We hebben 335 gasten online

Periodekatern MeMo VWO H 1 De Prehistorie

Gepost in Periodekaternen

Periodekatern MeMo VWO H 1 De Prehistorie

tijdvak 1MeMo geschiedenis voor de Tweede Fase1 Van Speer tot Ploeg

 

Kenmerkende Aspecten:

* De levenswijze van jagers en verzamelaars

* Het ontstaan van landbouw en landbouwsamenlevingen

* Het ontstaan van de eerste stedelijke gemeenschappen

1.1De leefwijze van onze voorouders

Intro In 1991 werd door twee Duitse toeristen een gletsjermummie ontdekt in het hooggebergte van de Ötztaler Alpen, op de grens van Italië en Oostenrijk. De ijsman, zal Ötzi zal worden genoemd.

Ötzi bleek het best bewaarde prehistorische lichaam te zijn dat ooit is gevonden. Zijn kleding, en werktuigen waaronder een koperen bijl, hebben ons een goed inzicht gegeven van het leven van Ötzi. Nog steeds is echter niet duidelijk hoe hij om het leven is gekomen.Waar gaat het over?Bij gebrek aan geschreven bronnen zijn wetenschappers aangewezen op skeletten, werktuigen en andere archeologische vondsten. Ötzi leefde in de Late Steentijd en de koperen bijl wijst er op dat er toen al werd geëxperimenteerd met metaalbewerking. Deze paragraaf gaat over de ontwikkeling die de mens vanaf zijn vroegste verschijning heeft doorgemaakt.

1.1.1.Welke menssoorten hebben op aarde gewoond?

De eerste mensachtige wezens verschenen ongeveer 4 miljoen jaar geleden en verspreiden zich vanuit Oost-Afrikaover de wereld. De Australopiticus.De eerste werktuigen werden echter gebruik door de uit Tanzania afkomstige Homo Hablius, die2,4 miljoen jaar geleden leefde. De opvolger, de Homo Erectus, die leefde van 1,9 miljoen jaar tot 200.000 geleden,ontwikkelde een puntige vuistbijl, waarmee de jacht makkelijker werd. Deze trok vanuit Afrika naar Azië en Europa.De Neanderthalers.De Neanderthaler leefde van 230.000 tot 30.000 v. Chr in Europa, Azië en Noord-Afrikaen was de opvolger van de Homo Erectus en lijkt sterk op ons. Een skelet van de Neanderthaler werd in 1856 gevonden in het Neanderdal in Duitsland. De Neanderthalerkon hoogstwaarschijnlijk praten en was intelligent, beschikte over werktuigen, jaagde , droeg kledingen begroef zijn doden.De Neanderthaler wordt opgevolgd door de Homo Sapiëns, onze eigen menssoort, die 40.000 jaar geleden naar Europa trok en leefde er samen met de Neanderthaler en was inventiever. Men noemt deze mensen in Europa Cro-Magnonmensen, genoemd naar een skelet gevonden in het Franse plaatsje Cro-Magnon.evolutie

1.1.2 Hoe overleef je in de natuur?

Werktuigen die mensen honderdduizenden jaren hebben gebruikt werden gemaakt van vuursteen. Dat is een zeer hard gesteente, dat bij bewerking vlijmscherpe kanten kan krijgen en daardoor uitermate bruikbaar. Archeologen hebben de prehistorie, een periode waarinnog geen schrift werd gebruikt, ingedeeld aan de hand van het materiaal waarvan mensen hun gereedschappen maakten. Zo onderscheidt men de Steentijd en de Bronstijd. De Bronstijd begon in het Midden-Oosten rond 4000 v. C. en in Europa omstreeks 2000 v. C. Gebruik van vuur : een eerste controle over de natuur.Vuur is een van de belangrijkste ontdekkingen van de mens. Archeologen denken dat de Neanderthalers al zelf vuur konden maken. De beheersing van vuur betekende dat de mens controle kon uitoefenen over de natuur.Een zwervend bestaanDe moderne mens leefde van de jacht en het verzamelen van eetbare planten en insecten. Van plantenvezels maakte hij visnetten en strikken.De jagers-verzamelaars waren nomaden, leefden in kleine groepen en veranderden van verblijfplaatszodraer niet meer genoeg voedsel te vinden was.

1.1.3 Werd er al kunst gemaakt in de prehistorie?

De moderne mens heeft allerlei versierde gebruiksvoorwerpen achtergelaten. Verspreid over Europa zijn ook duizenden kleine vrouwenbeeldjes gevonden. Ze zijn meestal naakt en hebben enorme billen en borsten. Wat was de betekenis van deze zogenaamde venusbeeldjes? Archeologen zijn verdeeld over de betekenis ervan.Tot de meest indrukwekkende kunstwerken van de cro-magnonmens behoren de grotschilderingen in Zuid-Europa. Omdat de grotschilderingen in de Prehistorie zijn gemaakt is het moeilijk duidelijkheid te krijgen over de werkelijke bedoeling van de grotschilderingen.

Slot

Er is geprobeerd om een antwoord te geven op de vraag hoe het leven van onze voorouders er uit zag. Via de Australopiticus, de Homo Habilis, de Homo-Erectus en de Neanderthalerkwamen we bij de moderne mens. Deze moderne mens werd geholpen bij zijn strijd om het bestaan door het gebruik van vuur en van vuursteen om wapens en gereedschap van te maken.Met het vuur verkreegde Homo Sapienscontrole over de natuur. Hij leefde van de jacht en van het verzamelen van voedsel. Ze trokken verder als er schaarste van voedsel optrad. Ze werden vooral bekend door hun rotsschilderingen waarvan de betekenis nog steeds niet duidelijk is.

1.2Van jager tot juwelier

IntroIn het 3e millennium v. C. was Ur een welvarende stad in het zuiden van Irak. Uit de ontdekking van de graven van de koningen van Ur door een Britse archeoloogzijn we in staat ons een beeld te voren van die samenleving. Waar gaat het over?Uit de koningsgraven van Ur blijkt dat men in staat was prachtige en zeer luxueuze voorwerpen te creëren. Hoe waren de jagers-verzamelaars erin geslaagd om zich te ontwikkelen tot hoogbekwame kunstenaars en ambachtslieden? Hoe zijn steden als Ur ontstaan enhoe kwam het dat mensen niet meer rond hoefden te trekken om voedsel te vinden?

1.2.1Waarom gingen jagers aan landbouw doen?

Vanaf 9000 v C. gaf de mens het jagen en verzamelen geleidelijk op en ging aan akkerbouw doen. Het is vrijwel zeker dat een klimaatverandering hierin een belangrijke rol heeft gespeeld. De temperatuur begon te stijgen en er vielmeer regen. Daardoor veranderde de natuur en verschenen er steeds meer dieren. Daardoor was er meer voedsel beschikbaar en hoefdende jagers-verzamelaars niet meer rond te trekken en konden zein vaste nederzettingengaan wonen. Overblijfselen hiervan zijn aangetroffen in een gebied de Vruchtbare Halve Maan genoemd.De mensen in deze nederzettingen worden Natoefische volken genoemd. Deze volken bouwden vaak ronde hutten van steen, maar ze deden nog liet aan landbouw. Deze nederzettingen hebben 2000 jaar bestaan. Ze hebben hun Sedentaire( op een plaats blijvend, niet rondtrekkend) leven opgegeven en gingen weer rondtrekken. Tenten worden ingeruild voor huizen.De Natoefische periode is een belangrijke overgangsfase geweest. Zeker is in ieder geval dat rond 9000 v. C. de eerste boerendorpen zijn ontstaan in het gebied de Vruchtbare Halve Maan (zie kaartje). De eerste boeren beschikten niet over geavanceerde werktuigen en gebruikten ook nog geen trekdieren. Ongeveer duizend jaar na de introductie van de akkerbouw werd ook de veeteelt ontdekt. Zo ontstonden tussen 9000 en 6000 v. C. de eerste agrarische samenlevingen. Rond 7000 v. C. verspreide deze agrarische samenlevingen zich vanuit het Midden-Oosten naar Noord-Afrika en rond 6000 v. C. naar Europa.

1.2.2 Wat waren de gevolgen van de Neolitische Revolutie?

De overgang van jagen en verzamelen naar landbouw wordt de Neolitische Revolutie genoemd. Het was de eerste economische revolutie. De mens zijn bestaanszekerheid nam daardoor toe. De Neolitische Revolutie was een periode van snelle vooruitgang. De mens kon nu aardewerk maken en gebruikte metaal om gereedschappen en wapens te maken. Eerst werd er alleen koper gebruikt, maar rond 4000 v. C. werd brons gebruikt. Brons was veel harder en steviger. Een gevolg was ook dat de bevolking begon te groeien want de landbouw leverde meer voedsel op. De landbouw had natuurlijk ook gevolgen voor het landschap dat in cultuur werd gebracht.Het ontstaan van stedenDe eerste steden ontstonden in het zuiden van Mesopotamië. Dat is het gebied langs de rivieren de Tigris en de Eufraat gelegen in het tegenwoordige Irak. Het zuiden van Mesopotamië werd bewoond vanaf 5500 v. C. Door de toepassing van irrigatiesystemen leverde de akkerbouw rijke oogsten op waardoor het aantal nederzettingen toenam. Onder leiding van een nieuw volk de Soemeriërsgroeiden sommige dorpen vanaf 3300 v. C. uit ot steden. De bekendste steden waren Uruk en Ur.

nabije oosten

1.2.3 Hoe ontstonden nieuwe beroepen?

Doordat de landbouw een overschot aan voedsel opleverde konden andere beroepen worden uitgeoefend zoals ambachtslieden en handelaars. Doordat Mesopotamiëweinig grondstoffen had trokken kooplieden naar Turkije, Syrië, Libanon en Indië om daar de benodigde producten te kopen. Na verloop van tijd kwam aan het hoofdvan iedere stad een koning te staan, die oorspronkelijk legeraanvoerder was. De koningwas verantwoordelijk voor het waterbeheer, de rechtspraak en de ordehandhaving en werd gezien als de plaatsvervanger van god op aarde. Religie speelde ook een belangrijke rol en de tempelcomplexen vormden het centrum van de stad en priesters hadden veel aanzien. In de samenleving ontstonden daardoor grote sociale verschillen want sommige mensen kregen nu meer bezit, aanzien en macht dan anderen.

Slot

Doordat mensen tijdens de Natoefische periode een sedentair bestaan leidden konden ze veel kennis opbouwen over de planten in hun omgeving. De Neolitische Revolutie heeft het leven van de jager-verzamelaar radicaal veranderd. De eerste boerendorpen verschenen in de Vruchtbare Halve Maan, maar de eerste stedelijke samenleving ontstond in Soemerië. Door de aanleg van irrigatiesystemen leverden de vruchtbare gronden zoveel op dat de bevolking toenam en er verschillende beroepen ontstonden. Daardoor groeiden de dorpen uit tot steden met een bestuur en een hiërarchische samenleving.

1.3 De Mesopotamiërs

In de epos Gilgamesh wordt verhaald over koning Gilgamesh die als een tiran over de stad Urk heerste. Daarom creëerden de goden een wildeman, Enkidu, die Gilgamesh in toom moest houden. Maar ze werden juist goede vrienden. Doordat Enkidu gedood wordt besluit Gilgamesh op zoek te gaan naar de fontein van de eeuwige jeugd. Daarbij beleefde hij onderweg veel avonturen.Waar gaat het over?In het epos van Gilgamesh komen allerlei vragen aan de orde waar wij ook nog steeds mee worstelen. Hoe ontstond hier voor het eerst een hoogontwikkelde creatieve samenleving?

1.3.1 Wat voor godsdienst hadden de Soemeriërs?

De Soemeriërs dachten dat de goden op mensen leken, ze waren Antropomorf, dat wil zeggen dat ze ‘gecreëerd’ waren naar de beeltenis van de mens. Iedere god of godin had een eigen specialiteit. Het geloof in meer goden wordt Polytheïsme genoemd. Naast de tempelcomplexen werd vaak een tempeltoren of Ziggoerat opgericht die kenmerkend waren voor de architectuur in Mesopotamië.De invloed van de Soemeriërs op de Mesopotamische beschavingZe hebben niet alleen een ingewikkelde godsdienst nagelaten, maar ook allerlei uitvindingen op technisch, wetenschappelijk en bestuurlijk gebied. Ze waren de uitvindersvan het schrift, het pottenbakkerswiel, het wagenwielen het bronsgieten. Vonden ook het brouwen van bier uit.Daarnaast voerden ze de eerste wetgeving in en de eerste rechtbank. Ze waren de grondleggers van wetenschappen als astronomie en wiskunde. En ze deelden het uur inzestig minutenen de minuut in zestig seconden. Rond 2000 v. C. kwam er een einde aan de Soemerische overheersing van Mesopotamië. Maar de Soemerische steden hebben de basis gelegd van de Mesopotamische beschaving.

1.3.2 Leefden de Mesopotamiërs nog steeds in de Prehistorie?

De belangrijkste uitvinding van de Soemeriërs was het schrift. Dat is ontstaan rond 3300 v. C. We kennendit schrift onder de naam Spijkerschrift. Doordat de samenleving steeds complexer werd was het schrift een goed hulpmiddel om allerlei zaken vast te leggen. Denk dan aan wetten maar ook aan handelscontracten en wie de bezitter was van een stuk grond. Uit het feit dat de Soemeriërs het schrift hadden blijkt dat ze de Prehistorie achter zich hadden gelaten.

.spijkerschrift

Geen wonder dus dat de oudste literatuur uit Soemerië komt. Het epos van Gilgamesh is daar een voorbeeld van.Sargon, koning van de vier windstrekenVan 3300 tot 2300 v. C. bestond Soemerië uit een verzameling steden met ieder een eigen koning. Rond 2300 v. C. veroverde de Arkadische koning Sargon heel Soemerië en Akkad. Hiermee werd Mesopotamië voor de eerste keer verenigd in een koninkrijk. Dit rijk duurde 100 jaar waarna de Soemerische stad Ur de macht overnam. Omstreeks 2000 v. C. werd het koninkrijk Ur onder de voetgelopen door een nieuw volk, de Amorieten. Deze stichtten vanuit de stad Babylon het Oud-Babylonische Rijk (190-1600). Er ontstond een centraal bestuur, de steden verloren hun onafhankelijkheid en het rijk werd bestuurd met behulp van gouverneurs. Na de Babyloniërs kwam het volk van de Hittieten (1600-1200 v. C.) aan de macht en daarna de Assyriërs (1200-600 v. C.).

1.3.3 Wat voor wetten golden in Mesopotamië?

Koning Hammoerabi was de eerste grote wetgever uit de geschiedenis. Hij liet 282 wetsartikelen in steen beitelen. Hij liet het principe gelden van ‘oog om oog, tand om tand’. Het einde van de Mesopotamische beschavingrijk neo- bab

Het laatste Mesopotamische Rijk was het Nieuw-Babylonische Rijk (600-539 v. C.). Koning was Nebukadnezar die de zogenaamde hangende tuinen liet aanleggen. Hij werd vooral bekend door de verwoesting van Jeruzalem in 587 v. C. De Joden werden toen weggevoerd in de Babylonische ballingschap maar mochten hun monotheïstisch godsdienst (godsdienst met een god) behouden. Een beroemd bouwwerk uit die tijd is de Toren van Babylon. Waarschijnlijk was de toren van Babylon een Ziggoerat. De Perzen maakten uiteindelijk een einde aan de heerschappij van de Babyloniërs.

Slot

Onder invloed van de Soemeriërs ontwikkelde de beschaving in Mesopotamië zich vanaf 3000 v. C. Nieuwe machthebbers namen deze over en breidden ze verder uit. De Soemeriërs waren polytheïstisch en hun goden waren antropomorf. Door de invoering van het spijkerschrift kwam de prehistorie ten einde en konden ze er een uitgebreide administratie op na houden. Koning Hammoerabi was de eerste die wetten ging opschrijven. Hij ging uit van het principe ‘oog om oog, tand om tand’. De Mesopotamische beschaving kwam ten einde met de inval van de Perzen in 539 v. C.

1.3 De macht van de Farao’s

Intro

Ramses II werd in 1285 v C. door de Hittieten verslagen in de Slag van Kadesj. Teruggekeerd in Egypte sprak hij echter over een glorieuze overwinning. Ramses II was een van de belangrijkste figurenuit de tweede andere beschaving in het Midden-Oosten.

ramses

Waar gaat het over?

Hoe kwam het dat dit Egyptische Rijk was ontstaan dat nog steeds zo tot de verbeelding spreekt door de piramides, de vondst van het graf van Toetanchamon en Cleopatra.

1.4.1 Hoe is het Egyptische Rijk ontstaan?

De Nijl was de levensader van het land. De activiteiten op en rond de rivierwaren snel toegenomen na de Neolithische revolutie. Rond 5500 v. C. was de landbouw in de Nijlvallei geïntroduceerd door boeren uit de Sahara die al vanaf 7000 v. C. de landbouw beoefenden. Door gebruik te maken van een irrigatiesysteem kon grond worden gebruik die verder van de rivier lag. Rond 3000 v. C. werden Boven en Beneden Egypte samengevoegd in een koninkrijk dat dankzij de landbouwoverschotten een grote beschaving kon voortbrengen.De macht van de faraoDe Egyptenaren zagen de farao als de zoon van de zonnegod Re. Daarnaast was hij opperbevelhebber van het leger, hogepriester en opperrechter. Geen wonder dat hij ook grote invloed had op de Egyptische economie. De boeren moesten een groot deel van hun oogst afstaan aan de farao waarvan een gedeelte werd gebruikt voor betalingen en een deel werd als reservevoorraad opgeslagen. Door het overschot konden allerlei beroepen worden uitgeoefend en tonen de piramides en tempelcomplexen aan dat de Egyptische staat voortreffelijk was georganiseerd. Hoge functionarissen gingen zich echter soms als vorsten gedragen waardoor het centrale gezag werd aangetast zoals dat gebeurde in de zogenaamde Tussentijd.Periodeindeling van het Egyptische Rijk

3000-2630 v. C. Periode van de Vroege Dynastieën
2630-2125 v. C. Oude Rijk
2040-1650 v. C. Middenrijk
1550-1069 v. C. Nieuwe Rijk
747-332 v. C. Late Rijk

De tussenliggende perioden worden de Eerste, Tweede en Derde Tussentijd genoemd.

1.4.2 Welke rol speelde de godsdienst?

De zonnegod Re was de belangrijkste god. Godsdienst doordrong het hele leven van de Egyptenaren en bood een verklaring voor natuurverschijnselen en allerlei gebeurtenissen in het dagelijkse leven. Centraal stond het leven na de dood waar men in het dodenrijk van de god Osiris gelukkig verder kon leven. De koningsgraven, de piramiden, zijn daar een tastbaar resultaat van. Vanaf het Nieuwe Rijk werden de farao’s begraven in het zogenaamde Dal van de Koningen, in de buurt van Thebe, waar de graven in de rotsen werden uitgehouwen. Hier werd in 1922 door Howard Carter het graf van Toetanchamon ontdekt. 

toetmummie toetmiddelste mummiekist van Toet

De Egyptische samenlevingDoordat Egypte een eigen schrift had, het hiërogliefenschrift, hebben we een goed beeld van de Egyptische samenleving. Dat schrift werd rond 3100 v. C. ontwikkeld. Naast dit schrift geven de wandschilderingen in de graftombes ons veel informatie. Het was overwegend een agrarische samenleving maar rondom heilige plaatsen, Memphis en Thebe, ontstonden steden. De Egyptische beschaving duurde 3000 jaar en in die tijd veranderde er weinig.

1.4.3 Hoe ging het Egyptische Rijk ten onder?

Egypte werd tijdens het Nieuwe Rijkeen belangrijke internationale mogendheid. Na de slag van Kadesj (1285 v. C.) was Egypte echter over het hoogtepunt van zijn macht heen. In 332 v. C. werd Egypte veroverd door de Griekse generaal Alexander de Grote. Hij stichtte in de Nijldelta de stad Alexandrië. In 305 v. C. liet Ptolemaeus zich tot Farao kronen. Hij en zijn opvolgers, die zich ook Ptolemaeus noemden, bleven 300 jaar aan de macht. De laatste Ptolemoeïsche heerserwas Cleopatra VII. Zij was de minnares van de Romeinse keizer Julius Caesar en later van de Romeinse generaal Marcus Antonius. Toen Marcus Antonius een zware militaire nederlaag leed, pleegden beiden zelfmoord. In 30 v. C. werd Egypte een onderdeel van het Romeinse Rijk.SlotDe farao kon zo machtig worden omdat de Egyptenaren de farao als een god zagen. Egypte was een gecentraliseerde staat waarbij de farao werd ondersteund door een ambtenarenapparaat waardoor er een strakke controle was op de economie. De vruchtbare rivieroevers van de Nijl leverden voldoende voedsel op om de farao en zijn hofhouding te onderhouden, maar ook het omvangrijke ambtenarenapparaat, de priesters, de ambachtslieden en het leger. Binnen de godsdienst nam het leven na de dood de centrale plaats in. Daardoor zijn er imposante monumenten bewaard gebleven, piramides en tempels. Alexander de Grote en zijn opvolgers – de Ptolemaeën - gedroegen zich nog als echte farao’s. De Romeinen maakten in 30 v. C. echter van Egypte een provincie van het Romeinse Rijk.

rome

Epiloog

De Mesopotamische en Egyptische rijken waren niet de enige vroege beschavingen. Tussen 2700 v. C. en 300 n. C. ontstonden ook grote beschavingen op Kreta, in Indië, China en Zuid- en Midden-Amerika. early civiWaar kwamen deze beschavingen opeens vandaan? In de 19e eeuw dachten archeologen dat de menselijke beschaving vanuit een punt ( Egypte?)over de rest van de wereld was verspreid. Deze theorie is achterhaald. Tegenwoordig neemt men aan dat de vroege beschavingen zich onafhankelijk van elkaar hebben ontwikkeld.Voor de opkomst van een beschaving was een combinatie van factoren nodig.·Een gunstige natuurlijke omgeving. Het lijkt erop dat vooral riviervalleien hiervoor uitstekend geschikt waren omdat vier van de grootste beschavingen – de Mesopotamische, Egyptische, Indiase en de Chinese beschaving- in een dergelijk rivierenlandschap zijn ontstaan.·De rivierdalen leverden niet alleen een voedseloverschot maar bevorderden ook het ontstaan van niet-agrarische beroepen.·Men ontwikkelde irrigatiesystemen. De taakverdeling die daarvoor nodig was stimuleerde de opkomst van verschillende ambachten.·Een en ander kon allen maar worden uitgevoerd als iemand de leiding op zich nam. Dus ontstond er een bestuur met wetten en regels die werden vastgelegd.De beschavingen in Midden- en Zuid-Amerika zijn niet langs rivieren ontstaan, maar ook daar bestonden complexe waterdistributiesystemen. Een algemeen geaccepteerde theorie over de ontstaansoorzaken van de beschavingen bestaat echter nog steeds niet.

Zie voor Hoofdstuk 2 De Klassieken: Periodekatern MeMo VWO H 2 De Klassieken