We hebben 76 gasten online

5e druk MeMo Havo Hoofdstuk 3 Tijd van ontdekkers en hervormers

Gepost in Memo 4e druk

TIJD VAN ONTDEKKERS EN HERVORMERS

Blz. 72-89

3. Veranderend mens- en wereldbeeld

In dit hoofdstuk wordt de periode van de renaissance, de ontdekkingsreizen en de hervorming behandeld. Het veranderende wereldbeeld vormt de rode draad van het hoofdstuk.

 

3.1 De renaissance

Kenmerkende aspecten

  1. Het veranderende mens- en wereldbeeld van de renaissance en het begin van een nieuwe wetenschappelijke belangstelling.
  2. De hernieuwde oriëntatie op het erfgoed van de klassieke oudheid.

Deze paragraaf gaat over de renaissance. Tijdens de renaissance vonden er diverse ontwikkelingen plaats die geleidelijk leidden tot een veranderend wereldbeeld. De mens en zijn wereld kregen tijdens deze periode een centralere plaats en er vond een heroriëntatie op de klassieke oudheid plaats.

 

A.   Wat is de Renaissance?

Renaissance betekent ‘wedergeboorte’. Het gaat hier om de hernieuwde belangstelling voor de klassieke (Grieks-Romeinse) cultuur. De Renaissance begon in Italië. Typerend voor deze periode is het genieten op aarde (pluk de dag) in plaats van je voor te bereiden op de dood (denk eraan te moeten sterven).

 

De mens en de wereld centraal en terug naar de oude Grieken en Romeinen

Kenmerken van de renaissance zijn:

1.    De mens en de wereld centraal

In de periode 1300 tot 1600 voltrok zich in Europa een mentaliteitsverandering. Mensen gingen anders tegen zichzelf en de wereld aankijken. Voor de middeleeuwer stond god centraal, in de renaissance vertrouwde men meer op zichzelf en zette men zichzelf centraal. Het ideaalbeeld werd de uomo universalis (universele mens: algemeen ontwikkelde mens, bijvoorbeeld Leonardo da Vinci).

2.    Terug naar de Grieken en Romeinen

In de boeken van schrijvers uit de oudheid zocht men kennis en wijsheid waarmee het leven op aarde verbeterd zou kunnen worden. Men bleef in god geloven en zocht naar een manier om de christelijke en klassieke cultuur met elkaar te verbinden.

De geleerde belangstelling voor de antieke literatuur, poëzie en geschiedenis noemen we humanisme.

Er is er geen scherpe breuk tussen middeleeuwen en renaissance, de mentaliteitsverandering vond geleidelijk plaats. Vanuit Italië verspreidde de renaissance zich naar Noord-Europa. Het geloof in een God bleef echter wel degelijk bestaan, maar de mens nam een meer centralere plaats in.

 

A.   Ontstaan, verspreiding en gevolgen van de renaissance

Italiaanse stadstaten

Er ontstonden in deze periode grote veranderingen in het denken over de mens en de wereld: een aantal oorzaken zijn:

  1. Door handel en ambacht ontstonden er in de Italiaanse stadstaten een groep van rijke burgers, die geld hadden om kunst en cultuur te ondersteunen.
  2. Rijke burgers in Italië voelden zich verwant met de oude Romeinse stadscultuur en gaven daarvoor de voorkeur aan kunstenaars die deze band met de oudheid gestalte gaven.
  3. Verloren gewaande teksten van klassieke auteurs kwamen weer beschikbaar (teruggevonden in kloosters, door handelscontacten met de Arabieren en de Kruistochten). Dit stimuleerde de belangstelling voor de oudheid ontstond.

 

Noord-Europa

Door de uitvinding van de boekdrukkunst (rond 1450) konden nieuwe denkbeelden zich snel verspreiden. Kunstenaars en geleerden in Europa konden zo eenvoudig kennisnemen van de renaissance. Het centrum van kunst en wetenschap verplaatste zich in de 16e eeuw daardoor naar Noord-Europa. Hier hadden humanisme en renaissance veel invloed op de manier waarop men tegen de kerk aankeek. Men keek kritisch naar de vertaling van de Latijnse Bijbel, die veel in de kerk werd gebruikt.

erasmus

Desiderius Erasmus vertaalde het Nieuwe Testament rechtstreeks vanuit het Grieks om te zien in hoeverre de geloofspraktijk afweek van de oorspronkelijke leer. Dat deed hij omdat hij kritiek had op de leefwijze van priesters en monniken. Hij wilde daarin verandering aanbrengen, echter zonder dat daarbij de christelijker geloofsgemeenschap uiteen zou vallen.

 

3.2 Europanen ontdekken de wereld.

Kenmerkend aspect

  1. Het begin van de Europese expansie.

In deze paragraaf wordt stilgestaan bij de ontdekkingsreizen. Zowel ontwikkelingen in de economie als technische ontwikkelingen leidden ertoe dat de Europeanen de mogelijkheden kregen om grote ontdekkingsreizen te gaan maken. De ontdekkingsreizen hadden grote gevolgen. Niet alleen voor de Europeanen en hun wereldbeeld, maar ook voor dat van de inheemse bevolking. In Amerika verdwenen hele beschavingen door deze reizen.

 

A.   Europeanen varen uit

Hoe kwam het dat de Europeanen vanaf de 14e eeuw verre reizen over zee maakten? Oorzaken zijn o.a.:

1.       Sociaal-economisch: de verminderde toegankelijkheid van het Aziatische handelsnetwerk over land door de ondergang van het Mongoolse Rijk en Ottomaanse belastingverhogingen.

2.       Cultureel-mentaal: de wil om vreemde volken te bekeren tot het christelijke geloof.

3.       Technologisch: de technische vooruitgang bij de bouw en navigatie van schepen.

In de 16e eeuw waren het vooral de Spanjaarden en Portugezen die op ontdekkingsreis gingen. De routes naar de nieuwe werelddelen hielden zij lange tijd geheim.

wereldkaart

 

Heldendaden of niet?

De leiders van de ontdekkingsreizen groeiden in Europa uit tot helden. Het doel van de ontdekkingsreizigers was steeds India te bereiken. Sommigen, zoals Vasco da Gama, slaagden er in, anderen kwamen ergens anders terecht, zoals Columbus die Amerika ontdekte.

De ontdekkingsreizen leverden Europa veel rijkdom en kennis op, maar tegenwoordig zien we dat anders omdat tijdens de ontdekkingstochten veel geweld werd gebruikt en de ontdekte volkeren veel te lijden hebben gehad.

 

A.   De wereld blijkt groter en anders dan gedacht

Nieuwe kusten, nieuwe mensen

Veel continenten en kustlijnen werden in kaart gebracht. In Azië beperkte men zich tot het opzetten handelsposten of bevoorradingspunten. In Amerika werden wel grote stukken binnenland door de conquistadores (veroveraars) veroverd.

Door de ontdekkingsreizen veranderde het wereldbeeld van Europeanen. Zij kregen beter zicht op hoe de continenten op aarde eruitzagen en welke volken daar woonden. Met deze volken gingen ze zich vergelijken, zodat ze ook een ander beeld kregen van de positie van de Europese cultuur ten opzichte van de rest van de wereld. Doordat zij de nieuw ontdekte wereld vanuit hun eigen perspectief (christelijk-klassieke cultuur) bekeken, leken andere beschavingen minder ontwikkeld en wilde men hen bekeren tot het christendom. In de praktijk werd daarbij vaak veel geweld gebruikt, zoals door de Spanjaarden.

 

Gevolgen van de ontdekkingsreizen

De ontdekkingsreizen zorgden er ook voor dat de wereld veranderde:

  1. Cultureel-mentaal:
  2. Nieuw wereldbeeld
  3. Verspreiding van het christendom.
  4. Grote sterfte onder de indiaanse bevolking in Amerika door gewelden ziekten (ook 2 en 3)
  5. Sociaal-economisch:
  6. Ontstaan van een wereldeconomie: uitwisselingen van producten.
  7. Invoer van Afrikaanse slaven in Amerika die arbeid moesten verrichten op plantages (ook 1).
  8. Politiek-bestuurlijk:
  9. Ondergang van koninkrijken van indianen.

 

1.3 De Reformatie

Kenmerkend aspect

  1. De protestantse Reformatie die splitsing van de christelijke kerk in West-Europa tot gevolg had.

Deze paragraaf behandelt de Reformatie, de derde grote verandering in deze tijd. Er wordt ingegaan op de oorzaken en gevolgen van de Reformatie. Het uiteenvallen van de christelijke kerk had niet alleen religieuze gevolgen, zoals het ontstaan van verschillende protestantse kerken, maar leidde ook tot grote maatschappelijke beroering. Er zijn in deze tijd diverse godsdienstoorlogen geweest.

 

A.   Kritiek op de kerk

luther

Na een bezoek aan Rome was de monnik Maarten Luther een illusie armer en vol twijfels over de kerk. Hij dacht er devotie (toewijding aan god) aan te treffen maar de kerk leek meer geïnteresseerd in bijvoorbeeld de handel in aflaatbrieven. In 1517 besloot Luther in 95 stellingen zijn visie te geven. Hiermee begon een conflict dat zou uitlopen in de scheuring van de christelijke kerk.

Luther had kritiek op:

  1. Aflaathandel: hierbij was het mogelijk je zonden af te kopen door een priester ervoor te betalen. Luther vond dat je in plaats daarvan zelf vergeving aan God moest vragen.
  2. Heiligenverering: heiligen werden gezien als bemiddelaars tussen God en de gelovige en werden zo vereerd, dat de persoonlijke relatie tussen gelovige en God ondergeschikt werd. Luther vond dat onjuist en in strijd met de Bijbel: je moest je als gelovige tot God zelf richten.
  3. Sacramenten: voor alle sacramenten had je als gelovige een priester nodig; de priester trad dus op als tussenpersoon tussen God en de gelovige. Luther vond dat je je als gelovige rechtstreeks tot God moest wenden.
  4. Hiërarchie: in de middeleeuwse kerk waren mensen als de paus, de bisschoppen en de geestelijken nodig om vergeving van je zonden te verkrijgen. Luther vond dat je je als gelovige rechtstreeks tot God moest wenden.

De boekdrukkunst zorgde ervoor dat Luthers kritiek zich snel kon verspreiden. Door Luther in de ban te doen en door zijn boeken te verbieden (censuur) probeerde de kerk de verspreiding van Luthers ideeën tegen te houden.

A.   De christelijke kerk in West-Europa valt uiteen

Met het begrip Reformatie (letterlijk 'hervorming') doelen we op de 16e eeuwse pogingen het christelijk geloof van alle misstanden te zuiveren.

 

Protestantse en katholieke kerken

Net als Erasmus wilde Luther eerst de kerk van binnenuit hervormen. Rome reageerde echter afwijzend en ging Luther en gelijkgestemden vervolgen. Dat leidde tot een kerkscheuring.

calvijn

Behalve Luther was er nog een hervormer: Johannes Calvijn. Ook Calvijn had scherpe kritiek op de kerk. Luther en Calvijn verschilden op een aantal punten en daarom richtten zij ieder een eigen kerk op.

De Lutherse kerk heeft zich vooral in Duitsland en in Scandinavië verspreid. De calvinistische kerk (ook wel hervormde of gereformeerde kerk genoemd) verspreidde zich vooral in Zwitserland, Nederland, Schotland en lokaal in Frankrijk.

Protestantse kerken

 

 

Katholicisme

Lutheranisme

Calvinisme (ook wel hervormde of gereformeerde kerk genoemd)

Je komt in de hemel door de regels van de kerk op te volgen en goede dingen te doen.

Je komt in de hemel door oprecht geloof en berouw over je zonden.

Je bent voorbestemd voor de hemel of de hel. Op de hemel kun je alleen hopen door hard te werken en sober te leven.

De paus is het hoofd van de kerk. Verzet tegen de paus is niet toegestaan.

De vorst is het hoofd van de kerk. Verzet tegen een vorst is niet toegestaan.[1]

Er is geen kerkhoofd: iedere gemeente bestuurt zichzelf. Verzet tegen een vorst die zich misdraagt, is toegestaan.[2]

Geestelijken mogen niet trouwen.

Geestelijken mogen trouwen.

Geestelijken mogen trouwen.

Bijbel en uitspraken van belangrijke geestelijken zijn de basis van het geloof.

De Bijbel is de basis van het geloof.

De Bijbel is de basis van het geloof.

Er zijn zeven sacramenten.

Er zijn drie sacramenten: doop, biecht en avondmaal (eucharistie).

Er zijn twee sacramenten: doop en avondmaal.

Heiligen zijn een voorbeeld.

Heiligenverering is afgoderij.

Heiligenverering is afgoderij.

 

[1] Was aantrekkelijk voor de vorsten in het Duitse keizerrijk: meer grip op hun eigen onderdanen en konden beslag leggen op kerkelijke goederen. Hierdoor kregen ze een zelfstandiger positie ten opzichte van de Duitse keizer. Voor Luther was dit aantrekkelijk omdat hij zo de steun van de Duitse protestantse vorsten behield.

[2] Werd als argument gebruikt in de Acte van Verlatinge (1581) waarin Filips werd afgezworen als landsheer.

Katholieke reactie

Omdat steeds meer mensen de kerk verlieten werd het Concilie (kerkvergadering) van Trente gehouden. De katholieke kerk gaf wel toe dat aflatenhandel fout was en dat heiligen niet letterlijk mochten worden vereerd, maar zij accepteerde niet dat er protestantse kerken in Europa ontstonden. Ze ging daarom over tot vervolging van protestantse ‘ketters’.

Deze Contrareformatie had tot doel om weer religieuze eenheid in Europa te brengen. De inzet van gewelddadige middelen (inquisitie) droeg echter juist bij aan een verdere verharding van de religieuze tegenstellingen. De pogingen om het protestantisme te onderdrukken leidden tot gewelddadige tegenreacties. Mede hierdoor werden de religieuze tegenstellingen in Europa juist scherper.

 reformatie en contrareformatie

Versnippering en godsdienstoorlogen

De gevolgen van de Reformatie waren:

  1. Politiek-bestuurlijk:
  2. De uitbraak van grote (godsdienst) oorlogen in Europa in de 16e en 17e eeuw
  3. De verdeling van Europa in katholieke en protestantse gebieden.
  4. Cultureel-mentaal:
  5. Het uiteenvallen van de middeleeuwse kerk
  6. Het uiteenvallen van lokale geloofsgemeenschappen
  7. De Contrareformatie.

 

Begrippen

Calvinisme: stroming binnen het christendom die is gebaseerd op de ideeën van de hervormer Johannes Calvijn.

Contrareformatie: de reactie van de katholieke kerk op de Reformatie, die enerzijds hervormingen binnen de katholieke kerk inhield en anderzijds een harder optreden tegen protestanten.

Humanisme: de cultuur van geleerden uit de tijd van de renaissance. Humanisten oriënteerden zich sterk op de literatuur en geschiedenis uit de oudheid.

Lutheranisme: stroming binnen het christendom die is gebaseerd op de ideeën van de hervormer Maarten Luther.

Mensbeeld: de ideeën die mensen hebben over zichzelf en de mensen om hen heen.

Ontdekkingsreizen: de reizen die Europeanen in de 14e, 15e en 16e eeuw maakten om nieuwe wegen naar Indië te ontdekken. Tijdens deze reizen ontdekten zij gebieden die nog door geen Europeaan waren betreden. Latere ontdekkingsreizen (17e en 18e eeuw) hadden meer de bedoeling de wereld verder te verkennen.

Protestantisme: het geheel van stromingen en kerken die zijn ontstaan uit protest tegen misstanden in de katholieke kerk.

Reformatie: kerkhervorming die uiteindelijk leidde tot een kerkscheuring en het ontstaan van het protestantisme.

Renaissance: periode tussen 1300 en 1600, waarin niet langer het hiernamaals centraal stond, maar de mens in het hier en nu.

Uomo universale: Italiaans voor ‘universele mens’, de ideale mens uit de tijd van de renaissance, die uitblinkt op alle terreinen van het leven, zoals wetenschap, kunst en literatuur.

Wereldbeeld: de ideeën die mensen hebben over de hun bekende wereld.

 

Jaartallen

De grote lijnen

1200-1300           Pax Mongolica, Mongoolse rijk zorgde voor rust en veiligheid tussen Europa en Azië

1300-1600           Renaissance (verandering mens- en wereldbeeld)

1400-1800           Europese overzeese expansie (verandering wereldbeeld en van de wereld zelf)

1520-1648           Reformatie, Contrareformatie en godsdienstoorlogen

1450                      Uitvinding van de boekdrukkunst

1492                      Columbus ontdekt Amerika

1517                      Luther levert kritiek op de katholieke kerk

1521                      Luther wordt door de paus in de kerkelijke ban gedaan (uit de kerk gezet; geëxcommuniceerd),  tijdens de Rijksdag van Worms wordt hij door Karel V in de rijksban gedaan omdat hij zijn kritiek op de kern niet wil terugnemen.

1545-1563           Concilie van Trente: reactie op de reformatie: Contrareformatie