In Oost-Europa  werden joden in getto's opgesloten, en velen kwamen om van honger en ziekten. Na het binnenvallen van Polen en de Sovjet-Unie werd met behulp van Einsatzgruppen, die achter de Wehrmacht aankwamen, honderduizenden joden bij elkaar gedreven en door middel van de kogel gedood. Omdat de daders psychisch te zeer van hun daden te lijden hadden,  zocht men naar een manier om snel en efficiënt te moorden. Op 20 januari 1942 legden de aanwezigen tijdens de Wannsee-conferentie de organsatie vast van de genocide die men op alle Europese joden zo toepassen. 

In alle bezette gebieden werden Joodse Raden aangesteld, een groep van Joodse notabelen die zorg droeg voor de deportatie naar de vernietigingskampen. Zij waren niet op de hoogte van het uiteindelijke doel. Pas op het laatst werd het duidelijk. De schatting is dat ongeveer 6 miljoen joden het slachtoffer zijn geworden van deze genocide.

Nederland tijdens de oorlog

Aanvankelijk leek de bezetting nogal mee tevallen, totdat in het najaar van 1940 een meldingsplicht voor alle joodse Nederlanders werd ingevoerd.  Hierdoor kon men systimatisch maatrgelen nemen tegen de joden. Op de Leidse universiteit hield professor Cleveringa een beroemde protestrede hiertegen en kwam het in febrari 1941 tot protestrellen en de februaristaking in Amsterdam. De Duisers traden hard op en honderden mannen werden naar het concentratiekamp Mauthausen afgevoerd, waar ze de dood vonden. Systhematisch werden joden in Nederland geisoleerd, kregen een J in hun paspoort en moesten een gele ster dragen. Uit Nederland zijn tussen 1942 en 1944 107.000 joden via doorgangskamp Westerbork en concentratiekamp Vught weggevoerd. 102.000 van hen kwam nooit meer terug door onder andere de gruwelen van Auschwitz, Sobibor, Majdanek en tientallen andere namen die symbool staan voor vernietiging.

Volgens de Duitse  rasictische opvattingen waren de Nederlanders een 'Germaans Broedervolk' . De Nederlanders onderwierpen zich niet aan de Duitsers en in de loop van 1942-1943 nam het verzet toe. Door een aantal maatregelen van de Duitsers, zoals verbod politieke partijen, de avondklok, de Arbeitseinsatz, het sitributiestelsel en het wegvoeren van joodse burgers.enz.

Einde Tweede Wereldoorlog

Juni 1944 openden de westelijke geallieeerden het Tweede Front in Normandië. In September werd het zuiden van Nederland bevrijd. Het noorden zou nog de Hongerwinter meemaken, waarin ongeveer 20.000 mensen stierven. In het voorjaar van 1945 trokken de geallieerden Duitsland binnen. 7 Mei 1945 capituleerden de Duitsers, nadat Hilter zelfmoord had gepleegd. In het verre Oosten veroverden de geallieerden eiland na eiland en na de atoombommen(6 en 9 augustus) op Japan, capituleerde Japan. Opnieuw waren miljoenen omgekomen. Men schat tussen de 50 en 70 miljoen. In Neurenberg en Tokio werden de schuldigen gestraft. Er zouden nog tientallen processen volgen. 

Zie verder hoofdstuk 10 VWO Feniks 2e Fase Hoofdstuk 10 2e dr