We hebben 131 gasten online

Periodekatern MeMo VWO H 7 Dansen om de vrijheidsboom

Gepost in Periodekaternen

Periodekatern MeMO VWO H 7 Dansen om de Vrijheidsboom

tijdvak 7

Tijd van pruiken en revoluties

MeMo Geschiedenis van de Tweede Fase

Hoofdstuk 7 Dansen om de Vrijheidsboom

Kenmerkende aspecten

· Het rationeel optimisme en verlicht denken in godsdienst, politiek, economie en sociale verhoudingen.

· Het voortbestaan van het ancien regime met pogingen om het vorstelijk bestuur op eigentijdse wijze vorm te geven (verlicht absolutisme).

· De uitbouw van de Europese overheersing, plantagekoloniën en trans-Atlantische slavenhandel en de opkomst van het abolitionisme.

· De democratische revoluties in westerse landen, discussies over grondwetten, grondrechten en staatsburgerschap.

7.1 Wat waren de ideeën van de revolutionairen?

Intro

Toen in de tijd van pruiken en revoluties de economie stagneerde en de rol van de Republiek op zijn retour was leefde de oude discussie weer op over de positie van de stadhouder en de Oranjes en ook de strijd over eenheid of verdeeldheid. Bij de historische argumenten die de Oranjegezinden en Patriotten gebruikten, kwamen nieuwe: die van de 18e eeuwse verlichtingsfilosofen.

Betrekkelijk nieuw was de idee van Representatieve Democratie. De inwoners van de dertien Amerikaanse kolonies aan de oostkust van Noord-Amerika waren het ook beu dat de regering in Londen alles over hen besliste. Ze kwamen in opstand en eisten de onafhankelijkheid. Ook daar stond in de discussie centraal of men een eenheidsstaat zou maken of de staten aparte macht mochten uitoefenen. De Amerikaanse onafhankelijkheidsoorlog was dus ook een revolutie om democratie te krijgen. Daarbij ging het in dat voorbeeld ook om de kwestie van de slavernij en de plantages. Ook de Fransen kwamen in opstand tegen de absoluut regerende vorsten. Zij gebuikten de argumenten van de voornamelijk Franse filosofen van de Verlichting, zoals Diderot, Montesquieu en Voltaire. De VS en de Republiek waren daarbij voor de Fransen een voorbeeld.

Drie hoofdvragen:

1) Wat waren de ideeën van de revolutionairen?

2) Hoe verliep de revolutie in Amerika en in de Republiek ?

3) Waarom is de Franse Revolutie ‘de moeder der revoluties’?

7.1.1 Geloof en verstand

De in 1572 verschenen Encyclopedie van de Franse filosofen Diderot en d’Alembert vermelde: “Geen enkele mens heeft van de natuur het recht gekregen om de andere te bevelen. Vrijheid is een geschenk van de hemel en elk individu heeft het recht van de vrijheid te genieten, zoals hij van het verstand geniet”.

De Encyclopedie bevatte echter ook artikelen die kritisch waren over koning en kerk. Verlichtingsfilosofen waren van mening dat je het verstand moest gebruiken als het ware als een licht in de duisternis. De naam Verlichting drukt dat uit. Deden mensen dat dan waren mensen toch vrij om hun eigen godsdienst te belijden. Laat staan dat mensen elkaar dan vanwege godsdienstige motieven gingen uitmoorden. De koning die zijn macht zou uitoefenen omdat God hem die had gegeven kwam door de Verlichting in een ander daglicht te staan. Voltaire pleitte niet voor niets voor Religieuze Tolerantie.

De filosoof Montesquieu (1689-1755) was tegen het Droit Devin. Want als de koning alle macht bezit is er geen controle. Hij wilde dat de macht in de staat verdeeld werd in de wetgevende, uivoerende en rechtsprekende macht. We noemen dat de Trias Politica. Deze hielden elkaar in evenwicht. Het vond toepassing in de Amerikaanse - en in de Franse Revolutie.

Verlicht absolutisme

De ideeën van de Verlichting tasten de macht van de koningen aan. Om ze onschadelijk te maken pasten ze de ideeën aan voor eigen gebruik. Catharina de Grote van Rusland ging erover in debat met Voltaire. Ze wees hem op de snelle besluitvorming die nodig was en aangepast moest worden aan de uitgestrektheid van haar rijk. Voltaire was daar gevoelig voor. ‘Als een vorst regeert met redelijke argumenten en goed is voor zijn volk, dus zijn verstand gebruikt en redelijk is, mag hij best de absolute macht houden. Hij noemde deze vorm van despotisme met het verstand Verlicht Absolutisme.

7.1.2 Amerika en Nederland

Thomas Paine schreef in “Comman Sence” Frankrijk en Engeland zetten de natuurlijke orde op zijn kop. Hun koloniën moesten zich bevrijden. Ook schreef hij in zijn ‘The Age of Reason’ dat het tijd werd om je verstand te gebruiken. Hij verwoordde ideeën die we ook al tegenkwamen bij Voltaire en Diderot. Het werk van Thomas Paine sloeg zo aan in Amerika omdat er al anti-Engelse gevoelens in de koloniën waren.

Hij vond met zijn ideeën tegen de koning aansluiting bij de puriteinen. Puriteinen zijn strenge calvinisten die in de 17e en 18e eeuw naar de Nieuwe Wereld waren vertrokken omdat ze vonden dat een koning geen hoofd van een kerk kon zijn. De Puriteinen hadden de stad Philadelphia gesticht. In deze stad heerste in de 17e eeuw al godsdienstvrijheid en onderlinge gelijkheid van burgers, die later aansloot bij de democratische ideeën van de 18e eeuw.

De kolonisten konden zich ook goed vinden in de ideeën van John Locke die in de 17e eeuw al vond dat een koning

mocht worden afgezet als hij niet voldeed. Diens idee werd ook opgenomen in de Amerikaanse Onafhankelijkheidsverklaring.

In de Republiek ontstond de beweging van de Patriotten die tegen stadhouder Willem V in opstand kamen. Zij noemden zich zo omdat zij pas echt voor hun vaderland, in het Latijn patria , dachten op te komen. In de loop van de tijd hadden de stadhouders van Oranje een erfelijke functie van hun ambt gemaakt. Daarnaast hadden de Patriotten ook bezwaar tegen de macht van de regentenfamilies, die alle baantjes onderling verdeelden. Ook de verdeling van gewesten was inefficiënt. De bevoorrechting van calvinisten was in hun ogen niet terecht. Verder was de stadhouder schuldig aan de slechte economie.

Het was Johan Derk van der Capellen tot den Pol publiceerde een pamflet ‘Aan het volk van Nederland’.

 

volk van nederland

Hij riep hierin de lezers op zich tegen het wanbestuur van de Oranjes en de regenten te verenigen. De Republiek was te midden van grote monarchieën een vreemde eend in de bijt. De verlichter Montesquieu zag de Republiek als voorbeeld voor andere staten. Tegenover de Patriotten stonden de Oranjegezinden die juist vonden dat Oranje en zijn nazaten de Republiek hadden gered uit de klauwen van de Spaanse koning. Alleen een Oranje kon de macht van de regenten in de steden en gewesten breken en eenheid brengen in het land.

De tegenstelling tussen Patriotten en Oranjegezinden zette eigenlijk die tussen de Staatsgezinden en aanhangers van het stadhouderschap voort. Staatsgezinden benadrukten de macht van de Statenvergaderingen tegenover de macht van de Oranjes. De patriotten wilden een centraal gezag, dan kon de economie weer een kans krijgen.

Slot

Zowel de Amerikaanse kolonisten als de Nederlandse en Franse revolutionairen gebruikten de ideeën van de Verlichting. Het volk diende de macht te krijgen en vorsten dienden geen absolute macht meer uit te oefenen, deze hadden naast rechten ook plichten.

In Amerika speelde daarnaast ook religieuze motieven een rol. Een koning kon geen hoofd van een kerk zijn. Ook hier koos men voor de trias politica van Momtesquieu.

In de Republiek ging het over het ontstaan van de staatsinrichting en wie de schuld droeg van de slechte economie in de jaren tachtig van de 18e eeuw. Mythen over de Tachtigjarige oorlog en de rol van de Oranjes speelde daarin

een grote rol. De revolutionairen vonden hier ook hun inspiratie bij Montesquieu.

7.2 Hoe verliep de revolutie in Amerika en in de Republiek?

Intro

Europese kolonisten, vooral uit Engeland, zochten een nieuw bestaan in Noord-Amerika. In de zuidelijke koloniën ontstond een plantage-economie. Conflicten met de Engelse koning monden uit in een revolutie en in een onafhankelijkheidsoorlog. Ook in de Republiek brak in 1787 een revolutie uit. Deze kon alleen worden onderdrukt met behulp van de Pruisische koning. In 1795 trokken Franse legers de Republiek binnen en de stadhouder vluchtte naar Engeland. De Franse tijd zou tot 1814 duren. Beide revoluties hadden veel met elkaar te maken. Voor de Patriotten waren de Amerikaanse opstandelingen een lichtend voorbeeld.

7.2.1 Van Kolonie tot onafhankelijkheid

In 1607 voeren de eerste Engelse kolonisten de rivier de James op In het huidige Virginia. Virginia werd de eerste van uiteindelijk dertien Engelse koloniën. Duitsers, Zweden, en Nederlanders zouden zich ook in Noord-Amerika vestigen. Zo stichtten de Nederlanders Nieuw-Amsterdam, het huidige New York. In eerste instantie werden ze geholpen door de Indianen om in de Nieuwe Wereld te overleven. De Indianen echter werden steeds meer het slachtoffer van ziekten en oorlogen.

De Spanjaarden breidden hun macht vanuit Mexico uit langs de westkust en Florida. Franse pioniers vestigden zich van Quebec in het huidige Canada tot aan de Golf van Mexico.

Het noorden van Noord-Amerika werd het gebied van visvangst, handel, scheepvaart en kleine boerenbedrijven. In het zuiden ontstond er een plantage-economie met behulp van slaven werd er katoen, rijst en tabak verbouwd. De slaven werden gedwongen hun eigen cultuur en godsdienst op te geven en het christendom te aanvaarden.

Er ontsond een beweging die zich tegen de slavernij richtte het Abolitionisme. Een van de voorvechters daarvan was Thomas Paine. In het noorden woonden de handelaars die de Trans-Atlantische Slavenhandel beheersten. De driehoekshandel was lucratief. Nederland had daarin en aandeel van 5%.

Opstand

noord amerika 1763

Langzamerhand groeide er een Amerikaans zelfbewustzijn. Ze keerden zich tegen de Engelse protectionistische wetten. De meeste ruzie kregen koning en kolonie echter over hun houding tegenover de Fransen. Er ontstond een Zevenjarige Oorlog (1756-1763) tussen Frankrijk en Engeland. De Engelsen wonnen en verkregen Louisiana. Toen de koloniën de kosten van deze oorlog zelf moesten gaan opbrengen kwam men in verzet. ‘No taxation without representation” was de leus en men boycotte Engelse producten.

De eerste confrontatie ontstond op 16 december 1773 waarbij men in de haven van Boston balen thee uit een theeschip in het water gooide, Deze ‘Boston Teaparty’ was het sein voor de Engelse koning hard in te grijpen.

Op 5 september 1774 kwamen afgevaardigden uit de Amerikaanse koloniën in Philadelphia bij elkaar en besloot dit Continentaal Congres tot een boycot van Engelse producten. In mei 1775 werd een Amerikaans leger gevormd. Op 4 juli 1776 nam het Congres de ‘Declaration of Independence’ aan, geschreven door Thomas Jefferson. Met deze verklaring namen de Amerikanen het initiatief tot een revolutie die tegelijkertijd een vrijheidsoorlog zou zijn. Het maakte in Europa grote indruk. De vrijheidsoorlog duurde van 1776 tot 1783 en Engeland erkende de Verenigde Staten van Amerika.

we the people

7.2.2 De Nederlandse revolutie

De patriotten wilden het hele land overtuigen van hun gelijk en gaven zelfs kinderboeken uit om de jeugd voor zich te winnen. De Vierde Engelse Oorlog ( 1780-1784) maakte eigenlijk in één klap een eind aan de al zieltogende Nederlande economie. Steeds meer kooplieden waren beleggers geworden, bij voorbeeld inde Industriële revolutie in Engeland. In Nederland werd te weinig geïnvesteerd, vonden de Patriotten. Vanaf 1786 verklaarde gewest na gewest zich tegen de stadhouder en voor de Patriotten. In april en mei 1878 kwam er in verschillende steden, waaronder Den Haag en Amsterdam, tot een burgeroorlog tussen Patriotten en Oranjegezinden. De tegenstelling Patriotten-Oranjegezinden spleet de bevolking, ongeacht inkomen of welstand, in tweeën. Stad na stad ging om voor de Patriotten.

Nadat Wilhelmina , de vrouw van Willem V werd tegengehouden bij Goejanverwellesluis, kwam haar broer, de Pruisische koning, haar te hulp. Veel Patriotten vluchtten naar Frankrijk. De Bataafse Revolutie was neergeslagen.

De Fransen komen

In 1795 kwamen de Patriotten terug in het kielzog van de Franse revolutionaire legers. Stadhouder Willem V zocht zijn toevlucht in Engeland. Er kwam een eind aan het Federalisme, alle godsdiensten werden gelijkgesteld en het kiesrecht voor mannen werd ingevoerd. Er werd ook een Lagere Onderwijswet ingevoerd om via het onderwijs het land te versterken en weerbaar te maken in economisch en politiek opzicht.

De Bataafse Republiek (1795-1806) was ontstaan. Napoleon benoemde zijn broer Lodewijk Napoleon , tot koning van het Koninkrijk Holland (1806-1810). Maar Napoleon besloot in 1810 om het Koninkrijk als een provincie bij Frankrijk te voegen(1810-1813).

Napoleon voerde de scheiding van kerk en staat door onder andere door de bevolkingsregistratie over te hevelen naar de gemeentelijke overheden. Zo ontstond de Burgerlijke Stand.

Na de definitieve nederlaag van Napoleon werd de zoon van de stadhouder Willem V terug uit Engeland en werd in 1814 Koning Willem I der Nederlanden.

Slot

De kolonisten in Noord-Amerika voerden in het zuiden van de koloniën een plantage-economie in die deel uitmaakte van een economische trans-Atlantische driehoek. De Onafhankelijkheidsverklaring leidde tot de onafhankelijkheidsoorlog en De Verenigde Staten waren ontstaan. Een democratisch land, waarin de aparte staten nog veel macht behielden. Na de onafhankelijkheid bleef de slavernijkwestie een heet hangijzer.

In de Republiek keek men naar de ontwikkelingen in de Verenigde Staten. De Republiek voerde vier zeeoorlogen met Engeland. De slechte economie werd door de Patriotten geweten aan het wanbeleid van de Oranje en de regenten in de steden. De Oranjegezinden steunden Willem V. De revolutie en burgeroorlog van 1787 werden dor de Pruisen gestopt. Met de komst van de Franse revolutionaire legers in 1795 ontstond de Franse Tijd. Ons land werd even een democratie, waarin de scheiding van kerk en staat definitief was. Maar in 1810 werd Nederland een provincie van Frankrijk. In 1814 werd Nederland een koninkrijk onder het huis van Oranje.

7.3 Waarom is de Franse revolutie de ‘Moeder der revoluties’ ?

Intro

Net als in Amerika en Nederland brak er ook in Frankrijk een revolutie uit. Deze bloedige revolutie zou echter uitdraaien op een dictatuur van Napoleon waarbij alle democratische experimenten werden teruggedraaid.

De Franserevolutie wordt als een soort model gezien van de revoluties aan het einde van de 18e eeuw. Revoluties die

gingen om democratie, rechtvaardig bestuur, vrijheid en gelijkheid van de burgers.

7.3.1 De revolutie begint

Op 4 mei 1789 riep koning Lodewijk XVI de Staten-Generaal bijeen. Deze was al niet meer bij elkaar geweest sinds 1614.

Lodewijk XVI deed dat om de volgende redenen:

· Het belastingsysteem van Frankrijk was verouderd: adel en geestelijkheid hoefden niets te betalen; de rest van de bevolking wel.

· De belastinginning was slecht georganiseerd. De staat had veel te weinig geld voor haar taken.

· De Zevenjarige oorlog met Engeland en de steun voor de Amerikanen tijdens de Onafhankelijkheidsoorlog hadden de Fransen veel geld gekost.

· De adel weigerde mee te werken aan hervorming van het belastingsysteem omdat zij dan belasting moesten gaan betalen. Zelfstandige boeren moesten dan wel

· Hoewel het Mercantilisme Frankrijk goed had gedaan kregen de arbeiders naar hun zin een te laag loon.

· Edelen hadden alleen jacht- en visrechten. Andere standen hadden die niet.

· Boeren telden als stand helemaal niet mee.

· Alleen de adel kregen hoge functies in de kerk en het leger.

· Tollen, die overal op land- en waterwegen werden geheven hinderden het transport en vrije handel van de rijke kooplui en fabrikanten.

Kortom er was sprake van een maatschappij vol ongelijke sociale verhoudingen met een politiek systeem van absoluut koningschap dat we het Ancien Regime noemen.

Lodewijk XVI kon alleen met medewerking van de Staten-Generaal iets aan de belastingen doen. Daar kwam nog bij dat Frankrijk zowel in 1788 en 1789 te lijden had van misoogsten die hongersnood veroorzaakten.

De voedingsbodem voor revolutionaire ontwikkelingen waren aanwezig om een einde te maken aan het Ancien Regime.

Nationale Vergadering

In de Nationale Vergadering werd per stand gestemd en dat was niet eerlijk. De eerste en tweede stand werd gevormd door de adel en de geestelijkheid. De derde stand bestond uit alle andere groepen. In de Staten-Generaal besloot onder leiding van de Derde stand zich uit te roepen tot Nationale Assemblee of Nationale Vergadering. Men zou voortaan niet meer per stand maar per hoofd stemmen. De koning wilde dat niet en sloot de vergadering. De Assemblee week uit naar een naburige sporthal en zwoer daar de Eed op de Kaatsbaan.Men ging over tot het schrijven van een grondwet, een wet met de belangrijkste grondrechten en plichten van de regering.

In feite werd hierbij een idee van Montesquieu uitgevoerd. De koning stuurde daar zijn leger op af. Generaal Lafayette vormde met overgelopen soldaten van de koning een revolutionaire Nationale Garde, die optrok naar de Bastille (gevangenis), het gehate symbool van het Ancien Regime. Op 14 juli 1789 was de koning zijn macht over de hoofdstad kwijt en de Franse revolutie was een feit.

7.3.2 Einde van koning en koningschap

De Nationale vergadering besloot de heerlijke rechten van de adel af te schaffen en alle kerkelijke goederen verbeurd te verklaren en onder de boeren te verkopen. Alle godsdiensten werden gelijk gesteld. De basis werd gelegd voor een democratische grondwet waarin werd gesteld: ‘De mensen worden vrij en gelijk in rechten geboren en dat blijven ze’. De koning en zijn vrouw werden verplicht in Parijs te komen wonen in de Tuilerieën. De door de regering uitgegeven assignaten, papiergeld, werden echter snel waardeloos.

Grondwet en bevrijding

De grondwet van 1791 gaf de koning wel het recht om wetten uit te voeren, maar hij verloor de wetgevende macht. De koning onderkende zijn nieuwe positie en probeerde het land te ontvluchten. Hij werd echter aangehouden en teruggebracht naar Parijs. Tussen aanhangers van de rijkere bourgeoisie, de Girondijnen en de radicale Jakobijnen onder leiding van Robespierre, ontstond een politiek strijd. Volgens de Girondijnen was de revolutie nu compleet en af. Maar onder de massa van de bevolking, de sans-culottes, waren er echter nog velen die een radicalere koers wilden en ook de verdeling van het bezit wilden aanpakken. Hun aanvoerder, Robespierre, vond dat de revolutie in gevaar kwam en er terreur mocht worden gebruikt. Velen kamen nu onder de guillotine terecht.

robespierre

De revolutie groeide nu uit tot een burgeroorlog. In januari 1793 eindigde Lodewijk XVI zijn leven onder de guillotine en in oktober 1793 zijn vrouw Marie-Antoinette. Robespierre verving het christendom door de godsdienst van de rede. Maar de bourgeoisie nam de macht over in 1794 en nu kwam Robespierre zelf onder de guillotine terecht.

Frankrijk werd van alle kanten aangevallen door absolutistische vorsten, maar het Franse leger slaagde er in de aanval af te slaan. De nieuwe regering besloot de oorlog aan hen te verklaren. Het Directoire, vijf directeuren, namen de macht over. Het algemeen kiesrecht werd vervangen door het censuskiesrecht. De bourgeoisie kreeg het voortaan voor het zeggen.

In 1795 vielen de revolutionaire troepen de Republiek binnen en de Bataafse Republiek werd opgericht (1795-1806). Napoleon boekte grote militaire successen en nam in 1799 de macht over van het Directoire en vestigde de dictatuur.

Moeder der revoluties

De Franse revolutie ging steeds verder, radicaliseerde meer, tot er zo’n terreur uitbrak dat een ingreep van behoudende krachten niet uitbleef. Deze ontwikkeling binnen een revolutie heeft veel mensen en historici aangesproken.

Slot

De Franse revolutie is de beroemdste uit de geschiedenis. Hij begon in de Staten-Generaal en al gauw sloeg hij over naar steden en dorpen in Frankrijk waardoor de koning zijn greep verloor. Kerkelijke goederen en landgoederen werden verbeurd verklaard en het kiesrecht werd ingevoerd. De revolutie liep uit op terreur van Robespierre en de Jacobijnen. Hieraan maakte het Directoire een einde. Uiteindelijk zag Napoleon zijn kans schoon en met een staatsgreep in 1799 maakte hij een einde aan alle democratische experimenten en vestigde een dictatuur.

Epiloog

Naast bekende namen als Thomas Paine, Robespierre, Washington, en Jan Derk van der Capellen tot den Pol waren er ook talloze anderen die in revoluties wel een rol speelden, maar dan anoniem. Zonder hen zouden de revoluties geen kans van slagen hebben gehad.

Zie voor inleiding periodekatern Moderne Tijd 1: Periodekatern MeMo VWO Inleiding Moderne Tijd I