We hebben 83 gasten online

Memo

Periodekatern MeMo VWO H 12 Koninkrijk in Europa

Gepost in Periodekaternen

Periodekatern MeMo VWO H 12 Koninkrijk in Europa

tijdvak 10

Tijd van televisie en computer

MeMo geschiedenis van de Tweede Fase

Hoofdstuk 12 Koninkrijk in Europa Historicus

Kenmerkende aspecten:

· Vormen van verzet tegen het West-Europese imperialisme

· De verdeling van de wereld in twee ideologische blokken in de greep van de wapenwedloop en de daaruit voortvloeiende dreiging van een atoomoorlog

· De dekolonisatie die een einde maakte aan de westerse hegemonie in de wereld

· De toenemende westerse welvaart die vanaf de jaren zestig van de 20e eeuw aanleiding gaf tot ingrijpende sociaal-culturele veranderingsprocessen

· De ontwikkeling van pluriforme en multiculturele samenlevingen

· De eenwording van Europa

12.1 Nederland en de boze buitenwereld

Intro

Vlak na de eeuwwisseling werden er in Nederland twee politieke moorden gepleegd. Op politicus Pim Fortuyn – vanwege zijn houding tegen allochtonen- en op cineast Theo van Gogh – vanwege zijn opmerkingen over de islam.Waar gaat het over?Hoe kwam het tot deze twee dramatische en bijna on-Hollandse moorden?

12.1.1 Hoe reageerde Nederland op de internationale ontwikkelingen na 1945?

Tijdens de oorlog in het Verre Oosten moedigden de Japanners het nationalisme aan, maar Japan bleef de baas. Nederlanders werden vermoord of geïnterneerd. Duizenden jonge vrouwen werden naar Japanse legerbordelen gestuurd en werden troostmeisjes genoemd. Na de capitulatie van Japan bestuurden de Engelsen korte tijd Ned-Indië om de Nederlandse geïnterneerden te beschermen tegen de Indonesische Pemoeda’s. Hoewel Wilhelmina had toegezegd dat Ned-Indië meer vrijheid zou krijgen wilde men eigenlijk de situatie van voor de oorlog weer oppakken. Maar in Nederlands-Indië en in de internationale politiek dacht men daar anders over. Er werd wel onderhandeld met de nationalisten maar men zag Soekarno, Hatta en Sharir als collaborateurs.

In 1946 werd het akkoord van Linggadjati gesloten:

· Nederland erkende het republikeinse gezag over Java en Sumatra;

· Oprchting van de Verenigde Staten van Indonesië, bestaande uit de republiek, Borneo en Oost-Indonesië.

50 miljoenMaar het Nederlandse parlement verwierp het akkoord.Er volgden nu twee zogenoemde ‘Politionele acties’ in 1947 en 1948, in Indonesië echter Agressie I en II genoemd. Het Nederlandse leger werd gesteund door het KNIL, het Koninklijk Nederlands -Indische Leger, waarin veel Molukse beroepsmilitairen zaten. Uiteindelijk moest Nederland onder druk van de VS de onafhankelijkheid van Indonesië erkennen. Op 27 december 1949 werd de soevereiniteit overgedragen. Alleen Nieuw-Guinea bleef koloniaal bezit.

memo hfst 6 afb 18 memo hfst 6 afb 19

De Molukse eenheden werden naar Nederland overgebracht en bleven hun ideaal van een vrije Molukken nastreven. Deze Republik Maluku Selatan (RMS) kon echter niet worden verwezenlijkt. Samen met de Indische Nederlanders vormden ze een van de eerste culturele minderheden in Nederland. Voor de oorlog had Nederlands-Indie 13% van het Bruto Nationaal Product opgebracht. Dat leidde tot de leus: ‘Indië verloren rampspoed geboren’.

Hongarije 1956

hoofd standbeeld stalin

Na de Tweede Wereldoorlog was een neutraal Nederland niet meer mogelijk. Nederland sloot zich aan bij de Navo. Spanningen tussen Oost en West konden meteen oorlogsgevaar opleveren. Het optreden van de SU in Hongarije, in 1956, leidde direct tot spanningen, maar het westen kon de invloedssfeer van de SU niet beïnvloeden. Het neerslaan van de Hongaarse Opstand leidde wel tot hevige protesten en demonstraties.

De oorlog in Vietnam deed het besef ontstaan dat de rol van de VS daarin niet onbesproken kon blijven. In 1975 kwamen de akkoorden van Helsinki tot stand, daarbij werd de situatie die was ontstaan na de Tweede Wereldoorlog in Europa nog eens bevestigd. De door de VS ontwikkelde neutronenbom(een atoombom die gebouwen intact hield, maar mensen doodde), leidde tot grootschalige protesten (Stop de Neutronenbom) onder leiding van de Communistische Partij Nederland. De Amerikaanse president Carter zette de productie van de Neutronenbom stop.

In reactie op het opstellen van Russische SS20 raketten wilde de Navo zogenaamde Kruisraketten in Europa plaatsen. In Nederland ontstond daartegen onder leiding van het interkerkelijk vredesberaad een grote protestbeweging met een manifestatie waar een half miljoen mensen aan deelnamen. Uiteindelijk ging die plaatsing ook niet door. President Reagan en Partijleider Gorbatsjov sloten een overeenkomst ter vermindering van kernwapens.

12.1.2 Vormde de val van de Muur een breuk in de verhouding Nederland-buitenland?

Met de val van de Berlijnse Muur was de Koude Oorlog over. Het leek er ook op dat in Nederland een soort vrede ontstond en zelfs anti-Duitse sentimenten verdwenen.Toch was het buitenland belangrijk. Nederland was na de Tweede Wereldoorlog een van de grote voorvechters geweest van de Europese eenwording. Maar rond de eeuwwisseling wees Nederland een voorstel tot een Europese grondwet af.

Srebrenica en Uruzgan

De NAVO werd na 1989 een flexibel bondgenoodschap dat ingezet kon worden in internationale brandhaarden. Bijvoorbeeld in Joegoslavië en Afghanistan. Daarmee steunde de NAVO het beleid van de Vereigde naties. Maar daardoor kwam het leger dichter bij het slagveld dan eerst. Mede daardoor kwam ook de publieke opinie, op straat, in de pers, en in het parlement, weer in beroering.

Na het uiteenvallen van Joegoslavië, ontstond er ook een strijd tussen moslims en christenen. De president van Servië, Milosevic, streefde een groot Servië na, door het opslokken van buurlanden en het onderdrukken en terroriseren van minderheden. Bosnië kreeg voor de strijd tegen Milosevic steun van radicale islamgroepen uit het Midden-Oosten en Pakistan.

Een Nederlands batiljon – Dutchbat - werd ingezet bij de enclave Srebrenica. Toen het Servische leger de enclave ging innemen ontbrak de toegezegde luchtssteun en konden ze weinig uitrichten tegen de Servische elitetroepen. De overmacht was daardoor te groot.

Na de val van Srebrenica voerden de Serviërs onder de ogen van de Nederlanders 7000 mannen weg en brachten ze om het leven.

Door de aanslagen van 11 september kreeg de NAVO er nog een taak bij: het internationale terrorisme bestrijden. De NAVO kwam de regering van Afghanistan te hulp tegen de Taliban. Ook Nederland deed er aan mee en stuurde militairen naar de provincie Uruzgan. Volgens afspraak zal Nederland zich uit Uruzgan terugtrekken in 2010.

Immigratie

Vanaf de komst van de eerste gastarbeiders rond de Middellandse Zee groeide het aantal immigranten. Marokkanen, vorral Berbers van het platteland van Marokko, en Turken, meestal ook van het arme platteland afkomstig. Hun invloed op de Nederlandse samenleving nam toe. Ze bleven in Nederland woonen en lieten hun familie overkomen. Daarna kwamen steeds meer bruiden uit deze landen. Het ging, inclusief om in Nederland geborenen om zo’n 800.000 mensen.

Door de onafhankelijkheid van Suriname nam het aantal Surinamers dat in Nederland ging wonen snel toe. 50% van de Surinaamse bevolking woont in Nederland. Daarbij voegden zich nog 100.000 Antillianen.Ook kwam er een stroom azielzoekers op gang uit het Midden-Oosten, Oost-Europa en Afrika. Begin 21e eeuw was 11% van de inwoners van Nederland van niet-Nederandse oorsprong.

Dankzij de immigratie werd de islam in Nederland de tweede godsdienst, na het christendom.Aanvankelijk stond men welwillend, als oud tolerant land, tegenover de immigranten. Maar toen het aantals teeds meer toenam, bleek dat er grote problemen rezen wat normen en waarden op het gebied van religie, liefde, huwelijk en opvoeding betreft. Homoseksualitiet bleek een groot taboe onder veel allochtonen en echtscheiding leidde tot eerwraak. Daarnaast waren er allochtonen die zich goed aanpasten aan de Nederlandse omgeving maar ook een groep die juist een hang hadden naar de traditie, naar sluiers voor vrouwen, hoofddoekjes en trouwen met een door de familie aangewezen bruidegom.

SlotDoor de uitkomst van de Tweede Wereldoorlog was Nederland deel geworden van het westers bondgenootschap en de neutraliteit was voorgoed voorbij. Nederland moest onder Amerikaanse druk Nederlands-Indië opgeven en nam na de Hongaarse Opstand Hongaarse vluchtelingen op.

Men protesteerde wel tegen de oorlog in Viëtnam en tegen nieuwe kernwapens. Ging het na de val van de Berlijnse Muur, keerpunt van de Koude oorlog, anders?

Nee, er loopt een spoor tot vandaag aan toe, met discussies over minderheden in Nederland en de acties van de Nederlandse militairen in NAVO- en VN-verband in het voormalige Joegoslavië en Afghanistan.

12.2 Herrijzend Nederland

In 1945 schatte men de schade aan de economie op 30% van het vooroorlogse nationale vermogen. Meer dan 1000.000 joodse medeburgers waren door de Endlösung omgekomen. Op een bevolking van negen miljoen mensen hadden 330.000 mensen ondergedoken gezeten. 25.000 mensen hadden actief deelgenomen aan het verzet, maar een even groot aantal had gecollaboreerd met de Duitsers. Een half miljoen Nederlanders had zijn woning verloren en zo’n 800.000 Nederlanders hadden alleen nog maar de kleren die ze droegen.

In Nederlands-Indie hadden veel Nederlanders vastgezeten in Jappenkampen of waren door de strijd omgekomen.Bij de bevrijding was Nederland leeggeplunderd, verwoest en door terreur en genocide diep getroffen.

Waar gaat het over?

Tal van vragen werden gesteld. Hoe was het mogelijk dat Nederland zich zo gewillig geschikt had. Hoe moest het nu verder met de democratie? Hoe zou de economie zich ontwikkelen als de verhouding met de koloniën zou gaan veranderen?

12.2.1 Doorbraak of niet?

90.000 mensen werden gearresteerd, verdacht van hulp aan de Duitsers en velen werden gerechtelijk vervolgd door de Bijzondere rechtspleging.

Na de oorlog ontstond er een zogenaamde babyboom, te zien aan de grijze golf nu, in de statistieken. Tijdens de Tweede Wereldoorlog waren vooraanstaande Nederlanders gegijzeld in Sint-Michielsgestel. Daar vond men elkaar in het idee dat een mens pas mens is als hij deel uitmaakt van een gemeenschap: wederzijdse verantwoordelijkheid van individu en samenleving. Het ging om geestelijke vernieuwing, gerechtigheid, barmhartigheid en naastenliefde. Men noemde het Personalisme. De verzuiling zou verleden tijd zijn. Er zou nu een Nieuwe Politiek met een nieuwe politieke beweging , de Nederlandse Volksbeweging, zorgen voor de Doorbraak.

Maar er kwam geen einde aan de verzuiling. De SDAP ging zich Partij van de Arbeid noemen en de RKSP noemde zich voortaan Katholieke Volkspartij, nog steeds een partij van katholieken, maar ook voor de massa van de bevolking(de partij schoof daarmee naar het midden op).

De KVP en de PvdA zouden samen twaalf jaar lang in een coalitie regeren – van 1946-1958- en zorgden zo voor de Wederopbouw van Nederland. En de Nederlandse Volksbeweging stierf een zachte dood.

De verzuiling werd bevorderd door het feit dat oude confessionele organisaties hun machtsposities weer innamen. Dat werd ook nog eens versterkt door het Bisschoppelijk Mandement uit 1954. Hierin verboden de bisschoppen katholieken om op de PVDA te stemmen en men mocht alleen lid zijn van katholieke organisaties.

Om investeringen mogelijk te maken besloot de regering om de lonen laag te houden. Verder werd de distributie van goederen voortgezet. Er werd door minster Lieftinck een geldzuivering doorgevoerd, waardoor de geldhoeveelheid met 60% werd ingekrompen.

De wederopbouw kreeg een grote impuls door de Amerikaanse Marshallhulp. Het plan was ook bedoeld om de politieke radicalisering terug te dringen.

12.2.3 Hoe werd het land weer opgebouwd?

Dankzij de Marshallhulp, de Geleide Loonpolitiek en de nadruk op industrialisatie werd Nederland een industrieland met een sterke dienstensector.

Een en ander werd ook bevorderd door de samenwerking in de Sociaal-Economische Raad en in de stichting van de Arbeid. Daarin zaten vertegenwoordigers van werkgevers, werknemers en regering die samen probeerden door overleg de wederopbouw van Nederland gestalte te geven. Langzamerhand ontstond zo de Verzorgingsstaat, met als leider Willem Drees.

In Nederland was er sprake van het kostwinnersprincipe. Na de oorlog waren er minder vrouwen nodig en de man zorgde voor het gezinsinkomen. Maar dat was ook al zo tussen de beide wereldoorlogen. Vrouwen hoorden zichzelf weg te cijferen voor man en kinderen.

De jeugd van tegenwoordig!

Jongeren waren na de bevrijding gegrepen door de Amerikaanse cultuur, de cultuur van de bevrijders. Jazz, rock-‘n-roll, Elvis Presley en filmidolen. Jongeren leken te zijn ‘losgeslagen’.

Omdat jongeren werk kregen in de sterk groeiende economie, konden ze ook wat besteden. Ze kochten er een ‘Zundapp’’ brommer van of pettycoats. Een onderzoeker bedacht dat de naoorlogse generatie de ouders wilden provoceren door nietsdoen, op straat rondhangen, naar verkeerde muziek lusiteren en met elkaar vrijen zonder huwelijkse bedoelingen. De opvoeders vonden het lusiteren naar Elvis Presley en Buddy Holly sentimenteel, oppervlakkig, ordinair, Amerikaans en bovenal gevaarlijk.

Maar gelukkig waren niet alle jongeren zo! De grote massa zat ijverig op school, werkte of deed vrijwilligerswerk.

Culturele revolutie

Arbeieders en studenten een front luidde de leus van de radicale studenten beweging van de jaren zestig en zeventig. Voor deze generatie was het niet logisch meer om de Verenigde Staten te volgen in de wedijver met de communistische staten. Waren de Amerikanen niet net zo schuldig aan het feit dat atoombommen elk moment een eind aan de beschaving konden maken? En wat deden de Amerikanen in Vietnam?

In Amsterdam begon Robert Jasper Grootveld rond het standbeeld Het Lievertje te demonstreren tegen de tabaksindustrie en het kapitalisme. Hij en de andere deelnemers zouden Provo’s worden genoemd. Provo ontwierp plannen waarin alles samen delen gecombineerd werd met individuele vrijheid, maatschappijkritiek en kunstzinnigheid. Zo ontstonden onder andere het wittefietsenplan (gemeenschappeljk eigendom van fietsen) en het wittenvrouwenplan (vrouwenemancipatie). Wit stond voor geweldloosheid.

Provo haalde vooral de wereldpers bij het huwelijk van kroonprinses Beatrix met Prins Claus. De regering besloot het huwelijk in Amsterdam te laten plaatsvinden (1966). Claus werd nu teveel geassocieerd met de Duitse bezetting. De naoorlogse generatie probeerde zo hun republikeinse gezindheid te uiten en ‘in verzet te gaan’.

Wat er in Amsterdam en de rest van Nederland plaatsvond, bleek onderdeel te zijn van een wereldwijde Culturele Revolutie. Een beweging waarbij de jeugd met eigen popmuziek, eigen kleding, eigen genotsmiddelen, zoals marihuana en lsd, en met eigen waarden en normen zijn plek in wilde nemen. De jeugd gaf vorotaan de toon aan.

12.2.3 Wat gebeurde er na de wederopbouwperiode?

In 1958 kwam er een einde aan de samenwerking tussen rooms en rood. De KVP had er genoeg van om alles, van lonen en prijzen tot andere economische maatregelen, aan het volk op te leggen. De PvdA werd nu als betuttelend beschouwd. Zij bleven voor loonmatiging, minder consumptie, meer sociale woningbouw, gezondheidszorg en onderwijs.

In 1963 deelde bisschop Bekkers op de t.v. mee dat ‘het eigen geweten’ richtsnoer was in het huwelijk. Dus werd het gebruik van voorbehoedsmiddelen binnen het huwelijk vrijgegeven (een taboe binnen de katholieke kerk). Het bisschoppelijk mandement van 1954 werd in 1956 ingetrokken. De band tussen KVP en kerk werd losser en aan de verzuiling in de politiek kwam ten einde.

Confessionele partijen verloren stelselmatig verkiezingen. Dat bleek in 1967 toen bleek dat de confessionele partijen voor het eerst sinds 1918 minder dan de helft van de kamerzetels haalden. De breuk tussen de KVP en de PvdA en de gepropageerde individualisering lieten goed zien dat aan de periode van herrijzend Nederland een einde was gekomen.

Ook de volwassenen braken met het naoorlogse verleden. De tegenstellingen tussen de poltieke partijen werden een nieuw soort ideologie. Hans van Mierlo richtte in 1966 een partij op die voor helderheid en vernieuwing zou zorgen. D’66. Helderheid door tegenstellingen te verduidelijken, maar ook door de verzuiling af te breken. Ook de PvdA ging hierin mee.

De VVD onder leiding van Hans Wiegel versterkte deze Polarisatie aan de rechterzijde. Wiegel maakte daarbij ook gebruik van de t.v. als communicatiemiddel.

Slot

De Rooms-Rode coalitie hielp herrijzend Nederland dankzij een geleide loonpolitiek en nadruk op industrialisatie. Daarbij gesteund door de Marshallhulp. De vooroorlogse verzuiling keerde echter ook terug.

Jongeren zagen de Amerikaanse bevrijders als hun voorbeeld en namen moeiteloos de Amerikaanse cultuur over, die in Europa nog als minderwaardig werd beschouwd. Zowel de Koude Oorlog als de tegencultuur van de door de hippies bejubelde vrijheid, ongeremdheid en opstandigheid spleet de generaties. Maar dat paste in een internationale beweging. Een cuturele revolutie van de jeugd maar ook een omwenteling van de oudere generatie, die afstand nam van de opbouwperiiode en de verzuiling.

12.3.1 Van oliecrisis tot politieke moord

Intro

Door de groeiende economie ontstond er een tekort aan arbeidskrachten voor ongeschoold werk. Men besloot daarvoor arbeiders te halen uit Spanje en Italië. Dat was de eerste groep vreemdelingen na de komst van de Chinezen, Molukkers en Indische Nederlanders. Er was echter nog geen sprake van een permanente vestiging.

Waar gaat het over?Hoe reageerde Nederland op de welvaart van de jaren zestig en hoe werd dit verder uitgewerkt in de jaren zeventig?

12.3.1 Kabinet van de culturele revolutie?

De overheid rekende het tot haar taak om voor mensen te zorgen die dat zelf niet konden. Zo kwam de Algemene Bijstandswet (1965) en de Wet op de Arbeidsongeschiktheid (WAO, 1967) tot stand. De ontdekking van de gasbel van Slochteren in 1960 betekende dat goedkoop energie kon worden gebruik en dat de steenkolenmijnen werden gesloten. Het Gelijkheidsideaal kreeg een stevige basis.

Kabinet den Uyl

Den Uyl

In 1972 werd het kabinet Den Uyl gevormd door de partijen PvdA, D66 en PPR, plus enkele politici van de confessionele partijen. Het kabinet streefde naar spreiding van kennis, macht en inkomen. Autoriteiten werden ‘gewone mensen’ en er kwam meer democratie in bedrijf en universiteit.

In 1974 kwam er een koppeling tot stand tussen lonen en uitkeringen. Bovendien werd er een koppeling ingesteld tussen de inflatie en de loonontwikkeling, de Automatische Prijscompensatie.Het kabinet besloot Suriname in 1975 de onafhankelijkheid te verlenen. Een derde van de Surinamers besloot daarop in Nederland te gaan wonen.

De afsluiting van de Oosterschelde, een uitwerking van de Deltawet, vond plaats met een doorlaatbare waterkering. Kostbaar maar het betekende een besparing voor het milieu, omdat eb en vloed elke dag nog toegang hadden tot de afgelsoten zeearm.

Vaak gingen de discissie over morele kwesties, zoals abortus, onder aanvoering van de Dolle Mina’s. Minister van Agt van Justitie was het daarbij niet met het eigen kabinet eens en probeerde de abortuskliniek Bloemenhove te sluiten. Van Agt vond dat het tijd werd voor een Ethisch Reveil. Daarmee bedoelde hij dat we meer moesten letten op omgangsvormen, fasoen en goede manieren.

memo

De maatschappij was niet zo maakbaar als de PvdA dacht. De VVD onder leiding van Hans Wiegel stelde dat de groepen die demonstreerden en actievoerden maar een minderheid van de bevolking vertegenwoordigden. Wiegel en van Agt kwamen op voor de zogenaamde Zwijgende Meerderheid.

12.3.2 Hoe reageerde Nederland op de oliecrisis van 1973?

Doordat in het Midden Oosten de Jom Kippoeroorlog was uitgebroken in 1973, waarbij Arabische landen Israël aanvielen, besloten de Arabische landen een olieboycot in te stellen tegen Nederland en de VS. Premier Den Uyl liet via de TV weten dat we ons zouden moeten instellen op een levensgedrag met een zuiniger gebruik van energie. De oliecrisis werd echter gevolgd door een wereldwijde economische crisis. Dat trof Nederland vooral omdat ons land een handels- en transitoland was. Door de lagelonenpolitiek was er te weinig geinvesteerd in arbeidsbesparende machines en technieken waardoor Nederland een verouderd productieapparaat had dat de concurrentie met andere landen niet aankon.

Keynes en Lubbers

President Roosevelt had al tijdens de crisis van de jaren dertig de Kenysiaanse economische politiek gebruikt die inhield dat de overheid geld moest pompen in de economie. Kwam de economie weer goed op gang dat kon door belastingheffing de uitgaven weer worden verminderd. Maar dit werkte niet in de jaren tachtig in Nederland en zo ontstond de zogenaamde ‘Dutch Disease’. In 1982 was 12% van de beroepsbevolking werkloos. Gelukkig had Nederland nog de inkomsten uit het aardgas.

memo hfst 3 afb 21

Het kabinet Lubbers dat in 1982 aantrad, voerde een strenge bezuinigingspolitiek. Dat kabinet slaagde erin een overenkomst te sluiten met werkgevers en werknemers, het zogenaamde Akkoord van Wassenaar, ook wel eens het Bami-akkoord genoemd. Daarbij werd besloten dat:

· De automatische prijscompensatie werd afgeschaft;

· Er kwam ruimte voor arbeidstijdverkorting en deeltijdarbeid.

Waarom kon dit akkoord worden gesloten?

1) De gulden was gekoppeld aan de Duitse Mark via het Europse Monitair Fonds. Nederland moest wel bezuinigen om niet uit de pas te lopen.

2) De Nederlandse economie was sterk verouderd en er werden te veel subsidies gegeven aan onrendabele bedrijstakken als de scheepsbouw en de textiel.

3) Overtollige arbeiders werden geloosd in de WAO.

Het akkoord van Wassenaar liet tussen 1985 en 2000 het aantal banen met gemiddeld 1,6% per jaar toenemen, internationaal the Dutch Miracle genoemd.

Uiteindelijk omarmden alle partijen deze politiek en ontstonden er coalities van verschillende samenstelling. Dit leidde uiteindelijk ook tot de Paarse kabinetten, waarin voor het eerst de confessionele partijen niet waren vertegenwoordigd.

Europa

Nederland speelde in de Europese samenwerking een grote rol. Via de oprichting van de Europse Gemeenschap voor Kolen en Staal (EGKS), Eurotom en EEG werden steeds meer zaken niet meer op nationaal, maar op internationaal niveau geregeld, waardoor de nationale soevereiniteit steeds verder werd beperkt.

Slot

We hebben de ontwikkelingen van nabij gevolg in het naoorlogse Nederland. Nederland werd na de wederopbouw, net als andere landen, geconfronteerd met een culturele revolutie. Zowel links als rechts gaven er een eigen invulling aan. Door de oliecrisis en de daarop volgende economische crisis bleek dat de Nederlandse industrie verouderd was. De kabinetten Lubbers konden met behulp van het Akkoord van Wassenaar de arbeidsverhoudingen moderniseren. De rol van de overheid in de economie bleef echter ter discussie staan.

EpiloogIeder mens heeft zo zijn eigen persoonlijke motieven in de geschiedenis. Feit is dat de geschiedenis van de ‘gewone mens’ zeker ook een rol dient te hebben in de geschiedenis. En niet alleen koning, keizer of andere belangrijke figuren.

Zie voor periodekatern 13 Periodekatern MeMo VWO H 13 Vrijheid en Democratie